ڕۆژی 25ی نۆڤمبەری هەموو ساڵێك هەڵمەتی نیشتمانیی بەرەنگاربوونەوەی توندوتیژی دژی ئافرەتان لە زۆربەی وڵاتانی جیهاندا دەست پێ دەكات. لە هەرێمی كوردستانیش گرنگییەكی زۆر بەو پرسە گرنگە دەدرێت و هەر ساڵەوە لە ژێر دروشمێكدا كۆمەڵێك ڕێوڕەسمی هاندەر بۆ نەهێشتنی توندوتیژی دژی ئافرەتان بەڕێوە دەچێت و ماوەی 16 ڕۆژی بۆ تەرخان دەكرێت، واتە لە 25/11 دەست پێدەكات و لە 10/12 كۆتایی پێدێت. ڕێكخراوە پارێزەر و داكۆكیكارەكانی مافی ئافرەت لە ماوەی ئەو 16 ڕۆژەدا بە مەبەستی نەهێشتن، یان كەمكردنەوەی توندوتیژییەكانی دژ بە ئافرەتان هەڵمەتێكی چڕ و پڕ ئەنجام دەدەن. بەشداربووانی ئەم راپۆرەتەی گۆڤاری گوڵان لەو بارەیەوە ڕاوسەرنجی خۆیان دەخەنەڕوو.

 

گوڵان: كۆمەڵایەتی

 

وێڕای هەوڵەكانی حكومەت و پەرلەمان و رێكخراوەكانی مافی مرۆڤ و داكۆكیكارانی مافی ئافرەت، ڕێژەی توندوتیژییەكان هەڵكشانی بەخۆیەوە بینیوە و نەتوانراوە سنوورێك بۆ ئاستی توندوتیژییەكان دابنرێت، هاوكات ساڵانە لە ڕۆژی 25ی نۆڤەمبەر هەڵمەتێكی 16 ڕۆژەی بەرفراوان بۆ ئەم مەبەستە دەست پێدەكات، لەم سۆنگەیەوە دەپرسین: ئەو كار و دەرئەنجام و ڕاسپاردانەی لە ساڵانی رابردوو خرابوونەڕوو، چەندیان كرانە كردار و چ ئەنجامێكی بۆ باشتركردنی دۆخەكە هەبووە؟.

 

فەزیلە شۆڕش چالاكی بواری پاراستنی مافەكانی ئافرەت، لە سەرەتای ڕاپۆرتەكەی گۆڤاری گوڵان بەمجۆرە باس لە ئاكام و دەرەنجامەكانی توندوتیژی دەكات: «توندوتیژی دیاردەیەكی جیهانییە و بە میكانیزم و شێوازی جیاجیا بوونی هەیە، بۆ بنیادنانی كۆمەڵگەیەكی ئارام پێویستیمان بە تاك و خێزانی سەقامگیرە، دیارە هۆكارەكانی سەرهەڵدانی توندوتیژی زۆرن، لەوانە: كلتوور، هەژاری، نزمی ئاستی ڕۆشنبیری، جیاكاریی ڕەگەزی لەناو خێزانەكان و حالەتی ئینتیقالی بۆ بەرەوپێشچوون، هەموو ئەوانە وادەكەن مرۆڤ زوو هەڵبچێت و توندوتیژی بەكاربێنێت، بەداخەوە لە كوردستان زیاتر لە 100 ساڵە تاكی كورد بەهۆی ناسەقامگیریی باری سیاسی لەلایەن دوژمنانەوە هاووڵاتیان دووچاری شەڕ و ناخۆشی و داگیركاری و دەربەدەری و ئاوارەیی بوونەتەوە، ئەوەش جۆرێك لە كاردانەوەی توندوتیژی لای تاكی كورد دروست كردووە. بۆ ئەوەی كۆمەڵگەیەكی سەقامگیر و دوور لە توندوتیژیمان هەبێت، پێویستیمان بە هۆشیاركردنەوە و بەرزكردنەوەی ئاستی ڕۆشنبیری تاك هەیە، هەروەها ڕاهێنانی تاك لەسەر ئارامی و دان بەخۆداگرتن لە كاتی ڕوودانی هەر گرفتێك، زۆرجار خێزانەكان ناتوانن هەزمی ئەو ئازادی و بەرەوپێشچوونە بكەن، كە هەیە، بۆیە بە شێوەی توندوتیژ بەرپەرچی ئەندامانی خێزانەكەیان دەدەنەوە، لێرەدا نابێت‌ ڕۆڵی پەروەردە نادیدە بگرین، چونكە پەروەردە ڕۆڵێكی كاریگەر و ڕاستەوخۆی لەسەر دروستكردن و پێگەیاندنی تاك هەیە، جێگەی داخە تا ئێستاش لەناو هەندێك لە خێزانەكان جیاوازی لەنێوان كوڕ و كچەكانیان دەكرێت، هاوكات لە قوتابخانە تێكەڵاوەكانیش كچ لەلایەكی پۆل و كوڕ لەلایەكەی دی دادەنیشن، ئەوەش شێوازێكە لە شێوازەكانی توندوتیژی بێ‌ ئەوەی هەستی پێ بكرێت، دوور نییە هەستی ناڕەزایی لای منداڵەكان دروست بێت و ڕق و كینە بەرامبەر یەكتر لە دڵ بگرن، وەك گوتم توندوتیژی دژ بە ئافرەتان لە هەموو جیهان بە رێژەی جیا بوونی هەیە، لە وڵاتێكی پێشكەوتووی وەك هۆڵەندا توندوتیژی و جیاكاریی ڕەگەزی زۆر بە زەقی دیارە، ئافرەتان تا ئێستاش مووچەی كەمتر لە پیاوان وەردەگرن لە كاتێكدا لە یەك ئاست و پلە و پایەی كاركردندان، هەربۆیە ساڵانە لە وڵاتانی ئەوروپا بە مەبەستی بەرەنگاربوونەوەی توندوتیژی دژ بە ئافرەتان كەمپینی زۆر دەكرێتەوە، ئەوەش مانای ئەوەیە كە ڕاددەی توندوتیژییەكان لەو وڵاتانەی ئەوروپاشدا هێشتا زۆرە، هیوادارم لە كوردستان بەردەوام كارو چالاكی بۆ بەرەنگاربوونەوەی توندوتیژی ئەنجام بدرێت، نەك تەنیا كارەكان لە چەند ڕۆژێك چڕ بكرێنەوە».

