هەناردەكردنی نەوتی هەرێمی كوردستان و نزیكبوونەوەی لێكتێگەیشتنی نێوان هەرێم و بەغدا لەسەر پرسی داهاتە نانەوتییەكان، تەوەری سەرەكیی دیداری گۆڤاری گوڵان بوو، لەگەڵ د.نەرمین مەعرووف ئەندامی لێژنەی دارایی لە پەرلەمانی عێراق و پسپۆڕ و شارەزای دارایی.

 

* با سەرەتا لە هەناردەكردنەوەی نەوتی هەرێمی كوردستان دەست پێ بكەین. ئایا دەتوانین بڵێین ئەمە پێشكەوتنێكی باشە بۆ كۆتاییهاتنی كێشەی دۆسێی نەوت لە نێوان هەرێم و بەغدا؟

- پێش ئەوەی وەڵامی پرسیارەكەتان بدەمەوە دەمەوێت ئاماژە بە خاڵێكی سەرەكی بكەم، ئەویش ئەوەیە بەغدا بە خەرجنەكردنی مووچەی مووچەخۆرانی هەرێمی كوردستان لەكاتی خۆیدا، سەرپێچییەكی گەورەی كرد و پێچەوانەی بڕیاری دادگای فیدڕاڵی جووڵایەوە، پێشتر ئەو دادگا باڵایە حكومەتی عێراقی فیدڕاڵی پابەند كردبوو بەوەی ناردنی مووچە نابێت گرێ بدرێتەوە بە هیچ پرس و دۆسێ و ناكۆكییەكی نێوان هەرێم و بەغداوە، بەداخەوە دۆسێی مووچەخۆرانیان تێكەڵ بە نەوت و گاز و ناكۆكییەكان لەگەڵ حكومەتی هەرێمی كوردستان كرد، لەكاتێكدا مووچەخۆرانی هەرێمی كوردستان هاووڵاتی عێراقین و دەبێت هەمان مافیان هەبێت، من لە سەرجەم كۆبوونەوە و دانیشتن و سەردانەكانمدا بۆ وەزارەتی دارایی و لایەنە پەیوەندیدارەكان، جەختم لەسەر ئەم مافە كردووەتەوە، كە نابێت پرسی مووچەی مووچەخۆرانی هەرێم تێكەڵی ناكۆكی و كێشە و دۆسێی دیكە بكرێت. هەرچۆنێك بێت بەم ڕێككەوتنە و هەناردەكردنەوەی نەوتی هەرێمی كوردستان ئەو بەستەڵەكە دەتوێتەوە و سوودێكی ئابووری و داهاتی گەورەی دەبێت و سەرەتایەكیش دەبێت بۆ زیادكردنی وەبەرهێنانی نەوتی و بەرزكردنەوەی ئاستی بەرهەمهێنانی نەوت، كۆتاییش بە بەردەوامیی ئەو زیانە گەورەیەی ڕاگرتنی هەناردەی نەوتی هەرێمی كوردستان دەهێنێت كە نزیكەی 28 ملیار دۆلار بوو، ئەوە بوو كۆتا جار هەرسێ لا بە لێكتێكەیشتنێكی سێ قۆڵی لە نێوان وەزارەتی سامانە سرووشتییەكان و كۆمپانیا بەرهەمهێنەكانی نەوت لە هەرێمی كوردستان و وەزارەتی نەوتی فیدڕاڵ، گەیشتنە ڕێككەوتنێك، ئەمەش لەدوای ئەوەی یاسای بوودجەی فیدڕاڵی لە سەرەتای ئەمساڵەوە هەموار كرایەوە و كرێی دەرهێنان و بەرهەمهێنان و گواستنەوەی نەوت لە كێڵگەكانی هەرێمی كوردستان لە 6 دۆلارەوە كرا بە 16 دۆلار و، بەگوێرەی بەرهەمی ڕۆژانەی كێڵگەكانی نەوت ڕادەستی كۆمپانیای بەبازاڕكردنی نەوت (سۆمۆ) دەكات، دوای ئەوەی بڕی 50 هەزار بەرمیل نەوت بۆ پێداویستیی نێوخۆی هەرێم بەكار دەهێنێت، حكومەتی عێراقی فیدڕاڵیش ئامادەیی خۆی دەربڕی بۆ چارەسەركردنی ئیشكالییەتە داراییەكان، كە شایستەی كۆمپانیاكان بە شێوەی پێدانی نەوت لەبری 16 دۆلارەكە چارەسەر بكات و بگرە خۆشیانی سەرپشك كردووە لە چۆنیەتیی فرۆشتنەكەی، جگە لە كۆمپانیای (DNO) سەرجەم كۆمپانیا نەوتییەكان پێی قایل بوون و ئامادەییان دەربڕیوە نەوتەكە ڕادەستی سۆمۆ بكەن. دیاریكردنی ئەم 16 دۆلارەش بۆ كرێی دەرهێنان و بەرهەمهێنانی نەوت تا ئەو كاتەیە كۆمپانیایەكی پسپۆڕ هەڵسەنگاندن بۆ تێچوونی ڕاستەقینەی كێڵگەكانی نەوتی هەرێمی كوردستان دەكات. لەدوای ئەم لێكتێگەیشتنەوە هەرێمی كوردستان و بەغدا كۆمپانیا نەوتییەكان لە گفتوكۆكانیان بەردەوام بوون، چونكە كۆمپانیا نەوتییەكان داوای گەرەنتییان كردبوو بۆ چۆنیەتیی وەرگرتنی شایستە داراییەكانیان لە وەزارەتی نەوتی فیدڕاڵ، لە هەمان كاتیشدا بڕی ئەو پارەیەی كە پێشتر وەكو قەرزێك لەسەر هەرێمی كوردستان هەبوو لە كۆتاییەكانی ساڵی 2022 دەگەڕێتەوە تا ئەو كاتەی كە بڕیاری دادگای پاریس دەرچوو بۆ ڕاگرتنی هەناردەكردنی نەوتی هەرێمی كوردستان لە توركیاوە، ئەم دۆسێیە كاری زۆری لەسەر كرا، تا ئەو كاتەی هەرێمی كوردستان ئامادەیی خۆی دەربڕی بۆ ڕێككەوتن.

