كتێبی كاراكتەرە نا-دەوڵەتییەكان و بواری سیاسەتی دەرەوە: تێڕوانینەكان لە توێژینەوەكانی ناوچەكەوە، ئەوە تاوتوێ دەكات، كە چۆن لایەنە نادەوڵەتییەكان كاریگەرییان هەیە لەسەر پەیوەندییە نێودەوڵەتییەكان و دەرئەنجامە سیاسییەكان. كە پسپۆڕ و تایبەتمەندانی بوارە جیاوازەكانی كۆكردووەتەوە. كتێبەكە تەحەددی لەخۆ دەگرێت لەسەر ئەوەی دەوڵەت چەمكی بنەڕەتی و ناوەندی بێت لە شرۆڤەكاریی پەیوەست بە سیاسەتی دەرەوە. ئەوەش دەخاتەڕوو كە چۆن ڕێكخراوەكان، لە نێویاندا ڕێكخراوە ناحكوومییەكان، تۆڕە نێودەوڵەتییەكان كاریگەرییان هەیە لەسەر دیپلۆماسییەت و ئاسایش و گەشە و حوكمڕانیی جیهانی. ئەم پرسانە و ناوەڕۆكی كتێبەكە بوونە تەوەری دیدارێكی گوڵان لەگەڵ پڕۆفیسۆر د. شێرزاد نەجاڕ، كە پسپۆڕ و تایبەتمەندی بواری یاسای دەستوورییە و تێڕوانینی تایبەت بە خۆی هەیە، لەسەر سیاسەتی نێودەوڵەتی و پەیوەندییە نێودەوڵەتییەكان. پڕۆفیسۆر د.شێرزدا نەجاڕ، شرۆڤەكاریی تایبەت بە خۆی خستەڕوو لەسەر ئەم پرسانە، بەتایبەتی ئەوەی پەیوەست بێت بە هەرێمی كوردستانەوە.

 

* كتێبەكە پۆلێنكارییەك بۆ لایەنە كارا ناحكوومییەكان دەكات، لە نێویاندا ئەو قەوارانەی ڕێگەی دەوڵەتبوونیان گرتووەتەبەر و سوپای نانیزامییەكان، لە ڕوانگەی فەلسەفەی سیاسییەوە، چۆن ئەم لایەنە كارایانە ئالنگارییان دروست كردووە، یان بوونەتە هۆی دووبارە داڕشتنەوەی چەمكە تەقلیدییەكانی سەروەری و دەسەڵاتی شەرعی و پێناسەكردنی كاراكتەری سیاسی لە سیستمە نێودەوڵەتییەكەدا؟

- دوابەدوای پێویست بوون بە كۆمەڵێك بنەما بۆ ڕێكخستنەوەی پەیوەندییەكانی نێوان دەوڵەتان كە بە یاسای نێودەوڵەتی ناوزەد كران، دەوڵەت وەك تاكە كەسایەتییەكی نێودەوڵەتی ڕۆڵی خۆی دەبینی، ئەوەش مانای وایە كە ‌هیچ كە‌سایەتییە‌كی نێودەوڵەتیی دیكە، جگە لە ‌دەوڵەت لە ‌چوارچێوەی یاسای نێودەوڵەتیدا نەبووە، بۆیە لە بنەڕەتدا یاسا نێودەوڵەتییەكان بۆ ئەوە دانرابوون، كە ڕاستەوخۆ بەسەر دەوڵەتدا جێبەجێ دەكرێن، تا ئێستاش دیراسەكردنی دەوڵەت و چالاكییەكانی بەشی زۆری توێژینەوەكانی یاسای نێودەوڵەتی پێكدەهێنن. بەڵام بە تێپەڕبوونی كات و پەرەسەندنی بارودۆخی سیاسی و ئابووری و كۆمەڵایەتیی كۆمەڵگەی نێودەوڵەتی، ئەم یاسا نێودەوڵەتییە گرنگیی بە كەسانی دیكە دا، كە ئەوان ‌ڕۆڵی دیاریكراو لە گۆڕەپانی نێودەوڵەتیدا دەگێڕن و دەسەڵاتی دیاركراویشیان پێدراوە، كە وایان لێدەكات، خەسڵەتێكی نێودەوڵەتی بەدەست بهێنن، و بەم شێوەیە دەتوانن چالاكیی نێودەوڵەتی ئەنجام بدەن. ئەم ئاراستەیە ‌بە ‌دامەزراندنی ڕێكخراوە نێودەوڵەتییەكان ‌دەستیپێكرد، لەوانە كۆمەڵەی گەلان كە ‌لە ‌ساڵی 1920 و نەتەوە ‌یە‌كگرتووەكان لە ‌ساڵی 1945، بەم جۆرە ‌بووە ‌هۆی دروستبوونی بۆچوونێكی باو لەنێو‌ یاساداڕێژەرانی نێودەوڵەتیدا سەبارەت بە پێویستیی خستنە ژێر یاسای نێودەوڵەتی ئەم قەوارانە و ‌بە ‌كەسایەتیی یاسای نێودەوڵەتییان هەژماربكەن، بەڵام بە ڕەچاوكردنی جیاوازیی فراوان و ئاشكرایان لەگەڵ دەوڵەتدا، وەكو كەسایەتییەكی سەرەكیی یاسای نێودەوڵەتی، لە ‌ڕووی پێگەی یاسایی و دەسەڵات و ئەو ڕۆڵانەی ‌لە گۆڕەپانی نێودەو‌ڵەتیدا دەیگێڕن.

