فەرهاد محەمەد، ئەندامی بازنەی گفتوگۆ و ئەندامی بەشی ڕۆشنبیری و ڕاگەیاندنی پارتی دیموكراتی كوردستانە و سەرنووسەری گۆڤاری گوڵانە، لە گفتوگۆی ئەمجارەی «بازنەی گفتوگۆ»دا (شوێنەوار. كۆدەكانی ناساندنی نەتەوە)، بەمجۆرە لەسەر گرنگیی ئەركیۆلۆژیا وەك زانستی شوێنەوارناسی دیدوبۆچوونەكانی خۆی خستەتەڕوو.

 

تیگەیشتن لە چەمكی ئەركیولۆژیا «archaeology»، پێویستی بە ڕامانێكی هاوشێوەی میشل فۆكۆیە كە بوێرانە بە مرۆڤایەتی دەڵێت: «مەعریفەی دروست بە میتۆدی ئەركیولۆژیا دەبێت»، لەمەش زیاتر لە میانەی كنە و پشكنینی شوێنەوارەكان، ئەركیۆلۆژیستەكان ئەو چینە كەڵەكەبووانە دەشكێنن كە لە ماوەی هەزاران ساڵی ڕابردوو لەسەر هەقیقەتی ئەو دیكۆمێنتە دروستی كردووە، كە شوێنەوارناسان دەینووسنەوە.

هونەری ئەركیولۆژیست، تەڵخیی مێژوو لەسەر هەقیقەتی شوێنەوارەكان دەسڕێت، ڕاشكاوانەتر دەمانباتەوە بۆ ئەو سەردەمەی كە ئەو شوێنەوارەی تێدا دروست كراوە و جارێكی دیكە ئەو شوێنەوارە دێنێتەوە گۆ، ئەو لەسەر ئەو شوێنە شوێنەوارییە دۆزاروەیە نانووسێت، بەڵكو بە دروستكردنەوەی زنجیرەی نێوان زنجیرەكانی مێژوو، دووبارە مێژوو دروست دەكاتەوە، ئەم دروستكردنەوەیە بە زمانێكی ڕاست و دروست وەك دیكۆمێنتێك دەهێنێتەوە گۆ و ئەوەی دیكۆمێنتەكە بۆی دەگێڕێتەوە و دەیكاتە توێژینەوەی زانستی و پێشكەشی زانكۆكانی جیهان دەكات، هەر ئەركیۆلۆژیستێكیش ڕاستگۆیانە ئەو گوتانە بنووسێتەوە، كە شوێنەوارەكە بۆی دەگێڕێتەوە، مێژوویەكی دروست پێشكەش دەكات و مرۆڤایەتیش شانازی پێوە دەكات.

بۆ ئێمەی كورد كە مێژوو غەدرێكی زۆری لێكردووین و بە زۆر مێژوویەكیان بەسەردا سەپاندووین كە هی خۆمان نییە و، دەیانەوێت بە زۆر بیكەن بە مێژووی ئێمە، ئەوا میتۆدی ئەركیۆلۆژی بۆ مامەڵەكردن لەگەڵ ئەو مێژووە سەپێنراوە، باشترین فریادڕەسە بۆ ئەوەی مێژوویەكی دروست بۆ نەتەوەكەمان بنووسینەوە.

لەم گفتوگۆیەدا ئاماژە بەوە كرا، لە ماوەیەكی زۆر كورتی مێژوودا كە 10-12 ساڵ تێپەڕ ناكات، بە ڕێگەی بەڕێوەبەرایەتیی گشتیی شوێنەواری هەرێم و بە هەماهەنگی و هاوكاری لەگەڵ زانكۆكانی جیهان، زیاتر لە پێنج هەزار شوێنەواری تازە دۆزراونەتەوە و كە هێشتا كەمتر لە نیوەی شوێنەوارەكانی كوردستان ڕووپێویان بۆ كراوە، ئەگەر ئەوانی دیكەش ڕووپێویان بۆ بكرێت، ئەوا لەوانەیە ژمارەی شوێنەوارەكەمان ببێتە زیاتر لەدوو هێندە و دەبێتە زیاتر لە 10 هەزار سەرچاوەی گرنگی مێژوویی كە دەتوانرێت لەبەر ڕۆشنایی ئەو سەرچاوانە ڕاستگۆیانە مێژوویەكی دروست بۆ نەتەوەكەمان بنووسینەوە و مێژووە سەپێنراوەكە بسڕینەوە.

لە ئێستادا لە چوارچێوەی بەرنامەكانی حكومەتی هەرێمی كوردستان و هاوكاری و هەماهەنگی زانكۆ بەناوبانگەكانی جیهان، زیاتر لە 200 پرۆسەی هەڵكۆڵین شوێنەواری لە ناوچە شوێنەوارییە جیاوازەكانی هەرێمی كوردستان ئەنجامدراون و، توانراوە لەمیانەی پرۆسەی هەڵكۆڵینی شوێنەواری لە ئەشكەوتی شانەدەر كەلەسەری و ئێسكە پەیكەر ژنێكی نیاندرتاڵی بدۆزنەوە، ئەم دۆزینەوە گۆرانكارییەكی گەورەی لە مێژوودا دروست و پێی گوتین تەمەنی ژیان لە ئەشكەوتی شانەدەر 60 هەزار ساڵ نییە بەڵكو زیات لە 75 هەزار ساڵە.

