پڕۆفیسۆر لویس پێرێز لۆزانۆ لە زانكۆی پۆمپیۆ فابرا بۆ گوڵان: گرنگە حكومەت هەم شەرعییەتی هەبێت و هەم دادپەروەرانە دەسەڵات پیادە بكات
لویس پێرێز لۆزانۆ، پڕۆفیسۆرە لە زانكۆی پۆمپیۆ فابرا، كە زانكۆیەكی ئاست بەرزە لە شاری بەرشەلۆنە لە ئیسپانیا، لە توێژینەوەكانیدا بایەخ بە تیۆرەكانی دیموكراسی و دادپەروەری دەدات، بە دیاریكراوتر، پرسی كۆماریخوازی، ڕەهەندە تیۆرییەكانی و بنەڕەت و پەرەسەندنەكانی، هەروەها تیۆری جوداخوازی. لە میانەی دیمانەیەكدا گوڵان چەند پرسێكی لەگەڵدا تاوتوێ كرد، كە پەیوەست بوون بەو بوارانەی بوونەتە جێی بایەخپێدانی توێژینەوەكانی.
* سەرەتا دەمانەوێت لە پرسیاری پەیوەست بە چەمكی كۆماریخوازییەوە دەست پێ بكەین. ئایا لە چوارچێوەی دیموكراسییە هاوچەرخەكاندا چۆن لەم چەمكە دەڕوانن و، تا چەند پەیوەستە بە ڕێگریكردن لەوەی گرووپێك باڵادەستی و هەژموونی خۆی نەسەپێنێت بەسەر ئەوانی دیكەدا و، تا چ ڕاددەیەك پەیوەندیی بە پرسی جیابوونەوە و مافی بڕیاردانی چارەنووسەوە هەیە؟
- لە دەستپێكدا من دەمەوێت ئاماژە بە چەمكی خۆسەپاندن بكەم، كە لە چوارچێوەی كۆماریخوازیدا، بریتییە لەوەی تاكەكەس، یان گرووپێك دەسەڵاتی خۆی بە شێوەیەكی هەڕەمەكی و ستەمكارانە بەكار بهێنێت لە بەرانبەر تاكەكەس و گرووپەكانی دیكەدا، واتە بریتییە لە مومارەسەكردنی دەسەڵات لەلایەن گرووپێكەوە بە ڕەچاوكردن و لەبەرچاوگرتنی بەرژەوەندی و بۆچوونەكانی ئەو گرووپەی دەسەڵاتەكەی بەسەردا پیادە دەكرێت. پرسی مەترسیدار لە پەیوەندی بە كۆماریخوازییەوە بریتییە لە گرنگی و (مەترسی)ی ناكۆكی و ململانێی لایەنەكان لە پەیوەندی بە داڕشتنی ئەو دامەزراوە سیاسییانەی كە خۆسەپاندن لەخۆ ناگرن (لەم ڕوانگەیەوە دامەزراوەی شەرعین). لە چوارچێوەی تیۆری كۆماریخوازیدا، پێویستە دامەزراوە سیاسیییەكان بە چەشنێك ئیدارەی ناكۆكییە سیاسییەكان بكەن كە هیچ لایەنێكی ململانێكار نەتوانێت دەسەڵاتێكی ڕەها و (هەڕەمەكی)ی هەبێت بەسەر ئەوانی دیكەدا. لەم ڕوانگەیەوە، كۆماریخوازی بایەخ نادات بە داڕشتنی ئەو دامەزراوانەی كە توانای ئیدارەدانی ململانێ جوداخوازییەكانیان هەیە، كە تێیدا لایەنە ڕكابەرەكان هەوڵی بەدەستهێنانی دەسەڵات لە چوارچێوەی دەوڵەتدا نادەن، بەڵكو كار دەكەن بۆ ئەوەی دەوڵەتێكی دیكە پێك بهێنن (جوداخوازی)، ئەوان ئەوەتا كار دەكەن بۆ ئەوەی گرووپێكی دیكە جیا نەبێتەوە (واتە پاراستنی یەكپارچەیی و یەكگرتوویی). ئامانجی من لە توێژینەوەكانمدا لەبارەی جوداخوازی بریتی بووە لە پڕكردنەوەی ئەم كەلێنە.
