لە سەردەمی كابینەی نۆیەمی حكومەتی هەرێمی كوردستان، وێڕای ئەنجامدانی سەدان پڕۆژەی كارەبا و ئاو و ڕێگاوبان و چەندین پڕۆژەی گرنگیی دیكە وەكو «هەژماری من»، پڕۆژەی ڕووناكی 24 كاتژمێری، پڕۆژەی ئاوی خواردنەوە و بووژانەوەی كشتوكاڵ»، هەروەها جووڵەی بازرگانی و پیشەسازی گەشەی بەرچاویان بەخۆوە بینیوە. پرۆسەی جموجووڵی بازرگانی لە بوارەكانی هەناردە و هاوردە و ساغكردنەوەی بەرهەمی ناوخۆ و وەرگرتنی گەنمی جووتیاران و گەشەسەندنی كارگەكان و پێشخستنی كاروباری كۆمپانیاكان و چاودێریكردنی بازاڕ گۆڕانكاریی گەورەی بە سەردا هاتووە. لە دیدارێكی گۆڤاری گوڵان لەگەڵ سەروەر كەمال هاواری، بریكاری وەزارەتی بازرگانی و پیشەسازیی حكومەتی هەرێمی كوردستان بۆ كاروباری بازرگانی، ئەم پرسانە و چەند تەوەرەی دیكەی پەیوەندیدار تاوتوێ كران.

 

* سەرەتا با لەم پرسیارەوە دەستپێبكەین، ئایا لە كابینەی نۆیەمی حكومەتی هەرێمی كوردستان، تا چەند توانراوە ئاسایشی خۆراكی بۆ هاووڵاتییانی كوردستان زامن بكرێت؟

- هەر لە دەستپێكی كارەكانی كابینەی نۆیەمی حكومەتی هەرێمی كوردستان و لەگەڵ سەرهەڵدانی پەتای جیهانیی كۆرۆنا، كاتێك سنوورەكان لەبەردەم گواستنەوەی كاڵا و خۆراك و كەلوپەلدا ڕووبەڕووی ئاستەنگی زۆر ببوونەوە، لەژێر سەرپەرشتیی ڕاستەوخۆی بەڕێز مەسرور بارزانی سەرۆكی حكومەت، بۆردێكی خۆراكیمان دامەزراند. ئەم بۆردە ڕێگەی نەدا، قەیرانی خۆراك لە هەرێمی كوردستان سەرهەڵبدات. تەنانەت دوای ئەوەش لەگەڵ بڕینی بوودجە لەلایەن عێراق و دابەزینی بەهای نەوت، كاری بازرگانی و پڕۆژەكان ڕانەوەستان. بەسەر هەموو ئەو تەنگ و چەڵەمە و گرفتانەدا زاڵ بووین. هەر لەم كابینەیەدا چوار سایلۆ بە گوژمەی 85 ملیار دینار دروست كران، كە توانای گلدانەوەی زیاتر لە 160 هەزار تۆن دانەوێڵەیان هەیە. لە سایلۆكانی قوشتەپە و كەلار و ڕۆڤیا- بەردەڕەش كە لەم كابینەیەدا تەواو بوون و سایلۆی هەڵەبجەش و باڵەخانەی بەڕێوەبەرایەتیی ڕێكخستنی پسوولەی خۆراك لە هەولێریش لە ژێر جێبەجێكردندان، بەگشتی لەم كابینەیە 2795303 تۆن گەنم لە جووتیاران وەرگیراوە، هەروەها 30 هەزار خانووی پلاستیكی و 101 كۆگای ساردكەرەوە دامەزران. لە دەستپێكی كابینەكەدا لە ساڵی 2019 تا 2023، بڕی 1،692،186 تۆن گەنم وەرگیراوە و بەردەوامیش بڕی گەنمی وەرگیراو زیاتر دەبێت. هەروەها بە هەوڵ و پاڵپشتیی سەرۆكی حكومەت توانرا كێشەی بەرهەمی جووتیاران چارەسەر بكرێت، تەنانەت پارەی سێ ساڵی 2014، 2015 و 2016ی گەنمی جووتیاران لە دەستپێكی كابینەكەدا گەڕێندرایەوە. بە كۆتاییهاتنی ترس و دڵەڕاوكێی جووتیاران بۆ ساغكردنەوەی بەرهەمی ڕەنج و ماندووبوونیان، گەورەترین دەستكەوتی كابینەی نۆیەمی حكومەتی هەرێمی كوردستان لە بواری چارەسەركردنی كێشەی جووتیاران بۆ ساغكردنەوەی بەرهەم و پاراستنی ئاسایشی خۆراكی بەدەست هاتووە.