سوندس حوسێن هەڵەبجەیی چالاكی مەدەنی، سەبارەت بە هەمان پرس دەڵێت: «سەرەتا هیوای ئاشتی بۆ هەموو ئەو ئازیزانە دەخوازم كە خوێنەر و هاوخەمی ئەم پرسە گرنگەن، لە سەروبەندی نزیكبوونەوە لە هەڵمەتی ١٦ ڕۆژەی بەرەنگاربوونەوەی توندوتیژی لە هەرێمی كوردستان، كە ساڵانێكە بەڕێوەدەچێت هاوشێوەی وڵاتانی دیكەی جیهان، كە مەبەست لێی هەوڵدانە بۆ كەمكردنەوە و بنبڕكردنی توندوتیژی ڕەگەزی، ئەویش لە ڕێگەی هۆشیاركردنەوەی تاك لە ئەنجام و مەترسییەكانی توندوتیژی و كاریگەرییە نەرێنییەكانی لەسەر گۆمەڵگە بە شێوەیەكی گشتی و تاك بە تایبەتی.

ئەوەی پێویستە ئاماژەی پێ بكەین ئەوەیە سەرەڕای هەوڵەكانی حكومەت و لایەنی پەیوەندیدار و بەردەوامی ساڵانەی ئەم هەڵمەتە، كەچی جێگەی سەرنج و تێڕامانە كە دەبینین و دەبیستین توندوتیژی ڕیژەكەی لە بەرز بوونەوەدایە.

لێرەدا دەكرێ زۆر وردتر لەسەر ئەم پرسە هەڵوێستە بكرێت و كاری لەسەر بكرێت، ئەمەی كە دەكرێت بەڕای من وەك هەوڵدانە بۆ پڕكردنەوەی كەلێنێكی گەورەی دیوارێك كە پڕ دەكرێتەوە و بەڕووكەش جوانی دەكەین، بەڵام پاش ماوەیەكی كەم دووبارە وەك خۆی لێدێتەوە بگرە زیادیش دەكات، ئەمەش ئاماژەیە بۆ هۆكارێكی تر كە لە بنەڕەتەوە ناتوانین چارەسەری بكەین، چونكە زۆر بە وردی بەدوای سەرچاوەی كێشەكەدا نەگەڕاوین.

هەڵمەتی 16 ڕۆژەی بەرەنگاربوونەوە و كاركردن لەسەر بەرەنگاربوونەوەی توندوتیژی، یەكێكە لە چەمكە گرنگەكانی بنیاتنانی كۆمەڵگەیەكی تەندروست لە ڕووی كۆمەڵایەتی و پەروەردەوە.