لە دیاردە تازەكانی پەیوەندییە ‌نێودەوڵەتییەكاندا، هاتنەئارای دیاردەی لایەنە ‌ناحكوومییەكان (nonstate actors) بوو، كە ڕۆڵێكی گرنگیان لە ‌پەیوندییە ‌نێودەوڵەتییەكان و ‌سیاسەتی ‌دەرەوەی دەوڵەتاندا گێڕا. بۆیە ‌سەرنج دەدەین ئەم كتێبە تەرخان كراوە بۆ شیكاركردنی ئەم د‌یاردە ‌نوێیە. سەرهەڵدانی لایەنە ناحكوومییەكان (‌نێودەوڵەتی و تایبەت و سنووربڕەكانی نیشتمانی) لە ‌سیاسەتی جیهانیدا ئەنجامگەلی دوورمەودای لەسەر تیۆری سیاسەتی دەرەوە ‌و پیادەكردنیدا هەیە، بۆ ئەوەی بتوانین، وەك لە ‌كتێبە‌كەدا هاتووە،‌ ‌لە ‌سەدەی بیست و یەكدا شرۆڤەی سیاسەتی دەرەوە بكەین،‌ پێویست بوو گرنگیی زیادبوونی لایەنە ناحكوومییەكان لە پەیوەندییە نێودەوڵەتییەكاندا بە هەند وەربگیرێت. توێژینەوەكانی سیاسەتی دەرەوە ژمارەیەكی زۆری چەمكە تیۆرییەكان بەكار دەهێنن، بەڵام بە شێوەیەكی تەواو ڕۆڵی لایەنە كارا ناحكوومییەكان فەرامۆش دەكەن. نووسەرانی كتێبەكە دەركیان بەمە كردووە، كە ئەم پرسەش مایەی گیروگرفتێكی زۆرە، بەلای كەمەوە لەبەر دوو هۆكار: یەكەمیان: سیاسەتی دەرەوە زیاتر لە نێو ڕێكخراوە نێودەوڵەتییەكان و تۆڕەكانی حوكمڕانی حكوومی و نێودەوڵەتی كە سنوورە نیشتمانییەكان تێدەپەڕێنن، گەڵاڵە دەكرێت، نەك لە نێو دامەزراوە نیشتمانییەكانی وەك وەزارەتەكانی دەرەوە. دووەم: كرانەوەی ئەم دواییانە بەسەر لایەنە كارا ناحكوومییەكان و بەشداریپێكردنیان لە ڕێكارەكانی داڕشتنی سیاسەتەكانیدا. لەبەر ئەوەی توێژینەوەكانی سیاسەتی دەرەوە ویستیان خۆیان لە پەراوێزكاری پەیوەست بە ئایندە لابدەن و، دەبێت ئەم گۆڕانكارییەش لەبەرچاو بگرن. لەبەر ئەوە هەندێ لە توێژەرانی سیاسەتی دەرەوە پێداگری لەسەر ئەوە دەكەن كە دەبێت جەخت لەسەر ڕۆڵی تاك و كۆمەڵەكان و كاریگەرییان لەسەر پرۆسەی بڕیاردان بكرێت.

لەگەڵ ئەوەشدا، لە كاتێكدا ئەم پابەندبوونە دەرفەتێك بۆ دەوڵەت دەڕەخسێنێت، بۆ كردنەوەی جۆرە جیاوازەكانی دەزگا كاراكان، ئەمەش وا دەكات دۆسیەی سیاسەتی دەرەوە زیاتر تیشكی بخرێتە سەر دەزگا حكوومییە چالاكەكان، نەك تەنیا ئەو دەزگایانەی كە سەر بە حكومەتن. بۆیە شرۆڤەكارانی سیاسەتی دەرەوە پێویستە گرنگی بە سێ تەوەر بدەن، كە گرنگن بۆ توێژینەوەی داهاتوو: (1) توێژینەوەی ئەزموونكاریی بەراوردكاری بۆ دیاریكردنی ڕاددەی بەشداریپێكردنی دەزگا چالاكە ناحكوومییەكان لە دروستكردنی سیاسەتی دەرەوە و ڕێكخستنی حوكمڕانی. (2) توێژینەوەی ڕاڤەیی كە شیكاریی بارودۆخی لایەنە ناكاراكانی ناحكوومی دەكات لە پرۆسەكانی سیاسەتگەلی دەرەوە بۆ دەوڵەتان. (3) كاریگەرییە پێوانەییەكان بۆ زیادكردنی سیاسەتگەلی تێكەڵی دەرەوە لەسەر بنەمای شەرعییەتی دیموكراسی.

* ئێوە شارەزا و تایبەتمەندی بواری دەستوورن و لەم كتێبەدا باس لە هەرێمی كوردستانی عێراق و هێزەكانی حەشدی شەعبی كراوە، وەك لایەن و كاراكتەری نادەوڵەتی كە سیاسەتێكی گرنگی دەرەكییان هەیە، تەنانەت لە نێو بونیادی دەوڵەتێكدا هەڵدەسووڕێن. لە ڕوانگەی دەستوورییەوە، كاریگەریی ئەم قەوارە «تێكەڵاوانە» یان «نیمچە سیاسییانە» چی دەبێت لەسەر چوارچێوە یاساییە دەستوورییەكان، بەتایبەتی لە پەیوەندیی بە حوكمڕانیی ناوخۆیی و پەیوەندییە دەرەكییەكانەوە؟

- كاروباری دەرەوە و سیاسەت و چالاكییەكان بەگشتی لە هەر وڵاتێكدا بەگشتی لە تایبەتمەندییەكانی حكومەتی ناوەندییە، جا ئەو دەوڵەتە سادە و یەكگرتوو بێت، یان فیدڕاڵی بێت. ئەم پرسە لە وڵاتانی فیدڕاڵیدا مایەی مشتومڕ و گەنگەشەیە، چونكە حكومەتی ناوەندی فیدڕاڵی (Fedral Central Government) دەسەڵاتی خۆی لە دروستكردنی سیاسەتی دەرەوە و پەیڕەوكردندا هەیە، ئەگەر پرسێكی دیاریكراو بێتە ئاراوە، كە پەیوەندیی بە بەرژەوەندییەكانی ویلایەتێكی فیدڕاڵی هەبێت، ئەوا لێرەدا گفتوگۆیەكی فیدڕاڵی لەگەڵ ویلایەتی فیدڕاڵی پێویستە بۆ یەكلاكردنەوەی بابەتەكە و پاراستنی بەرژەوەندییەكانی ویلایەت (ماددەی 30 و ماددەی 73 بڕگە 1 لە یاسای بنەڕەتیی هەمواركراوی ساڵی 1949).