تەمەن بۆ شوێنەوار ڕۆڵێكی ئەوتۆ ناگێڕێت، بۆیە كاتێك ئەركیۆلۆژیستێك لەناو قەڵای هەولێر كاری شوێنەوارناسی دەكات، كە تەمەنی قەڵاكە زیاتر لە هەشت هەزار ساڵە، جیاوازی نییە لەگەڵ ئەو ئەركیۆلۆژیستەی كە لەسەر قەڵایەك، یان قووللەیەك، یان قشڵەیەكی سەردەمی عوسمانیەكان كار دەكات كە تەمەنی چەند سەد ساڵێكە، هەروا جیاوازی نییە لەگەڵ ئەوەی كە لەسەر خانوویەك كار دەكات، لەوانەیە تەمەنی 100ساڵ كەمتریش بێت، بۆیە میتۆدی ئەركیۆلوژی چۆن كنە و پشكنین لەسەر شوێنەوارێك دەكات، كە تەمەنی سەدان هەزار ساڵە، بە هەمان میتۆد كنە و پشكنین لەسەر شوێنەوارێكی دیكە دەكات كە لەوانەیە تەمەنی 100ساڵ بێت، یان كەمتریش، هەر بۆ نموونە گەلی كوردستان لەمیانەی شۆڕشی ئەیلوول بە فڕۆكەی هەنتەر و چەكی ناپاڵم جینۆساید كراوە، بۆ هێنانەوە گۆی ئەم ڕووداوەی كە تەنیا چەند دەیەیەكی بەسەردا تێپەڕیوە، لەوانەیە پارچەیەكی ئەو فڕۆكەیەی بە دەستی هێزی پێشمەرگە خراوەتە خوارەوە و پارچەیەك لە پاشماوەی بۆمبی ناپاڵمەكە بەس بێت، بۆ ئەوەی چەندین كتێبی مێژوویی ڕاستگۆیانە لەسەر سیاسەتی دەرەوەی شانشینی بەریتانیا بەرانبەر ڕژێمە یەك لە دوایەكەكانی عێراق و بەرانبەر شۆڕشی كوردستان بنووسینەوە و نەوەكانی داهاتوومان لەو سیاسەتە نامرۆڤایەتییانە هۆشیار بكەینەوە.

ئێمە وەك گەلی كوردستان، بە تەواوی نەتەوە و ئایینە جیاوازەكانەوە، بەشدارییەكی كارامان لە نووسینەوەی خۆماندا نەبووە، بۆیە ناتوانین بۆ دۆزینەوە و دووبارە دروستكردنەوەی مێژووی ڕاستەقینەی خۆمان، پشت بەو سەرچاوە مێژووییانە ببەستین، كە داگیركەران، یان ڕۆژهەڵات ناسان بۆیان دروست كردووین، بۆیە ئەگەر بمانەوێت مێژووی هەرە دێرینی پێش زایین ببەستینەوە بە مێژووی دوای زایین و قۆناغە جیاوازەكانی دوای زایین هەتا دەگاتە مێژووی هاوچەرخمان، بە مێژووی دوای ساڵی 1958 هەتا ئێستامان، دەبێت بە میتۆدی ئەركیۆلۆژی و وەك ئەركیۆلۆژیستێك مامەڵە لەگەڵ كۆی شوێنەوار و ڕووداوەكانی ناو مێژووی ڕاستەقینەی خۆمان بكەین. دەبێت ئەو قەناعەتەمان لا دروست بێت، مێژوو نامرێت « The Undead Past»، ئەمەش مانای ئەوەیە مێژوو بە لاپەڕە «گەش و ڕەش»ـەكانیەوە زیندووە. نەتەوە دەبێت ڕاستگۆیانە مامەڵە لەگەڵ مێژوو بكات و لاپەڕە گەشەكان بكاتە هونەری شانازیكردن و جوامێرانە قۆڵی لێ هەڵبماڵێت و لاپەڕە ڕەشەكانی مێژووی ڕاست بكاتەوە.

 هەر نەتەوەیەك لەم پرۆسەیەدا ڕاستگۆیانە سەركەوتوو بێت، ئەوا بە شكۆوە جارێكی دی پێناسەی شكۆی گەورەیی خۆی دەكاتەوە. كە بێگومان ئێمە وەك نەتەوەی كورد و گەلی كوردستان ناتوانین سوود لەو مێژووە وەربگرین، ئەگەر بە هەمان ئاراستەی نەتەوە سەركەوتووەكان مامەڵە لەگەڵ لاپەڕە گەش و ڕەشەكانی مێژووی خۆمان نەكەین.