* ئەو پڕۆژانەی لە تەمەنی كابینەی نۆیەمدا تەواو بوون، كام پڕۆژە بوون و ئایا تا چەند ڕەچاوی ئەوە كراوە، لە سەرجەم پارێزگاكان ئەم پڕۆژانە جێبەجێ بكرێن؟

- پڕۆژەكان بە شێوەیەكی هاوسەنگ لە پارێزگاكاندا جێبەجێ كراون:

لە پارێزگای هەولێر، سایلۆی قوشتەپە بە توانای 40 هەزار تۆن.

لە پارێزگای سلێمانی، سایلۆی كەلار بە توانای 40 هەزار تۆن.

لە پارێزگای دهۆك، سایلۆی بەردەڕەش (ڕۆڤیا) بە توانای 40 هەزار تۆن.

پڕۆژەی دروستكردنی سایلۆی 40 هەزار تۆنی و 10 كۆگا لە هەڵەبجە، لەژێر جێبەجێكردندان و بەڕێژەی زیاتر لە 80%ی تەواو بووە.

دروستكردنی باڵەخانەی بەڕێوەبەرایەتی ڕێكخستنی پسوولەی خۆراك لە هەولێر.

* وەك ئاماژەتان پێدا، وێڕای ئالنگارییەكان و كێشەكانی بەردەم حكومەتی هەرێمی كوردستان، بەڵام بازاڕ و بازرگانی لە جووڵە نەوەستا. ئایا ئاستی گەشەی بازرگانی لە هەرێمی كوردستاندا لەم چەند ساڵەی تەمەنی كابینەكەدا چۆن بووە؟

- پڕۆژە بازرگانییەكان زۆر بەرەوپێشەوە چوون. ئەو پڕۆژە بازرگانییانەی دەستەی وەبەرهێنان ڕەزامەندیی پێداون لەم كابینەیەدا زیاتر لە 269 پڕۆژە بوون. تەنیا لە شەش مانگی سەرەتای ئەمساڵدا، مۆڵەت بە 54 پڕۆژەی بازرگانی بە سەرمایەی 281،155،055 دۆلار دراوە. لە بواری هێمای بازرگانیدا، لەم كابینەیەدا ژمارەیان زۆر زیادی كردووە. لە دوای ساڵی 2003 هەتا ساڵی 2023 نزیكەی 40319 هەزار كۆمپانیا لە كوردستان تۆمار كراون كە 36655 كۆمپانیای خۆماڵین و 3664 كۆمپانیای بیانی بوون. تەنیا لە كابینەی نۆیەم 12716 كۆمپانیا تۆمار كراون كە 12420ی كۆمپانیای خۆماڵییە و 296 كۆمپانیای بیانییە. هەر لە كابینەی نۆیەمدا لە وەزارەتی بازرگانی نزیكەی 10،500 هێمای بازرگانی (Trade Mark) تۆمار كراون. لە ساڵی (2016 تا كۆتایی 2024) 5509 هێمای بازرگانی تۆمار كراون. ئەمەش هاوكاتە لەگەڵ بەرزبوونەوەی ژمارەی مۆڵەتی هاوردەی كەلوپەل لە سەرجەم خاڵە سنوورییەكان بۆ سەرووی 30،040 مۆڵەت و هاوردەی ئۆتۆمبێلیش بۆ 6،292 مۆڵەت. لە ساڵی 2013 تا كۆتایی 2024 نزیكەی 58،729 مۆڵەت بۆ هاوردەكردنی كەلوپەل دراوە، كە 61.3%ی لە تەمەنی كابینەی نۆیەمدا بووە و گەیشووەتە 37505 مۆڵەتی هاوردە كەلوپەل و مۆڵەتی هەناردەكردنیش هەر لەم كابینەیەدا بریتی بووە لە 120 مۆڵەت، هەروەها 47%ی هاوردەی ئۆتۆمبێل لە تەمەنی ئەم كابینەیەدا بووە.