سەبارەت بە عێراق وەك دەوڵەتێكی فیدڕاڵی، كە تاكە ویلایەتی فیدڕاڵی تێیدا هەرێمی كوردستانی عێراقە (ماددەی 117ی دەستووری عێراقی2005) و كاروباری دەرەوە لە دەسەڵاتدا نییە، بەڵام بەپێی ماددەی 121ی دەستوور مافی هەرێمە نووسینگەی خۆی لە باڵیۆزخانەكانی عێراقدا بكاتەوە، بە مەبەستی بەدواداچوونی كاروباری ڕۆشنبیری و كۆمەڵایەتی و گەشەپێدان، بەڵام لێرەدا پرسیارێك سەبارەت بە دەقی ماددەی 121 سەرهەڵدەدات، ئایا دەقەكە بەو مانایە دێت كە هەرێم مافی ئەوەی هەیە ڕای خۆی لە سیاسەتی دەرەوەی عێراقدا دەرببڕێت لەو پرسانەی كە پەیوەندییان بە كاروباری ڕۆشنبیری و كۆمەڵایەتی و گەشەپێدانی تایبەت بە هەرێمەكەوە هەیە؟ وەڵامێكی ورد نابێت، چونكە دەستووری عێراق ئاماژەی بەو بابەتانە نەكردووە، وەك چۆن یاسای بنەڕەتیی ئەڵمانیا ئاماژەی پێداوە، بەم شێوەیە كۆبوونەوەی ئەم پرسانە، دەكرێت ببێتە هۆی كێشەی دەستووریی ئاڵۆز، كە پێویست بوو دەسەڵاتی دامەزرێنەری عێراق لە كاتی داڕشتنی دەستووری 2005 سەرنجی پێبدایە.

لە دەستووری 2005ی عێراقدا، دەسەڵاتی گرێبەستكردنی پەیمانەكان لەگەڵ وڵاتان تەنیا لە دەسەڵاتی تایبەتی (ماددەی 110 یەكەم)دایە، بەم شێوەیە دەستوور ئاماژەی بە هیچ بوارێك نەداوە، بۆ بەشداریكردنی هەرێم لە پرۆسەی گرێبەستكردنی پەیماننامەكاندا.

دەربارەی حەشدی شەعبی، ئەم قەوارەیە وەك زانراوە، بە فەرمانی مەرجەعییەتی ئایینی دامەزراوە، بەم شێوەیە وەك قەوارەیەكی ڕاستەقینە دامەزراوە، نەك قەواریەكی دەستووری (بە بەراورد لەگەڵ هەرێم) و كارە چالاكییەكانی بەپێی فەرمانەكانی سەركردایەتییەكەی ئەنجام دەدات، كە لە ڕواڵەتدا پەیوەستە بە سەركردایەتیی گشتیی هێزە چەكدارەكانەوە. دەستووری 2005ی عێراق لە ماددەی 9یەكەم (ب)، پێكهێنانی میلیشیای سەربازی لە دەرەوەی چوارچێوەی هێزە چەكدارەكان قەدەغە دەكات، لە كاتێكدا قەوارەی حەشدی شەعبی لە بنەڕەتدا لە دەرەوەی چوارچێوەی هێزە چەكدارەكان دامەزراوە، لەم ڕووەوە گرفتێكی دەستووری هەیە.

* مشتومڕی سەرەكیی نێو كتێبەكە ئەوەیە كە كاراكتەرە نادەوڵەتییەكان، خاوەنی سیاسەتی دەرەكین. ئایا تا چ ڕاددەیەك ئەم چەمكە، هەروەك ئەوەی لە كەیسە جۆراوجۆرەكانی نێو كتێبەكەدا هاتووە، پێویست بەوە دەكات، كە پێداچوونەوەیەكی بنەڕەتی بكەین بە بیركردنەوەمان لەبارەی پێگەی مەركەزیی دەوڵەت لە تیۆرەكانی پەیوەندییە نێودەوڵەتییەكاندا؟ ئایا ئەمە بۆ توێژینەوەی زیاتر لەم بوارەدا چ ڕێگایەكی نوێ دەكاتەوە؟

- دەكرێت بە واتای فراوانی خۆی لە سیاسەتی دەرەوە تێبگەین، كە كۆمەڵێك پەیوەندیی دەرەكیی فەرمین، دەوڵەت لە پەیوەندیی نێودەوڵەتیدا ئەنجامی دەدات، لە كاتێكدا زاراوەی شیكاریی سیاسەتی دەرەوە (FPA) ئاماژەیە بۆ لقێك لە پەیوەندییە نێودەوڵەتییەكان كە بەتایبەتی سەرنج دەخاتە سەر بڕیاردان لە سیاسەتدا.

هێشتا توێژینەوەكان لە بواری سیاسەتی دەرەوە، بە شێوەیەكی سەرەكی جەخت لەسەر دەوڵەت، لەگەڵ فەرامۆشكردنێكی نیمچە تەواوی گرنگی ڕوو لە زیادی لایەنە كارا ناحكوومییەكان، و كتێبەكەش هەوڵی توێژینەوەی ئەم گرنگییە دەدات، ئەم بابەتە مایەی گیروگرفتە، چونكە هوكاریكی بەهێزە هەر بۆ گریمانی كردنی ئەوەی كە لایەنە ناحكوومییەكان لەڕاستیدا گرنگییەكی زۆریان بۆ سیاسیەتی دەرەوە هەیە بە دوو هۆكار:

یەكەم: ئەوان لایەنە چالاكی «ململانێكار»ن، كە پیویستە دەوڵەتان لەبەرچاویان بگرن. دووەم: بە شێوەیەكی زیادبوو بەشداری لە شێوازە تێكەڵەكانی دروستكردنی سیاسەتە گشتییەكان لە دەوڵەتدا دەكەن، لەوانە سیاسەتی دەروەوە.

كەواتە، ڕاستییەكەی لایەنە ناحكوومییەكان لایەنێكی گرنگن لە سیاسەتی دەرەوەدا، ئەگەر توێژینەوەكانی سیاسەتی دەرەوە بیانەوێت خۆیان لە فەرامۆشكردن بپارێزن، پێویستە لە شیكاریدا دەست بە بەشداریكردنیان بكەن، باشترین ڕێگەش بۆ ئەمە بریتییە لە قووڵبوونەوە لە ئەدەبییاتەكانی پەیوەست بە گڵۆبالیزم و حوكمڕانیی جیهانی. ئەم كارە بەتایبەتی سەرنج دەخاتە سەر ئەو پرسانەی كە توێژینەوەكانی سیاسەتی دەرەوە پشتگوێیان خستووە، بەتایبەتی چالاكییە سەربەخۆكانی لایەنە ناحكوومییەكان لە سیاسەتی جیهانیدا و، بەشداریكردنی زیادیان لە «ڕێكخستنەكانی حوكمڕانیی تێكەڵ»دا، كە لایەنە حكوومی و ناحكوومییەكان بە یەكسانی دەگرێتەوە.