بەڕای من ئەم هەڵمەتە تا ئاستێك توانیویەتی ببێتە بەربەست و سنوورداركردنی توندوتیژی، بەڵام نەیتوانیوە چارەسەرێكی ڕیشەیی بۆ ئەو پرسە دەستەبەر بكات، ئەگەر نا ئەم ڕێژە زۆرەی توندوتیژی تۆمار نەدەكران، لە كاتێكدا زۆر لەو كردە توندوتیژییانەی كە لێرە و لەوێ ڕوودەدەن تۆمار ناكرێن، ئەویش لە ترسی ئابڕووچوون و پێگەی كۆمەڵایەتی و نەبوونی بەشی (چاودێری كۆمەڵایەتیی خێزان) كە لە وڵاتانی بیانی پەیڕەو دەكرێت .

پێویستە حكومەتی هەرێمی كوردستان بەرنامەی چاودێری كۆمەڵایەتی بچەسپێنێت و وەك چۆن هەوڵی تازەگەری و داهێنان دەدات، دەكرێت بە هەمان شێوە كار بۆ باشتر كردنی پەروەردە بدات، بە تایبەتی لە ڕووی گرنگیدان بە خێزان كە بناغەی دروستبوونی كۆمەڵگەیەكی تەندروست و ڕۆشنبیر و بەرهەمدارە، چونكە پەروەردەیە بە پلەی یەكەم كە تۆوی یەكسانی و تەبایی لە دڵ و هزری منداڵان دەچێنێت، دەكرێ هەر لە قۆناغی داینگەوە تا قۆناغی كۆتایی زانكۆ كاری لەسەر بكرێت».

شەهێن عومەرهەڵەبجەیی ڕاوێژكاری دەروونی، هەڵمەتی 16 ڕۆژەی بەرنگاربوونەوەی توندوتیژی دژی ئافرەتان، هەڵمەتێكی بەرفراوانی هۆشیاركردنەوەی هاووڵاتییان و گرنگیدانە بە كرۆكی چارەسەركردنی هۆكار و پاڵنەرەكانی هەر كردەیەكی توندوتیژی لە كۆمەڵگەدا، ئەویش لە ڕێگە جیاوازەكانی بڵاوكراوەكانەوە چ نووسراو بێت چ بینراو بێت چ بەركەوتنی ڕاستەوخۆ كە لە ڕێگەی تیمەكانەوە ئەنجامدەدرێن، ئەوانەش هاوكارن بۆ زیاتر ئاگادار بوونی دانیشتووان و لە نێویشیاندا ئافرەتان، بئەویش بە مەبەستی بەرەنگاربوونەوەی توندوتیژی و دانانی سنوورێك بۆ توندوتیژی بە شێوەیەكی گشتی.

 جاران خەڵك و بەتایبەت ئافرەت وایدەزانی ئاساییە هاوسەرەكەی لێدان بەكاربهێنیت، بەڵام ئێستا دەزانێت و هۆشیارە بەوەی كە پێویستە مافی پارێزراو بێت و كەس بۆی نەبێت مافەكانی پێشێل بكات. لە ئەنجامی ئەو هەوڵ و تێكۆشان و خەباتی بێ وچانی خانمان و ڕێكخراوەكانی كۆمەڵگەی مەدەنی و ڕێكخراوەكانی بواری ئافرەتان تا ئاستێكی باش ئافرەت پارێزراوە، ئەو هەوڵانەش هۆكار بوون و ڕۆڵی گرنگیان هەبووە لە دەركردنی یاسا و هەموواركردنەوەی یاساكان بە شێوەیەكی دروست تر و دادپەروەر تر، هەروەها ڕاستكردنەوەی زۆرێك لە یاسا بەركارەكان و پێدانی ماف بە ئافرەت، لەم سۆنگەیەوە دەتوانین بڵێین ئەم هەڵمەتە نەك تەنیا سنوورێكی داناوە بۆ توندوتیژی بەڵكو كاری زۆرباشیشی كردووە لە ڕووی یاساییەوە و بەردەوامیش بەكۆدەنگی لەو بوارانەدا كاردەكات. هەڵمەتی 16 ڕۆژەی بەرنگاربوونەوەی توندوتیژی جوانییەكی دیكەی ئەوەیە كە تەواوی جیهان كۆكن لەسەر ڕووبەڕووبوونەوەی توندوتیژی و دەركردنی دروشمی جیهانی بۆ بەرنگاربوونەوەی توندوتیژی، حكومەتی هەرێمی كوردستان بەردەوام بە گرنگییەوە كار لەسەر نەهێشتنی توندوتیژی دەكات و هاوكارە لەكەمكردنەوە و ڕێگریكردن لە توندوتیژی، بۆ ئەم ساڵ هیوای سەلامەتی بۆ خانمانی كۆمەڵگەی كوردی دەخوازم، هیوادارم لە توندوتیژی و پەراوێزخستن و ماف پێشێلكردن بە دوور بن.