* سەبارەت بە هاندان و پاڵپشتیكردنی بەرهەمی ناوخۆیی، بەتایبەتی بەرهەمی كارگە پیشەسازییەكانی كوردستان، چی ئەنجام دراوە؟

- لە كوردستان بناغەیەكی پیشەسازیی زۆر باش بە بەراورد بە باشوور و ناوەڕاستی عێراق بونیاد نراوە و بەرهەمهێنانی ناوخۆیی هەنگاوی باشی بڕیوە. ئەو بەرهەمانەی لە كوردستان بەرهەم دەهێنرێن، بە ڕێژەی نزیكەی 70% لە بازاڕەكانی ناوەڕاست و باشووری عێراقدا ساغ دەكرێنەوە. تەنانەت بەڕێز سەرۆكی حكومەتی هەرێمی كوردستان هەنگاوی بۆ بەبازاڕكردنی بەرهەمی جووتیارەكانمان ناوە لە بازاڕەكانی كەنداو و وڵاتانی ئەوروپا. گەورەترین سەركەوتن ئەوە بوو ئابووریی هەرێمی كوردستان لە ئابوورییەكی ڕەیعی تاكە سەرچاوەی نەوتەوە گۆڕدرا بۆ ئابوورییەكی فرەجۆری كشتوكاڵ و پیشەسازی و گەشتیاری. سەبارەت بە كەرتی پیشەسازییش لە سەرجەم بوارەكانی (خۆراك، بیناسازی، ڕستن و چنین، فلزییەكان، كیمیایی، پلاستیكی، سلیلۆزی، ئامێر و مەكینە، مۆبیلیات، دووبارە بەكارهێنانەوە، خزمەتگوزاری) هەنگاوی باش نراون، كە كۆی گشتیی ژمارەی ئەو كارگانەی مۆڵەتیان پێدراوە لە كابینەی نۆیەمدا لە سەرجەم پارێزگاكانی هەرێمی كوردستان 1256 كارگە بووە، لەمەش گرنگتر توانراوە لەم كارگانە زیاتر لە 18،304 هەلی كار بۆ گەنجەكان و دەرچووانی زانكۆكانی كوردستان دابین بكرێت.

هەر سەبارەت بە هەناردەكردنی بەرهەمی خۆماڵی و ساغكردنەوەی لە بازاڕەكانی جیهاندا، ساڵی پار هەناری هەڵەبجە هەناردەی بازاڕەكانی كەنداو كرا. لە ئێستادا بەرهەمی هەنگوین، پەتاتە، سێو و دۆشاوی تەماتەی كوردستان لە بازاڕەكانی كەنداو هەیە. هەوڵەكان بەردەوامن بۆ بەرهەمەكانی دیكەش كە ڕەوانەی بازاڕەكانی كەنداو و ئەوروپا بكرێن. لەمەش زیاتر ئێستا لە زۆر بواری بەرهەمهێنانی كشتوكاڵیدا، بە هەردوو بواری چاندن و پەروەردەكردنی پەلەوەر و ئاژەڵ و ماسی و هێلكە، لە زۆر بواردا گەیشتووینەتە قۆناغی خۆبژێوی و بەشێكی باشیشی هەناردەی بازاڕەكانی پارێزگاكانی ناوەڕاست و خوارووی عێراق دەكرێت. لە بواری بەپیشەسازیكردنی كشتوكاڵ و دروستكردنی كۆگای ساردكەرەوە بۆ هەڵگرتنی بەرهەمە كشتوكاڵییەكان، چەندین كۆگای ساردكەرەوە دروست كراون. چەندین كارگەی گەورەی شیرنەمەنی بۆ سوودوەرگرتن لە بەرهەمەكانی شیر و قوتوبەندیی بەرهەمەكان دروست كراون.