لێرەدا جیهانگەرایی واتای «فراوانكردنی سنوورەكانی مامەڵەی كۆمەڵایەتی بۆ دەرەوەی سنووری نیشتمانی» دەگرێتەوە، بەڵام حوكمڕانیی جیهانی ئاماژەیە بۆ پرۆسەكانی حوكمڕانی كە بۆ چارەسەركردنی كێشەی «سەروو نیشتمانییەكان» داڕێژراون، زۆرجاریش لایەنە حكوومی و ناحكوومییەكان دەگرێتەوە. دەكرێت لایەنە ناحكوومییەكان لە لایەنە حكوومییەكان جیابكرێنەوە، ئەویش بە پشتبەستن بە دوو لایەنی كەرتی گشتی و تایبەت و جیاوازیكردن لە نێوان لایەنە چالاكەكان كە دەسەڵاتیان سنووردارە (توانای لایەنێكی چالاك بۆ سەركەوتن لە داواكردنی مافی ئەنجامدانی كارەكانی ڕێكخستن وەك داڕشتنی یاسا و چاودێریكردن و جێبەجێكردنی یاسا): لەسەر هەرێمێكی نیشتمانیی دیاریكراودا، لەكاتێكدا ئەوانەی كە دەسەڵاتیان سنووردار نییە بۆ تەنیا یەك هەرێم. لایەنە كارا حكوومییەكان قەوارەن بە گوێرەی یاسای گشتی كە دەسەڵاتیان سنووردارە بەسەر هەرێمێكی نیشتمانی دیاریكراو، لە كاتێكدا دەسەڵاتی لایەنە نێودەوڵەتییەكان بۆ دەرەوەی ناوچەیی یەك دەوڵەت درێژ دەبێتەوە (بۆ نموونە، ڕێكخراوە نێودەوڵەتییەكان). لایەنە كارا تایبەتەكان قەوارەن بە گوێرەی یاسای تایبەت كە دەسەڵاتیان سنووردارە بۆ هەرێمێكی نیشتمانی دیاریكراو. لایەنە سەروەری نیشتمانییەكان ئەوانەن كە بەم شێوەیە سنووردار نین. بۆیە، زاراوەی لایەنە ناحكوومییەكان لێرەدا وەك زاراوەیەكی گشتگیر بۆ لایەنە كارا تایبەت و نێودەوڵەتییەكان و سنووربڕە نیشتمانییەكان بە كاردێت.

هەموو ئەم گۆڕانكارییانە لە گۆڕەپانی نێودەوڵەتیدا و لە چۆنیەتیی دروستكردنی سیاسەتی دەرەوەییدا (كتێبەكە كە ئاماژەی بە لایەنە نێودەوڵەتییەكان كردووە و لە دروستكردنی سیاسەتی دەرەوەدا)، بووە هۆی پێداچوونەوەیەك لە بیرۆكە تیۆرییەكان كە لە چوارچێوەی پسپۆڕیی پەیوەندییە نێودەوڵەتییەكان (IR)دا خراونەتە ڕوو. گڵۆبالیزم كاریگەری هەیە لە ڕێگەی دروستكردنی تیۆرییەكانی پەیوەندییە نێودەوڵەتییەكان، لەوانە تیۆریی ڕیالیزمی، لە جیاتی ئەوەی گۆڕانكارییەكان شەرعییەت بە پسپۆڕیی پەیوەندییە نێودەوڵەتییەكان بدەن، لایەنە نادەوڵەتییەكان نەرمی لە پسپۆڕیی پەیوەندییە نێودەوڵەتییەكاندا دێننە ئاراوە، بەم شێوەیەش دەبنە هۆی دروستبوونی تیۆریی زیاتر. بەم شێوەیە «تەقینەوە» لە ژمارەی تیۆرییەكانی پەیوەست بە پەیوەندییە نێودەوڵەتییەكاندا ڕووی دا. زۆرینەی ئەم تیۆرییانە دژی زاڵبوونی ڕێبازە عەقڵانییە تازە واقیعیگەراییەكان و لیبڕاڵییە نوێیەكان) وەستانەوە، چونكە ئەو ڕێبازانە چەمكەكان قبووڵ دەكەن بۆ گەیشتن بە مەزەندە مەعریفییەكان سەبارەت بە تیۆرییەكان. ئەم دۆخە كێشەیەكی گەورەی دروست كرد، چونكە توێژەرانی ئەكادیمیستی عەقڵانی سەرنجیان لەسەر ئەوە نەبوو، چونكە ئەركی ئەكادیمیستەكان پەرەپێدانی تیۆرییەكانی قابیلی تاقیكردنەوەكانە. كتێبی «لایەنە نادەوڵەتییەكان و سیاسەتی دەرەوە» هەوڵ دەدات چوارچێوەیەكی تیۆری بۆ ڕۆڵی لایەنە نادەوڵەتییەكان لە سیاسەتی دەرەوەدا دابنێت.

* حوكمڕانیی تێكەڵی سەنگافورە، وەك نموونەیەك ئاماژەی پێدەكرێت كە دامەزراوەی نیمچە سیاسییان كاریگەری گەورەیان هەیە لە سیاسەتی دەرەوە، لە ڕوانگەی فەلسەفەی سیاسییەوە، ئەو لێكەوتە مۆڕاڵییانە و لێپرسینەوانە چین، كاتێك ئەو قەوارانە بە فەرمی لە دەوڵەت بن، بەڵام بە قووڵی بەیەكداچوون و كاریگەرییان لەسەر سیاسەتی دەرەوەدا هەیە؟