* كۆماریخوازی جەخت دەكاتەوە لەسەر بەشداریی مەدەنییانە و حوكمڕانیی دەستەجەمعی، ئایا پێتان وایە ئەم بیرۆكانە یەك دەگرنەوە لەگەڵ بزووتنەوەكانی جوداخوازیی سیاسی، یان ئەوەتا دژ و ناكۆك بە یەكن؟
- كێشەیەك هەیە كە هیچ تیۆرێكی دیموكراسی تا ئێستا نەیتوانیوە بە شێوەیەكی یەكلاكەرەوە چارەسەری بكات، ئەویش بریتییە لەوەی كە كێ بڕیار دەدات گەل كێیە. مەبەستم ئەوەیە كە ئەگەر دیموكراسی بریتی بێت لە «حوكمی گەل، و لەلایەن گەلەوە و بۆ گەل»بێت، ئەوكات پرسیارەكە ئەوەیە ئایا «گەل كێیە»؟ ئایا تێكڕای مرۆڤایەتی دەگرێتەوە؟ ئەگەر وابێت چ شتێك دەبێتە پاساوی سەروەریی دەوڵەت؟ خۆ ئەگەر پێمان وابێت یەكێك لە پاساوەكان ئەوەیە كە مرۆڤەكان لە چوارچێوەی دەوڵەتێكی سەربەخۆدا ژیان بەسەر دەبەن، و لێرەشەوە پاساوەكە ئەوە بێت كە ئەم دەوڵەتانە بەرجەستەكاری مافی گەلن بۆ بڕیاردان لە چارەنووسی خۆیان، ئەو كاتە چۆن بڕیار بدەین كە ئەو گەلە كامەیە لەسەر خاكی ئەو وڵاتە نیشتەجێیە و خاوەنی ئەو مافەیە، كۆماریخوازییش ئەم كەلێنە لەخۆ دەگرێت و لەو كەلتوورەی پەیوەستە بە بەشداریكردنی «گەل» لە كاروبارە گشتییەكاندا، ئەمە بە كەلێنێكی گەورە دادەنرێت. لەلایەكەوە، ئەگەر گریمانەی ئەوە بكەین كە «گەل» بریتییە لەو كەسانەی لەسەر خاكی وڵاتەكە نیشتەجێن، ئەوا ئێمە تەنیا شەرعییەت بەو دۆخە دەدەین كە لە ئارادایە، بە بێ ئەوەی پاساوی دیكە هەبێت بۆ لێكدانەوەی بوونیان لەسەر ئەو خاكە، كە ڕەنگە ئەمەش ڕەت بكرێتەوە لەلایەن ئەو كەمینانەی بۆ هەمیشەیی «گیریان خواردووە» لەو دەوڵەتانەدا، بەهۆی شەڕەكانی ڕابردوو و هاوسەرگیریی بنەماڵە پاشایەتییەكان و.. هتد، ئەمەش دەبێتە هۆی ئەوەی كە ئەم دەوڵەتانە خاوەنی شەرعییەتێكی كەمتری دیموكراسی بن، بەڵام لەلایەكی دیكەوە ئەگەر ڕێچكەیەكی واڵاتر بگرینەبەر بۆ ئەو هێزانەی دەیانەوێت لە دەوڵەت دوور بكەونەوە، ئەوا ئەو ناسەقامگیرییەی لێی دەكەوێتەوە، دەبێتە هۆی ئەوەی خود-حوكمڕانیی دیموكراسی تەواو لەرزۆك بێت.
* لە تێڕوانینی ئێوەدا، ئایا تیۆریی كۆماریخوازی چوارچێوەیەكی پێوەرئاسای دەگمەن بۆ یەكلاكردنەوەی ناكۆكییەكانی پەیوەست بە خاكەوە دەستەبەر دەكات، بە چەشنێك كە ئەمە لە تیۆری لیبراڵیزمدا بەدی نەكرێت؟
- لە ڕاستیدا گرنگە ئەو ڕاستییە لەبەرچاو بگرین كە هەردوو چەمكی كۆماریخوازی و لیبراڵیزم تەنیا وەسفكردنێكی ئێمەن بۆ هەندێ لە تەوژم و ئاراستە سیاسییەكان كە هەندێ خەسڵەتیان هەیە كە لە یەكەوە نزیكن، بەڵام تاوەكو ئێستا هیچیان كاریان نەكردووە لەسەر چارەسەركردن و یەكلاكردنەوەی پرس و ناكۆكییەكانی پەیوەست بە خاكەوە لە نێوان جوداخوازان و پارێزەرانی یەكپارچەییدا، بەڵكو بایەخیان داوە بە ناكۆكیی نێوان دەوڵەتەكان و ئەو ململانێیانەی لە ناوخۆیی دەوڵەتەكاندا ڕوو دەدەن، نەك ناكۆكیی نێوان دەوڵەت و ئەو گەلانەی دەیانەوێت جیا ببنەوە و دەوڵەتی تایبەت بە خۆیان بنیاد بنێن و دروستی بكەن.