ئەوەی جێگای خۆشحاڵییە لەم ڕۆژانەدا لە كۆبوونەوەی ئەنجومەنی وەزیرانی عێراقدا ئەو لێكتێگەیشتنەی نێوان هەرێم و بەغدا پەسەند كرا كە لە بەرانبەر پابەندییەكانی هەرێمی كوردستان بە ڕادەستكردنی داهاتی نانەوتی و داهاتی نەوتی، بەغدا مووچە و شایستە داراییەكانی هەرێمی كوردستان بنێرێت و دەستپێكردنەوەی هەناردەكردنی نەوتیش دەستپێكێكی باش و مێژووییە.

* كەواتە ئایا مووچەخۆرانی هەرێمی كوردستان دوا جار دەتوانن زامنی هاتنی مووچەكانیان لەكاتی خۆیدا بكەن، بەتایبەتی كە ئەم دۆسێیە تێكەڵ بە دۆسێی دیكە و ناكۆكییە سیاسییەكان كراوە و هەرجارەو ئاستەنگ و گرفتی دیكە سەرهەڵدەدات؟

-  هەرێمی كوردستان لە بەرانبەر وەرگرتنی مووچە و شایستە داراییەكانی و بەپێی كۆتا ڕێككەوتنی نێوان هەرێم و بەغدا كە لە17ی تەممووزی ئەمساڵ كراوە، دوو پابەندیی سەرەكی لەسەر شانە، كە پەیوەندیی هەیە بە داهاتە نانەوتییەكان و داهاتە نەوتییەكانەوە، داهاتە نانەوتییەكانی بەپێی یاسای ئیدارەی دارایی پێویستە لە 50%ی ڕادەستی گەنجینەی حكومەتی فیدڕاڵی بكات، هەرچی هەناردەكردنەوەی نەوتی هەرێمی كوردستانیشە بەپێی یاسای بوودجەی گشتیی عێراق هەرێمی كوردستان ئامادەیی خۆی دەربڕیوە ئەو بڕە نەوتەی كە بەرهەمی دەهێنێت و خۆی لە 230 هەزار بەرمیل نەوت دەدات، تەسلیمی كۆمپانیای فرۆشتنی نەوتی عێراق (سۆمۆ) بكات و بڕی 50 هەزار بەرمیل نەوتی ڕۆژانەش بۆ پێداویستیی ناوخۆ بەكار بهێنێت. بە خۆشحاڵییشەوە هەردوو لا گەیشتنە ڕێككەوتن و بڕیاری دەستپێكردنەوەی هەناردەكردنی نەوتی هەرێمی كوردستان درا و لە ڕێگەی كۆمپانیای سۆمۆوە ڕەوانەی بازاڕە جیهانییەكان كرا، هەرچی دۆسێی داهاتی نانەوتیش هەیە، ئاراستەی ئەنجومەنی دەوڵەت كرا.