- تێگەیشتن لە گرنگیی لایەنە كارا ناحكوومییەكان بە خودی خۆی دیدگایەكی نوێ نییە لە پەیوەندییە نێودەوڵەتییەكاندا. لە حەفتاكانی سەدەی ڕابردوودا، توێژینەوە و خوێندنەوەكانی پەیوەندییە نێودەوڵەتییەكان بڕیاریان دا كە سیاسەتی جیهانی تەنیا تایبەت نییە بە دەوڵەتان و نوێنەرەكانیان، بۆیە لایەنە ناحكوومییەكان گرنگییان پێدا لە چوارچێوەی گڵۆباڵیزم و حوكمڕانیی جیهانیدا. ڕێككەوتنێكی فراوان لە پەیوەندییە نێودەوڵەتییەكاندا هەیە كە ژمارەیەكی زیادبوو لە مامەڵە كۆمەڵایەتییەكان (دارایی، پەیوەندییەكان، گواستنەوە و.. هتد) لە سەروو سنوورەكانەوە ئەنجام دەدرێن. هەروەها دەكرێت سەرنج بدرێت لە بڵاوبوونەوەی لایەنە ناحكوومییەكان، وەك ڕێكخراوە نێودەوڵەتییەكان و كۆمپانیا فرەڕەگەزەكان و ڕێكخراوە ناحكوومییەكان، یان تۆڕە تاوانكارەكان خۆیان بە شێوەیەكی سەربەخۆ لە سیاسەتی جیهاندا، كە هەوڵ دەدەن ئامانجەكانیان لەگەڵ سیاسەتی دەوڵەتاندا بە سەربەخۆ بهێننەدی، بەڵام ڕەنگە ناكۆك بن لەگەڵیان، یان دەكرێت ئاستەنگ بۆ جێبەجێكردنی سیاسەتەكانی دەرەوەی دەوڵەتان دروست بكەن، یان لە حاڵەتە زۆرەكاندا، تەنانەت هێزە گەورەكانیش ناچار بكەن سیاسەتەكانی دەرەوەیان بگونجێنن.

سەرباری ئەوەش، هەندێك لە لایەنە كارا ناحكوومییەكان كاریگەرییەكی زیادیان هەیە، كە بەشدارییان لە چالاكییەكانی ڕێكخستندا هەیە. ڕوون و ئاشكرایە كە ڕێكخراوە نێودەوڵەتییەكان لایەنی گرنگن لە سیاسەتی جیهانیدا، خاوەنی دەسەڵاتیی سیاسی و كاریگەریی سەربەخۆن لەنێو دەوڵەتاندا و لە كاتێكدا هەندێك ڕێوشوێن، وەك چاكسازییەكانی بازاڕ كە لە لایەن سندوقی دراوی نێودەوڵەتی، یان بانكی جیهانییەوە سەپێنراون، یان سزاكانی نەتەوە یەكگرتووەكان، زۆر جاریش بەرژەوەندیی دەوڵەتە بەهێزەكان ڕەنگ دەدەنەوە، بەڵام زۆر لە ڕێكخراوەكانی نەتەوە یەگرتووەكان لە سەرتاسەری جیهاندا چالاكن، بەبێ ئەوەی مافی دەنگدانیان لە ئەنجومەنی ئاسایش هەبێت. جگە لەمەش، دامەزراوە سەروونیشتمانییەكان، وەك ڕێكخراوی بازرگانیی جیهانی، یان دادگای تاوانكاریی نێودەوڵەتی، تەنیا بە كاریگەرییان لەسەر سیاسەتی دەرەوەدا سنووردار نین، بەڵكوو هەندێك جار بڕیارەكانیان جێبەجێ دەكەن كە ناكۆكن لەگەڵ بەرژەوەندییەكانیان، تەنانەت دەوڵەتە بەهێزەكانیش. دەسەڵاتی لایەنە نێودەوڵەتییەكان تەنیا سنووردار نییە بە بوارەكانی سیاسەتی «نەرم»، بەڵكوو پەل دەكێشێت بۆ كاروباری ئاسایش و، ئەركەكانی حكومەتیش زۆر لە ڕادەبەدەر بە لایەنە نێودەوڵەتییەكان دەسپێردرێن. ئاراستە و مەیل و سیاسەتی دەرەوەی ئەورووپا نموونەی دیاری ئەمەیە. ڕێكخراوە نێودەوڵەتییەكان، بۆ نموونە تا ڕاددەیەك لە ئەندامەكانیان لە ڕیزی دەوڵەتان سەربەخۆ بوون، تا ئەو ڕاددەیەیەی كە توێژەران دەستیان كردووە بە هەستكردن بە نیگەرانی لەم دۆخەدا. سیاسەتی دەرەوە وەك شێوەیەك لە حوكمڕانیی تۆڕییش ئەنجام دەدرێت و سیاسەت دەبێتە دەرئەنجامی پرۆسەی دروستكردنی سیاسەت لەنێو حكوومیی نێودەوڵەتی و بیرۆكراسییەكانیاندا، بەم شێوەیەش گۆڕانكارییەك لە «یەكەی بڕیاردان»دا دەكات. بە بەستنەوەی نێوان شیكاریی سیاسەتەكان و ئەدەبییاتی حوكمڕانی، بە كردار ڕێكخستنی هەنگاوەكانی حوكمرانیی تێكەڵ ئاسان دەكات، چونكە چەمكە تیۆرییەكان لە ئامرازەكانی شیكاریی سیاسەتی دەرەوە، وەك باوەڕەكان و كورتكراوە مەعریفییەكان و كاریگەرییەكانی چوارچێوەسازی و نوێنەرایەتیكردنی كێشەكان و بیركردنەوەی بە كۆمەڵ، یان ململانێكانی هەژموونی ڕێكخستن و كەلتوورەكان، دەكرێت بەسەر پرۆسەی بڕیاردانی لایەنە ناحكوومییەكانیشدا جێبەجێ بكرێن، هەروەها بەسەر پرۆسەی دروستكردنی سیاسەتە دەرەكییە تێكەڵەكاندا كە لایەنە حكوومی و ناحكوومییەكانیش دەگرێتەوە. چونكە مرۆڤ جەوهەری پرۆسەی بڕیاردانە لە لایەنە حكوومی و ناحكوومییەكاندا، داینامیكییەكانی بڕیاردانی بەكۆمەڵ، هەروەها فاكتەرەكان لەسەر ئاستی تاك، نابێت بە شێوەیەكی بنەڕەتی لە یەكدی جیاواز بن. لەگەڵ ئەوەشدا، توێژەرانی شرۆڤەكاریی سیاسەتی دەرەوە تا ئێستاش جەخت دەكەنەوە لەسەر داینامیكییەكانی بڕیار لەنێو دەوڵەتاندا و تەنیا لەم دواییانەدا سەرنجیان نەخستووەتە سەر لایەنە ناحكوومییەكان.