* باسی دروستكردنی كێشە و نەفەسی زیانگەیاندنتان كرد بە هەرێمی كوردستان، ئایا ئەم عەقڵییەتە لە عێراقی فیدڕاڵیدا هێشتا ماوە و كێشە بۆ هەرێمی كوردستان و دامەزراوەكانی دروست دەكرێت؟

- شەڕی ئابووری و گەمارۆ و بەكارهێنانی بڕینی مووچە و بوودجە دژی هەرێمی كوردستان، ڕیشەیەكی قووڵی هەیە و لە دەستپێكی شۆڕشی مەزنی ئەیلوول لە شەستەكانی سەدەی ڕابردووەوە ئەنجام دەدرێت، هەروەكو جەنابی سەرۆك بارزانی فەرمووی: «لە عێراقی نوێدا عەقڵییەت هەمان عەقڵییەتی پێشانە و تەنیا دەموچاوەكان گۆڕانكارییان بەسەردا هاتووە». سەرۆك بارزانی لەم چەند هەفتەیەی دواییدا لە مەراسیمی دەستپێكردنی هەڵمەتی هەڵبژاردنی لیستی 275 ئەوەشی ڕاگەیاند: «ئەوەی لە ئێستادا لە بڕینی مووچەی خەڵكی كوردستان و پێشێلكاری لە مافە دەستووری و یاساییەكان بەرانبەر خەڵكی كوردستان دەكرێت، بەقەد ئەنفال و كیمیاباران مەترسیدارە و لە سەردەمی شۆڕشی ئەیلوول و شەستەكاندا بەو شێوە خراپە نەبووە».

بەداخەوە مامەڵەی وەزارەتی بازرگانیی عێراق بەرانبەر هەرێمی كوردستان بە شێوازێكە پێچەوانەی دەستوور و بوودجە و یاساكانی خۆشیانە. لە سەرەتای دەستپێكی كاری كابینەكەدا كێشەیان بۆ وەرگرتنی گەنمی جووتیارانیش دروست كرد، تاوەكو سەرۆكی حكومەتی هەرێمی كوردستان لە هەوڵەكانی بەردەوام بوو و ئەم كێشەیەی چارەسەر كرد. تاكو ئەمڕۆش بە بیانووی جۆراوجۆرەوە ڕێگری لە هەناردەی بەرهەمی ناوخۆی كوردستان دەكرێت. ئێمە بەڕێوەبەرایەتیمان هەیە بە ناوی بەڕێوەبەرایەتیی هێمای بازرگانی و بە هەمان یاسای 1957ی عێراقی و بە هاوشێوەی خۆیان كار دەكەین، كەچی بیانوو دەهێننەوە و دەڵێن دەبێت كۆمپانیاكانیش لای ئێمە تۆمار بكرێن. دەڵێن ئێمە ناوەندین و دەبێت ئێوە ببنە بەشێك لە ئێمە. دەیانەوێت 40 هەزار و 319 كۆمپانیا ببەنە لای خۆیان و بە پێچەوانەی دەستوورەوە زیانێكی گەورە بە هەرێمی كوردستان بگەیەنن. ئەم كێشەیە لە بەشە خۆراكی هاووڵاتییانیش هەیە. لە 2022 حەوت بەشە ئارد دراوە بە عێراق، كەچی لە هەموو هەرێمی كوردستان دوو بەش دراوە. كێشەی ئێمە لەوەدایە ئەوان لە وەزارەتی بازرگانیی عێراق وەكو لقێك مامەڵە لەگەڵ بەڕێوەبەرایەتییە گشتییەكانی ئێمە دەكەن. نوێنەرمان لە گرێبەست و كڕینی بەشە خۆراكیش نییە، لە كاتێكدا لە بوودجەی سیادی دەكڕدرێت.