تەنكە مەجید مامۆستایە و لەمبارەیەوە دەڵێت: «سەرەتا دەست خۆشی بۆ ئەو بەڕێزانە دەنێرم كە ساڵانە بەم هەڵمەتە نیشتمانییە هەڵدەستن و ١٦ ڕۆژ كاری بێ وچان بۆ بەرنگاربوونەوەی توندوتیژی دژ بە ئافرەتان ئەنجام دەدەن.

لێرەوە لە خۆمان دەپرسین ئایا ١٦ ڕۆژ بەسە بۆ ئەم بابەتە بێ گومان نەخێر، چونكە لەم سەردەمەدا چەندین جۆری توندوتیژیمان هەیە، كە دوو جۆریان كاریگەری نەرێنی زۆری لەسەر خودی ئافرەت هەیە، كە بریتین لە:

١- توندوتیژی جەستەیی كە شوێنی لێدان بە ڕووخسارییەوە دیار دەبێت و مرۆڤێكی تێك شكاو دەبیندرێت، كە بە جەستە برینداركراوە و نائومیدی پێوە دیارە.

٢- توندوتیژی دەروونی من ئەم جۆرە توندوتیژییە بە ئازارترین توندوتیژی دادەنێم، چونكە مرۆڤەكە لە ناخی خۆیەوە خۆی دەخوات، قبوڵكردنی هەموو ئیهانەیەك و خۆشاردنەوەی لە دەروونێكی بریندار تەنیا بۆ ئەوەیە ماڵ و منداڵەكەی لە دەست نەدات.

من پێموایە ناتوانین هیچ سنوورێك بۆ ئەم بابەتە دابنێن، چونكە ئەوەی لە دڵەوە تۆندوتیژی هەبێت ناتوانین بە قسەیەك یاخود بە گفتوگۆیەك بیگۆڕین، وەك ئەو دوو خاڵەی لەسەرەوە باسم كردن.

پێموایە توندوتیژی دژ بە ئافرەت و بەرنگاربوونەوەی بە ماوەیەكی ئاوا كەم بنبڕ ناكرێت، ئەم كارە دەبێ هۆشیاری خەڵك و سیمینار و ڕێكخستنی گرووپی جۆراو جۆر لە خۆبگرێت، بۆ لەناو بردنی فكری توندوتیژی بێ گومان بە ڕوژێك و دوو ڕۆژ ناكرێت، دەبێت بۆ داهاتوو نەوەیەكی هۆشیار پەروەردە بكەین كە دوور بێت لە ڕق و كینە بەرامبەر بە ڕەگەزی بەرامبەر، بەداخەوە چەند ڕۆژیك پێش ئێستا ئافرەتێك خۆی سووتاند كە دووگیان بوو، گوایە چوار كچی هەیە ئەو منداڵەی لە سكی دابوو ئەویش كچ بوو، هەموومان پرسیمان ئایا لە بەر چ هۆكارێك خۆی سووتاندوە، دەركەوت كە توندوتیژی دەروونی وای لەم ئافرەتە كردووە خۆی بسووتێنێت، ئایا ناهۆشیاری كۆمەڵگەیە یاخود مرۆڤیك لە پشت دەروونی ئافرەتەكەوەیە كە هاوسەرەكەیەتی؟.

ئەم جۆرە هەڵمەتانە كە ئەركیان زیاتر بڵاوكردنەوەی هۆشیارییە لە نێوان خەڵك و كۆمەڵگەدا، بەڕای من ئەركێكی پیرۆزیان هەڵگرتووە، دەخوازم لە داهاتوودا هەوڵی باشتریش بدرێت، بەو هیوایەم دەروونی هەموو ئافرەتێكی كورد ئاسوودە و ئارام بێت و ماڵەكانمان پڕ بێت لە ئارامی، خۆشەویستی و تەنبایی و ئاشتی جێگەی توندوتیژی بگرێتەوە».