لە چوارچێوەی فەلسەفەی سیاسییەوە، ئەم چوارچێوەیەی پرۆسەی بەشداریكردنی لایەنە ناحكوومییەكان، یان دەوڵەتییەكان لە دروستكردنی سیاسەتەكانی دەرەوەی وڵاتان و ڕێكخراوە نێودەوڵەتییەكاندا، لایەنێكی دیكەی مۆڕاڵی هەیە، كە لە كاركردن بۆ بەدیهێنان و بەرەو پێشبردنی گشتی و پاراستنی و هەروەها كاركردن بۆ بەدیهێنانی بەرژەوەندیی گشتی و كاری بەكۆمەڵ لەم بوارەدا خۆی دەبینێتەوە، بەو شێوەیەی كە ببێتە هۆی چڕكردنەوەی هەوڵەكان بۆ ئاشتی و هاوكاریی لە جیاتی ناكۆكی و جەنگ. جگە لەمەش، دەكرێت ئاراستەیەك بەدی بكرێت بەرەو ئەوەی كە پێی دەوترێت «حوكمڕانیی سەروونیشتمانی» كە ئاماژەیە بۆ حوكمڕانییەك كە نەك تەنیا لایەنە نێودەوڵەتییەكان، بەڵكو لایەنە چالاكە تایبەت، یان سەروونیشتمانییەكانیش دەگرێتەوە. سەرەتا، لایەنە سەروونیشتمانییەكان هەوڵ دەدەن، وەك ڕێكخراوە ناحكوومییەكان و كۆمپانیا بزنێسكارەكان و شارەزایانی زانستی و ئەكادیمی، بۆ بەدیهێنانی ئەجێندا تایبەتەكانیان، لایەنە چالاكە سەروونیشتمانی و تایبەتەكان كاریگەریی خۆیان هەیە، دەسەڵاتی تایبەت و سەروونیشتمانی بە شێوەیەكی سەرەكی لە تۆڕەكانی حوكمڕانیی تێكەڵ سەروونیشتمانیدا خۆی دەبینێتەوە كە ئەمەش لایەنە حكوومی و ناحكوومییەكان دەگرێتەوە.

* كتێبەكە كۆمەڵێك كۆت و بەندی جۆراوجۆر لەسەر كاراكتەرە نا دەوڵەتییەكان دیاری و دەستنیشان دەكات، لە نێویاندا كۆت و بەندی دارایی، سیستماتیكی، ناوخۆیی. بە لەبەرچاوگرتنی ئەم ئالگنارییانە و لە ڕوانگەی یاسای نێودەوڵەتییەوە، ئەو میكانیزمانە چین كە لە ئارادان، یان دەبێت لە ئارادا بن، كە لە ڕێیانەوە كاراكتەرە نادەوڵەتییەكان بتوانن پێداگری لەسەر ماف و ئەركەكانیان بكەن لەسەر شانۆی نێودەوڵەتی؟ ئایا چ ئەدایەكی كارایان لەم ڕووەوە هەیە؟

- ئەوەی لەم ڕووەوە ڕوونە ئەوەیە كە ڕێكخراوە نێودەوڵەتییەكان زیاتر و زیاتر دەكرێنەوە بە ڕووی ئەو لایەنە كارایانەی سنوورە نیشتمانییەكان تێدەپەڕێنن، وەك شارەزای زانستییەكان و كۆمپانیاكان و ڕێكخراوە ناحكوومییەكان. ئەو لایەنە كارایانەی سنوورە نیشتمانییەكان تێدەپەڕێنن پتر بەشدار دەبن، بەتایبەتی لە پەیوەندی بە پرۆسەی بڕیاردان لە نێو ڕێكخراوە نێودەوڵەتییەكاندا، ئەگەرچی دەستڕاگەیشتنیان لەم ڕووەوە بە ئاست و مەودای جیاوازە. زۆر گرنگە سەرنج لەوە بدەین، كە ئەم پرسە دەستەبەركردنی ئاسایشیش لەخۆ دەگرێت، ئیدی لەسەر ئاستی دەرەكی بێت، یان ناوخۆیی. هەر لەم ڕوانگەیەوە زانایان دەستیان كردووە بە باسكردنی پەیوەست بە چەند شێوەیەكی دیاریكراوی (حوكمڕانیی ئاسایش). لەگەڵ ئەوەشدا، ناكۆكی هەیە لەبارەی مەودای وردی ئەم ئاڵوگۆڕە لە «هێز»دا لە ئاراستەی لایەنە حكوومییە كاراكانەوە بەرەو لایەنە كارا ناحكوومییەكان. لە ڕاستیدا، جووڵە و بزاوتەكان بە ئاراستەی حوكمڕانییەكە كە دەوڵەتە نەتەوەییەكە تێپەڕێنێت، كە دەرئەنجامی سەرهەڵدانی ئەو كێشە نانەتەوەییانەن كە دەوڵەتەكان بە تەنیا ناتوانن چارەسەریان بكەن. بۆ نموونە، بەهێزترین لایەنە كاراكان ناتوانن بە تەنیا كێشەكانی پەیوەست بە كێشەی گۆڕانی كەشوهەوا چارەسەر بكەن، یەكلاكردنەوەی ئەم كێشانە پێویستی بە هاوكارییەكی نێودەوڵەتی هەیە، كە سنوورە نیشتمانییەكان تێپەڕێنێت. سەرباری ئەوە، و بە لەبەرچاوگرتنی ئەو ڕاستییەی كە ئەم لایەنانە لە ڕووی هەرێمییەوە سنووردار نین، ئەوا لایەنە كارا ناحكوومییەكان بە ڕاددەیەكی زۆر سنووردار دەكەونە ژێر دەسەڵاتی حكومەتەوە. سەرەڕای ئەوەی لەسەرەوە ئاماژەی پێكرا، دەكرێت سەرنجی ئەوە بدرێت كە ئاراستەیەك هەیە و دەكرێت پێی بوترێت «ئەو حوكمڕانییە سنوورە نیشتمانییەكان تێدەپەڕێنێت»، ئەمەش ئاماژەیە بەو حوكمڕانییەی كە لایەنە كارا تایبەتییەكان، یان ئەو لایەنانەی كارەكانیان سنوورە نیشتمانییەكان تێدەپەڕێنێت، لەخۆ دەگرێت و تەنیا لە لایەنە نێودەوڵەتییەكاندا كورت نابنەوە. ئەو لایەنانەی كارەكانیان سنوورە نیشتمانییەكان تێدەپەڕێنێت، وەك ڕێكخراوە ناحكوومییەكان، و كۆمپانیاكانی كار و شارەزای زانستییەكان، پێش هەموو شتێك، هەوڵی بەدیهێنانی كارنامەی تایبەت بە خۆیان دەدەن. كە دەكرێت ئەم كار و چالاكییانەش كاریگەرییەكی گەورەیان هەبێت لەسەر سیاسەتی دەرەكیی تەنانەت بەهێزترین دەوڵەتانیش. لەوەش زیاتر، بە چەشنی لایەنە كارا نێودەوڵەتییەكان، زۆرجار ئەو لایەنانەی كارەكانیان سنوورە نیشتمانییەكان تێدەپەڕێنێت و لایەنە تایبەتییەكانیش مومارەسەی دەستڕۆیشتوویی خۆیان دەكەن و بە چاوپۆشین لە هاوبەشیی نێوان هەردوو كەرتی گشتی و تایبەت، ئەوا دەسەڵاتی تایبەت و سنوورتێپەڕیان بە شێوەیەكی سەرەكی بەرجەستە دەبێت لە كۆمەڵێك تۆڕی حوكمڕانیی تێكەڵ كە سنوورە نیشتمانییەكان دەبڕن و چەند لایەنێكی كارای حكوومی و ناحكوومی لەخۆ دەگرن. لێرەدا كۆمەڵێك ڕێسای یاسای نێودەوڵەتی ڕۆڵی خۆیان دەگێڕن لە ڕێكخستنی مومارەسەی دەوڵەت لەسەر ئاستی پەیوەندییە نێودەوڵەتییەكاندا، وەك: سەروەریی دەوڵەت، دەستتێوەردانی مرۆیی نێودەوڵەتی، سەروەریی دەوڵەت بەسەر سەرچاوە سرووشتیەكانیەوە، یاسای پەیماننامە نێودەوڵەتییەكان بۆ ساڵی 1968، ڕێككەوتنی ڤیەننا بۆ پەیوەندییە دیپلۆماسییەكان بۆ ساڵی 1961 و بۆ پەیوەندییە كونسوڵگەرییەكان بۆ ساڵی 1963، كۆبەڵگەنامەی مافەكانی مرۆڤ.