* ئەم دژایەتیكردنە بۆ دیاریكردنی بڕی گەنم بۆ هەرێمی كوردستانیش بەردەوامە، بەتایبەتی باس لەوە دەكرێت بەراورد بە پارێزگاكانی دیكە و ڕێژەی دانیشتووان، بڕێكی كەمتر بۆ وەرگرتنی بەرهەمی جووتیارانی كوردستان دیاری دەكرێت، ئەم كێشەیە بە كوێ گەیشتووە؟

- بەداخەوە دیاریكردنی ئەم بڕە گەنمە بۆ هەرێمی كوردستان كەم بووە. ئەمە لە كاتێكدا بۆ هەندێك پارێزگای دیكەی عێراق وەرگرتنی گەنم بێ دیاریكردن بووە و هەرچەند ببەنە سایلۆكان، لێیان وەردەگیرێت. بە شێوەیەكی گشتی بۆ ئەمساڵ وەك پێشبینیمان كرد، بڕی یەك ملیۆن تۆن گەنم هەبێت، هەروا دەرچوو، بەڵام وەزارەتی بازرگانیی عێراق تەنیا بڕی 400 هەزار تۆن گەنمی دیاری كردبوو، كەچی لە ساڵی 2023دا 500 هەزار تۆن بوو. لەگەڵ هەموو ئەم ئاستەنگ و بەربەستانەشدا، ئێمە لە وەزارەتی بازرگانی و پیشەسازی بۆ كاروباری بازرگانی ئامادەكاریمان بۆ وەرزی بەبازاڕكردنی دانەوێڵە كرد و ڕێكاری پێویستیشمان بۆ چارەسەركردنی كێشە و گرفتەكان گرتەبەر و پڕۆسەكە بە سەركەوتوویی بە باشی بەڕێوەچوو. لە 11 سایلۆ بۆ نزیكەی 45 هەزار جووتیار، بەشێوەیەكی گشتی 2795303 تەن گەنم لەم كابینەیەدا لە جووتیاران وەرگیراوە، بۆ ئەمساڵیش بە هەوڵ و پاڵپشتیی نووسینگەی سەرۆكی حكومەت، لە ڕێگەی چەند گەورە كۆمپانیاوە گەنمی ئەو جووتیارانە وەرگیراوە كە عێراق لێیانی وەرنەگرتووە و سەرجەم كێشەكان چارەسەر كران.

بەشێوەیەكی گشتی لە دەستپێكی كابینەی نۆیەمی حكومەتی هەرێمی كوردستانەوە، ئاسایشی خۆراكی و چاودێری و ڕێكخستنەوەی جووڵەی بازرگانی و ڕێگرتن لە قۆرخكاری و چاودێریكردن و بەدواداچوونی بازاڕەكانی كوردستان و ڕێگرتن لە هێنانی كەلوپەلی خراپ و ماوەبەسەرچوو لە ڕیزبەندی پێشەوەی كارەكانی وەزارەتی بازرگانی و پیشەسازی دادەنرێن. لەگەڵ هەموو ئاستەنگ و بەربەستەكان و هاتنە پێشەوەی بارودۆخی نالەبار و بڕینی مووچە و بوودجە و دواكەوتنی پێدانی مووچە كە سیاسەتێكی ئەوەندە مەترسیدارە لە ئەنفال و كیمیاباران مەترسیدارترە، بەڵام ئیرادە و دەوڵەتمەداریی برا گەورە دەستكەوتی گەورەی لە سەرجەم بوارەكاندا تۆمار كرد و، ڕێگا نەدرا قۆرخكاری هەبێت و قەیرانی خۆراك سەرهەڵبدات، بگرە لە زۆر بواردا بەرهەمهێنانی ناوخۆ ئەوەندە زیاد بوو، هەنگاوی هەناردەكردنی بەرهەمی ناوخۆ بۆ دەرەوەی وڵات نرا، ئەمەش یەكەمین هەنگاوە كە بووە هۆی ئەوەی بەرهەمی نێوخۆی هەرێمی كوردستان لە بازاڕە جیهانییەكاندا ساغ ببێتەوە و براندی كوردستانی لێ بەرهەم بێت. خاڵێكی دیكەی گرنگ كە ئەویش بۆ پەرەپێدانی ئابووری زۆر گرنگە «پاراستنی كێبڕكێ و پاراستنی مافی بەكارهێنەرە، كە بۆ ئابووریی بازاڕ زۆر گرنگە كێبڕكێ هەبێت، هەروەها گرنگە مۆنۆپۆڵ نەبێت و دەرفەتەكان بۆ هەموو لایەك بە یەكسانی كراوە بێت. لە هەمان كاتدا زۆر گرنگیشە مافی بەكاربەر لە تاكێكەوە تا گەورەترین دەسەڵات فەراهەم كرابێت.