* چۆن بەراوردی نێوان تیۆرەكانی جوداخوازیی ڕاستكردنەوەی دۆخەكە «كە بوار بە جیابوونەوە دەدات ئەگەر هاتوو ستەم و نادادی ڕووی دا» لەگەڵ تیۆرەكانی پەیوەست بە مافەوە «كە مافی جیابوونەوە لە بەرچاو دەگرێت» دەكەن لە ڕوانگەی تیۆری جوداخوازییەوە؟
- بە كورتی، هەردوو تیۆرەكە جەخت لەسەر ئەوە دەكەنەوە كە كێ مافی ئەوەی هەیە تاكلایەنانە ڕەفتار بكات، ئەوەی پەیوەندیدار بێت بە تیۆری یەكەمەوە «كە بوار بە جیابوونەوە دەدات، ئەگەر هاتوو ستەم و نادادی ڕووی دا»، ئەوا مەسەلەكە پەیوەستە بە دەوڵەتەكەوە، لە كاتێكدا تیۆری دووەم «كە مافی جیابوونەوە لە بەرچاو دەگرێت»، یان هەندێ گرووپی كەلتووریی دیاریكراو، یان ئەو گرووپانە دەگرێتەوە كە كەم تا زۆر یەكگرتوون لە ویست و ئیرادەیاندا بۆ جیابوونەوە لە دەوڵەتەكە. كێشەكە ئەوەیە كە ئەم جەختكردنەوەیە لەسەر ڕەفتاكردن، یان بڕیاری تاكلایەنانە باڵادەستی بە یەكێك لە دوو گرووپەكە دەدات. زۆرینە هەمیشییەكان، یان كەمینە بەهێزەكان. بە تێڕوانینی من ڕێچكەی كۆماریخوازی بۆ جیابوونەوە و جوداخوازی دەبێت جەخت لەسەر میكانیزمە فرەلایەنەكان بكاتەوە، كە ناكۆكییەكانی نێوان جوداخواز و ئەو لایەنانەی هەوڵی هێشتنەوەی وڵاتەكە بە یەكپارچەیی دەدەن، بە چەشنێك ئەم میكانیزمانە ناچاریان بكات گفتوگۆ لەبارەی كارنامەكانیانەوە بكەن و بواریان پێ بدەن هەوڵی بەدەستهێنانی ئامانجەكانیان بدەن بە شێوەیەكی ئاشتییانە و دیموكراتییانە. دەبێت بڕیاری تاكلایەنە دوایین ڕێگەچارە بێت و لە سایەی هەلومەرجێكی دیاریكراودا پەنای بۆ ببرێت، بۆ نموونە كاتێك یەكێك لە دوو لایەنەكە گفتوگۆكردن لەگەڵ لایەنەكەی دیكەدا ڕەت دەكاتەوە.
* بە تێڕوانینی ئێوە خاڵە بەهێز و لاوازەكانی پەیوەست بە تیۆرەكانی جیابوونەوە لە پەیوەندی بە كەیسەكانی وەك كەتەلۆنیا، یان سكۆتلەنداوە چین؟
- خاڵی هەر بەهێزیان ئەوەیە كە ئەم تیۆرانە، بەم دواییانە دەستیان دایە گومانكردن لەو گریمانەیەی كە سنوورەكانی گەلان ڕوون و ئاشكران، پێم وایە خاڵە لاوازەكانیشیان دوو لایەن لەخۆ دەگرن: یەكەمیان ئەوەیە كە بە شێوەیەكی هەڕەمەكی باڵادەستی بۆ یەكێك لە دوو لایەنەكەی ململانێی جوداخوازی دەستەبەر دەكات، دووەمیشیان ئەوەیە دوورن لە واقیعی قورسی سیاسەتی نێودەوڵەتییەوە، بەڵام ئەمەی دواییان لاوازییەكی سیاسییە، نەك تیۆری.
* لەبەر ئەوەی هەر بزووتنەوەیەكی جوداخوازی پرسی دیموكراسی و دادپەروەری دەورووژێنێت و دەیكاتە پاساوی هەوڵەكانی، چۆن دەبێت تیۆرە سیاسییەكان هاوسەنگیی نێوان ئەم دوو بەهایە ڕابگرن لە كاتێكدا بە دوو ئاراستەی جیاواز دەڕۆن؟
- دیموكراسی خۆی لە خۆیدا كۆمەڵە ڕێچكەیەكە كە دەیانگرینەبەر بۆ گەیشتن بە بڕیارە شەرعییە دەستەجەمعییەكان، هەرچۆنێك بێت دەبێت ئەوەش لە یاد نەكەین، كە شەرعییەت و دادپەروەری دوو شتی جیاوازن. بۆ نموونە، دەكرێت بڵێین حكومەتێك شەرعییە لەبەر ئەوەی دەسەڵاتەكەی لە سەرچاوەیەكی شەرعییەوە (مەبەستم لە ڕێی هەڵبژاردنی پاك و بێگەرد و ئازادەوە) بەدەست هێناوە، لە كاتێكدا ڕەخنەگرتنە لە سیاسەتە داراییەكانی و ناوزەدكردنیان بە سیاسەتێكی نادادپەروەرانە. بە پێچەشەوانەوە دەكرێت باس لەوە بكەین كە سیاسەتی دارایی حكومەت دادپەروەرانەیە، بەڵام خودی حكومەتەكە خۆی لە سەرچاوەیەكی ناشەرعییەوە دەسەڵاتی بەدەست هێناوە، بۆ نموونە لە ڕێی كودەتای سەربازییەوە. ئالنگاری و پرسەكە ئەوەیە دامەزراوەكان بە چ شێوەیەك ڕێك بخەین بۆ ئەوەی لە مەودای دووردا تا ڕاددەیەك ببنە دامەزراوەی دادپەروەر. نابێت ململانێكانی پەیوەست بە جیابوونەوە و ئەو دامەزراوانەی بڕیارە ئیدارەیان بدەن، بەدەر بن لەم پرەنسیپە.