* بە لەبەرچاوگرتنی ئەوەی كتێبەكە باس لە پێویستی بەرفراوانكردنی بازنەی شرۆڤەكاری دەكات، بۆ ئەوەی جگە لە دەوڵەت و ئاستی دەوڵەتان، ئاستی نادەوڵەتییش بگرێتەوە، ئایا پێت وایە دەرئەنجام و ئاكامە قووڵەكانی ئەم بەرفراوانكردنەی شرۆڤەكاری چی دەبێت لەسەر بونیادی حوكمڕانی جیهانی لە ئایندەدا و ئایا ئەگەری ئەوە هەیە، سیستمێكی فرە ڕەهەندی ڕاستەقینەی پەیوەندییەكان بێتە ئاراوە لە پەیوەندی بە كاروبارە نێودەوڵەتییەكانەوە؟

- سەرەتا دەبێت ئەوە بڵێین كە سیاسەتی دەرەوە بەرجەستەكار و نوێنەرایەتیكاری دەوڵەت و ڕەفتارەكانیەتی لەسەر گۆڕەپانی نێودەوڵەتی، بۆیە شرۆڤەكردنی سیاسەتی دەرەوە كارێكی گرنگ و پێویستە. لەم ڕووەوە دوو شێوازی سەرەكی لە ئارادان. شێوازی تەقلیدی پەیوەست بە شرۆڤەكردنی جووڵە و چالاكیی ئەو دامەزراوە فەرمییانەی ڕاسپێردراون بە ئیدارەدانی سیاسەتی دەرەوە، و شێوازی نوێ و هاوچەرخ كە شرۆڤەكاریی ئەم سیاسەتە دەكات لە ڕێی تێپەڕاندنی ئاستی و لەبەرچاوگرتنی لایەنە ناحكوومی و نادەوڵەتییەكانەوە. توێژەرانی بواری سیاسەتی دەرەوە لێكۆڵینەوەیان لە كاریگەری گرووپە ئیتنی و ئاینییەكان و گرووپەكانی كار، و گروپەكانی دیكەی بەرژەوەندیی كردووە و، شرۆڤەی كاریگەریی ئەم كۆمەڵە و گرووپانەیان لەسەر سیاسەتی دەرەوە كردووە. هەروەها توێژینەوەكان بڕی ئەو كاریگەرییەیان دەستنیشان كردووە كە ناوەندەكانی كار و بزنێس هەیانە لەم ڕووەوە. ئەم گروپانەش زۆرێك لە چالاكییەكانی گوشاركردن بە شێوەیەكی نافەرمی ئەنجام دەدەن، بەڵام بە زۆری گرووپەكانی بەرژەوەندییە ڕێكخراوەكان بانگهێشت دەكرێن، بۆ ئەوەی وەك كەسانی شارەزا، وتەكانی خۆیان پێشكەش بكەن لە میانەی دانیشتنە پەرلەمانییە فەرمییەكان، بەم شێوەیە دەرفەتی ئەوەیان بۆ دەستەبەر دەبێت، كە گوزارشت لە نیگەرانی و مەترسییەكانیان بكەن، لەم ڕووەوە، هاوپەیمانێتییەكانی پشتیوانی كە سنوورە نیشتمانییەكان تێدەپەڕێنن و بزووتنەوە كۆمەڵایەتییەكان بە شێوەیەكی دیاریكراو، دەبنە جێی بایەخ و گرنگیپێدان، كە لە توێژینەوە نێودەوڵەتییەكانیشدا سەرنجێكی زۆری خراوەتەسەر. هەروەها گفتوگۆ كراوە لە بارەی كاریگەرییە ناڕاستەوخۆ و زێدەبارەكان لە نێو توێژینەزانی پەیوەست بە كۆمەڵگە مەعریفییەكان، واتە تۆڕەكانی شارەزایان. ئەوەی شایستەی ئاماژەپێكردنە ئەوەیە كە كاریگەریی شارەزا زانستییەكان و بیرۆكراتەكان تەنیا لە سنووری پرسە سیاسییەكاندا كورت نابێتەوە، بەڵكو دەكرێت بڵێین ڕێكخراوە ناحكوومییەكانیش كاریگەرییان هەیە، بەڵام بە شێوەیەكی سەرەكی لە ڕێی كەناڵە نافەرمییەكانەوە. بۆ نموونە، لەسەر سیاسەتە ئەمنی و بەرگرییە هاوبەشەكانی یەكێتیی ئەوروپا. ئەگەرچی هێشتا كاریگەری و دەستڕۆیشتوویی ڕێكخراوە ناحكوومییەكان پەیوەستە بە قۆناغی جێبەجێكردنەوە، بەڵام بە شێوەیەكی بەردەوام كار دەكەن لەسەر بەرفراوانكردنی بواری بەشداریكردنیان لە سیاسەتە ئەمنی و بەرگرییە هاوبەشەكاندا، بەم شێوەیە پەیوەندیی كار دادەمەزرێنن و میسداقییەت بەدەست دەهێنن و دەبنە سەرچاوەی زانیاری. ئەوەتا بڕیارەدانی دەستتێوەردانی ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا پشتبەستبوون بەو زانیارییانەی