* كەواتە بە ڕێككەوتنی سێ قۆڵیی نێوان وەزارەتی سامانە سرووشتییەكان و كۆمپانیاكان و وەزارەتی نەوتی فیدڕاڵی و لەگەڵ تەسلیمكردنی 50%ی داهاتی نانەوتی، كۆتایی بەو دۆسێیە هات و مووچەی فەرمانبەرانی هەرێمی كوردستان زامن دەكرێت؟

- بەڵێ، ڕێككەوتنەكە مێژووییە و دەست بە هەناردەكردنەوەی نەوتی هەرێمی كوردستان كرا و ئومێدەوارم لە قۆناغی جێبەجێكردنیشدا هەردوو لا بەسەر گرفت و ئاستەنگەكاندا زاڵ بن و هەناردەكردنەكە بەردەوام بێت، هەرچی داهاتی نانەوتییش هەیە كە كێشەیەكی گەورە بوو لە ماوەكانی ڕابردوو لە نێوان هەرێم و بەغدا، بەپێی ماددەی 29ی یاسای ئیدارەی دارایی بە شێوەیەك لێكدانەوەی بۆ دەكرێت و بەپێی یاسای بوودجە بە شێوەیەكی جیاواز لێكدانەوەی بۆ دەكرێت و بەپێی بڕیاری دادگای فیدڕاڵیش لێكدانەوەیەكی دیكەی هەیە، هەموو ئەمانە وای كردبوو، ئەو بڕە پارەیەی كە پێویست بوو هەرێم بیدات، ڕێككەوتنی لەسەر نەكرابوو، هەرچەندە وەكو ڕێژە لە 50%ـە، بەڵام بەغدا داوای 120 ملیار و زیاتری دەكرد، بۆیە ئەمەش بەشێك بوو لە ڕێككەوتنەكەی 17ی تەممووز كە لێژنەیەكی هاوبەش پێك بهێنرێت بۆ پێداچوونەوە بە هەموو ئەم داهاتانە و بڕەكەی و جیاكردنەوەی داهاتە فیدڕاڵییەكان لە داهاتە نافیدڕاڵییەكان، ئەوە بوو لە دوو مانگی ڕابردوودا ئەم بابەتە ڕێككەوتنی لەسەر نەكرا و دواتر لە دوو هەفتەی ڕابردوودا لە ئەنجومەنی وەزیرانی عێراق نێردرا بۆ ڕاوێژكارە یاساییەكانی هەر یەك لە (ئەنجومەنی وەزیران و وەزارەتی دارایی و دیوانی چاودێری)، ئەمانەش بۆیان یەكلا نەكرایەوە و بۆ ئەنجومەنی دەوڵەت (مجلس شورا) نێردرا، ئەوانیش وەكو ئەنجومەنی دەوڵەت ڕاپۆرتێكی دوور و درێژی 22 لاپەڕەی وردی فرە ڕەهەندیان ئامادە كردووە، ئەگەرچی لێكدانەوەكەی ئەنجومەنی دەوڵەت پابەندیی لەسەر هەردوو حكومەتی فیدڕاڵ و هەرێم تێدا نییە و تەنیا ڕا و شیكردنەوە دەدات، بۆیە بۆ ئەم مانگەش ئەنجومەنی وەزیران 120 ملیار دیناری خستە سەر هەژماری گەنجینەی حكومەتی فیدڕاڵی، بە هاوشێوەی هەردوو مانگەكانی پێنج و شەشی ئەمساڵ، ئەم بابەتە گفتوگۆی زیاتری لەسەر دەكرێت، خۆ ئەگەر لەسەری ڕێك نەكەوتن، ئەگەری زۆرە لە دوا قۆناغدا بنێردرێتە دادگای فیدڕاڵی. بە شێوەیەكی گشتی ئەم دوو پرسە مەرجی ناردنی مووچە و شایستە داراییەكانی هەرێمی كوردستان بوو، بۆیە لە دوا كۆبوونەوەی ئەنجومەنی وەزیرانی عێراق بڕیار درا كە دەست بە ئامادەكارییەكان بكرێت بۆ ناردنی مووچەی مانگی حەوتی ئەمساڵی مووچەخۆرانی هەرێمی كوردستان و چاوەڕوان دەكرێت لەم هەفتەیەدا مووچەكە بدرێت.