ڕێكخراوە ناحكوومییەكان و لە بواری كردارە بەرجەستەكانیشدا، بۆ نموونە، كردارەكانی فریاگوزاری لە سەروەختی كارەساتەكاندا، ئەوا زۆرجار لایەنە ناحكوومییەكان كار دەكەن، شان بە شانی لایەنە تایبەتەكان، و ئەو لایەنانەی سنوورە نیشتمانییەكان تێدەپەڕێنن، لەم ڕووەوە پشت دەبەستن بە زانیارییەكانیان لە بواری پلاندانانی بەگەڕخستندا، لە نێویاندا ڕێكخراوە نێودەوڵەتییەكان و ڕێكخراوە ناحكوومییەكان، هەروەها كۆمپانیاكانی كاریش. هەروەك پێشتر ئاماژەی پێكرا، دەزگاكانی ڕاگەیاندنیش كاریگەریی و ڕەنگدانەوەییان هەیە لەسەر گەڵاڵەكردنی سیاسەتی دەرەكی، هەروەها لە سەر داڕشتنی كارنامە و سیاسەتەكان. و لە بەرەپێشچوونە نوێیەكانیش پرسی دەستتێوەردانی ڕاستەوخۆی لایەنە كارا ناحكوومییەكانە لەو دامەزراوە مەحەلییانە بەرپرسن لە سیاسەتی دەرەوەی دەوڵەت. و پرسەكە تەنیا پەیوەست نییە بە بەشداریكردنی سەركردەی كۆمپانیا بازرگانی و ڕێكخراوە ناحكوومییەكان و دامەزراوە ئەكادیمییەكان (كاتی، یان هەمیشەیی) لە بواری خزمەتگوزاریی حكوومیدا، بەڵكو دامەزراوەكانیان بەشدارییەكی ڕاستەوخۆ دەكەن لە گەڵاڵەكردن و داڕشتنی سیاسەتی نەتەوەیی. شێوەی هەرە باو بریتییە لە ڕاسپاردنی ئەركی سیاسەتی دەرەوە بە لایەنە كارا ناحكوومییەكان، بەتایبەتی لە پەیوەندی بە جێبەجێكردنی سیاسەتەكانەوە، ئەمەش ئەو پرۆسەیەیە كە تێیدا بڕیارەكان جێبەجێ دەكرێن. لەم هەلومەرجەدا، كۆمپانیا سەربازی و ئەمنییە تایبەتەكان بەرچاوترین نموونەن، كە لە زۆرێك لە وڵاتە ڕۆژئاواییەكاندا، ئەركی گرنگ لە هێزە چەكدارەكاندا لە ئەستۆ دەگرن. و كاری كۆمپانیا سەربازی و ئەمنییە تایبەتییەكان كورت نابێتەوە بۆ دەستەبەركردنی مەشق و ڕاهێنان و نۆژەنكردنەوە و ئەو خزمەتگوزارییانەی دیكە كە لە بنەڕەتدا سەربازی نین، بەڵكو لە هەمان كاتدا پارێزگاری بۆ بەرپرسەكانی دەوڵەتیش دابین دەكەن و، بەشداری دەكەن لە كردارەكانی لێكۆڵینەوە و ئۆپەراسیۆنەكانی دیكەی هەواڵگری، واتە لە زۆر ڕووەوە ڕۆڵی كاریگەر دەبینین لە بواری تەكنەلۆژیا، وەك بواری پەیوەندییەكان، یان نۆژەنكردنەوەی چەكەكان. بە هەمان شێوە ڕێكخراوە نێودەوڵەتییەكان و كۆمپانیاكان و ڕێكخراوە ناحكوومییەكان زیاتر و زیاتر ڕوو لە خزمەتگوزارییەكانی كۆمپانیاكانی خزمەتە سەربازی و ئەمنییە تایبەتییەكان و بەڵێندەرەكانی دیكە دەكەن. لەگەڵ ئەوەشدا، دەوڵەتەكان تەنیا پشت بە لایەنە كارا ناحكوومییەكان نابەستن، بەڵكو لە سەرجەم قۆناغەكانی پرۆسەی گەڵاڵەكردنی سیاسەتەكاندا بەشداری بەم لایەنانەش دەكەن. هەروەك پێشتر ئاماژەی پێكرا، ئەم كارە بە نوێنەرایەتیكردن و چوارچێوەدانان و دانانی كارنامە بۆ كێشەكان دەست پێدەكات، بەڵام داڕشتنی سیاسەتەكان و بڕیاردانیش دەگرێتەوە، سەرباری هەڵسەنگاندنیش. هەروەها پشتبەستنی زیاتر بە لایەنە بەدیلەكان بۆ جێبەجێكردنی سیاسەتی دەرەوە ئیدی بەڵێندەرانی كەرتی تایبەت بن، یان ڕێكخراوە ناحكوومییەكان، یان ڕێكخراوە نێودەوڵەتییەكان پێویست بە هەماهەنگی زیاتر دەكات، ئەمەش بەو مانایە دێت كە لە پرۆسەی پلاندانان و داڕشتنی سیاسەتەكاندا بەشداری (ئەگەر بە ئاستێكی دیاریكراویش بێت) بە لایەنە بەدیلە ناحكوومییەكان بكرێت.