* پرسیار لێرەدا ئەوەیە ئایا ئەگەر هەردوو حكومەتی هەرێمی كوردستان و حكومەتی فیدڕاڵی عێراق لەم گفتوگۆیانە لەسەر داهاتی نانەوتی نەگەیشتنە ڕێككەوتن، تا چەند بڕیارەكانی دادگای فیدڕاڵی لە بەرژەوەندیی هەرێمی كوردستان دەبێت؟

- بەپێی یاسای بوودجە (ماددەی 13 بڕگەی 8-ب) ئەو ماددەیە هەوێنی بڕیارەكەی دادگای فیدڕاڵییە، ئەگەر سەرنجی بڕیارەكەی دادگای فیدڕاڵی بدەیت، كە لە 21ی شوباتی ساڵی پار دەرچووە، پاڵپشتی كردووەتە سەر ئەو ماددە یاسایەی بوودجە كە لە بڕگەی 6ی بڕیارەكەی دادگاكەدا هاتووە، ئیلتزاماتەكانی سەر هەرێمی كوردستان كە لە ماددەی 12 و 13ی یاسای بوودجەدا هاتووە تایبەت بە داهاتی نەوتی و داهاتی نانەوتی، نابێت ببێتە ڕێگر لەبەردەم مووچەخۆران بۆ وەرگرتنی شایستە داراییەكانیان و مووچەكانیان، بۆیە بەڕاستی دەتوانین بڵێین یاسای بوودجە و دادگای فیدڕاڵی مسۆگەری كردووە كە دەبێت مووچە ئەركێك بێت لەسەر حكومەتی فیدڕاڵ و مسۆگەریش بكرێت و، نابێت تێكەڵی پرسە سیاسییەكان، یان ناكۆكییە دارایی و ئیدارییەكانی نێوان هەرێم و بەغدا بكرێت، بەڵام بەداخەوە پابەندنەبوون بە ئەرك و مافەكان لەلایەن هەردوو لاوە بەتایبەتی حكومەتی فیدڕاڵی وای كردووە مووچە لەكاتی خۆیدا نەنێردرێت، لەكاتێكدا دەبووایە حكومەتی فیدڕاڵ بە هیچ شێوەیەك ئەم بابەتەی نەكردایە پاساو بۆ نەناردنی مووچە و دابین نەكردنی مووچەی مووچەخۆرانی هەرێم.

* بەڵام لای هەمووان ڕوونە لە مانگی تشرینی دووەمی ئەمساڵ هەڵبژاردنی پەرلەمانی عێراق ئەنجام دەدرێت و ڕەنگە تا پەرلەمان كارا دەكرێت و حكومەتی عێراق پێك دەهێنرێت، ماوەیەكی زۆری بوێت، ئایا لەم حاڵەتەدا چۆن مووچەی مووچەخۆرانی هەرێمی كوردستان زامن دەكرێت؟

- پێویستە هەر ڕێككەوتنێك كە دەكرێت، تەنیا بۆ مووچەی شەش مانگی ئەمساڵ نەبێت، بەڵكو گرەنتیی مووچەی ساڵی داهاتووش بكرێت، چونكە حكومەتی نوێی عێراق پاش هەڵبژاردنەكان كاتی دەوێت بۆ دەركردنی یاسای بوودجە، بۆیە گرنگە لە ئێستاوە داهاتووی مووچەی فەرمانبەران مسۆگەر بكرێت، بەتایبەتی كە خاڵێكی گرنگی ئەم لێكتێگەیشتنەی نێوان هەرێم و بەغدا كە لە 17ی تەممووزی ئەمساڵ ئەنجام درا، ئەوەیە كە بڕگە و خاڵەكانی لێكتێگەیشتنەكە بەردەوام دەبن تاوەكو پەسەندكردنی یاسایەكی نوێی بوودجە، ئیتر لە ساڵی 2026 بكرێت یان لە 2027 ئەمە دەبێتە بنەمایەك بۆ بەردەوامیدان بە پێدانی مووچە تاوەكو پەسەندكردنی یاسایەكی نوێ بۆ بوودجە، هەرچەندە ئەمە خۆی لەخۆیدا زەمانەتێكە بۆ بەردەوامیدان بە پێدانی مووچە، بەڵام دەبێت ئەگەری ئەوەش دابنێین كە ڕەنگە یاسای بوودجە لە ساڵی 2026 نەبێت، بەتایبەتی لە دوای هەڵبژاردنەكانی 2021 دوای یەك ساڵ حكومەتی عێراق پێك هێنرا و كەوتینەوە مانگی شەشی 2023، دوای شەشە مانگیش لە پێكهێنانی حكومەت واتە دوای ساڵێك و نزیكەی 8 مانگ ئەو كات یاسای بوودجەی سێ ساڵەی عێراقی فیدڕاڵ پەسەند كرا.