کورد، یەکێک لە گەورەترین نەتەوەکانی بێ دەوڵەت لە جیهان و ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا، بە درێژایی مێژوو لە خەباتێکی بێوچاندا بووە بۆ بەدەستهێنانی مافی چارەی خۆنووسین و دامەزراندنی قەوارەی سەربەخۆی خۆی. ئەم خەباتە پڕ لە قوربانیدانە، کە خوێنی هەزاران شەهید و فرمێسکی دایکانی جەرگسووتاو ئاودێری کردووە، لە ٢٥ی ئەیلوولی ٢٠١٧ گەیشتە لوتکە؛ ڕۆژێک کە تێیدا گەلی کوردستان بە شێوەیەکی دیموکراسی و ئاشتییانە، لە ڕێگەی سندوقەکانی دەنگدانەوە، پەیامی ڕوون و یەکلاکەرەوەی خۆی بە جیهان گەیاند. ڕیفڕاندۆم تەنیا پڕۆسەیەکی سیاسی نەبوو، بەڵکوو تەقینەوەی ئیرادەیەکی کپکراوی سەدەیەک بوو کە لە چاوەڕوانی ساتەوەختێکی مێژووییدا بوو بۆ دەربڕین.

 ڕیشە مێژووییەکان و زەمینەی سەرهەڵدانی گشتپرسی  

پرسی سەربەخۆیی کوردستان پرسێکی نوێ نییە. ڕەگ و ڕیشەی دەگەڕێتەوە بۆ سەرەتای سەدەی بیستەم، کاتێک لە دوای جەنگی یەکەمی جیهانی و ڕووخانی ئیمپراتۆریەتی عوسمانی، بەڵێنی مافی چارەی خۆنووسین لە پەیمانی سیڤەری ١٩٢٠ بە کورد درا، بەڵام ئەم بەڵێنە زۆری نەخایاند و لە پەیمانی لۆزانی ١٩٢٣ بووە قوربانیی بەرژەوەندیی زلهێزەکان و خاکی کوردستان بەسەر چوار دەوڵەتی تازە دامەزراوی ناوچەکە (عێراق، تورکیا، ئێران، سووریا) دابەش کرا.   

لە باشووری کوردستان، کە بە دەوڵەتی عێراقەوە لکێنرا، گەلی کورد ڕووبەڕووی سیاسەتی سیستماتیکی چەوساندنەوە، سڕینەوەی ناسنامە، جینۆساید و تاوانی دژ بە مرۆڤایەتی بووەوە. دوای ڕووخانی ڕژێمی بەعس لە ساڵی ٢٠٠٣، کورد بە نییەتێکی پاکەوە بەشداری لە بنیاتنانەوەی عێراقێکی نوێی فیدراڵ و دیموکراسیدا کرد. دەستووری ساڵی ٢٠٠٥، کە کورد ڕۆڵێکی سەرەکی لە نووسینەوەیدا هەبوو، عێراقی وەک دەوڵەتێکی "فیدراڵیی ئارەزوومەندانە" پێناسە کرد و دانینا بە مافە دەستوورییەکانی هەرێمی کوردستاندا.   بەڵام، زۆری نەخایاند حکومەتە یەک لە دوای یەکەکانی بەغدا دەستیان کرد بە پێشێلکردنی دەستوور و پاشگەزبوونەوە لەو ڕێککەوتنە سیاسی و ئەخلاقییانەی کە عێراقی نوێی لەسەر بنیات نرابوو. بڕینی بودجە و مووچەی هەرێمی کوردستان لە ساڵی ٢٠١٤ لەلایەن حکومەتەکەی نووری مالیکییەوە، وەک گورزێکی کوشندە، ئەو پەیامەی بە سەرکردایەتیی سیاسیی کورد گەیاند کە بەغدا هیچ پابەندییەک بە شەراکەت و دەستوورەوە نیشان نادات.   

هاوکات، سەرهەڵدانی گرووپی تیرۆریستیی داعش لە حوزەیرانی ٢٠١٤ و داگیرکردنی بەشێکی بەرفراوانی خاکی عێراق، هاوکێشەکانی بەتەواوی گۆڕی. لە کاتێکدا سوپای عێراق لەبەر یەک هەڵوەشایەوە، هێزی پێشمەرگەی کوردستان بووە قەڵغانێکی پۆڵایین و نەک هەر بەرگری لە خاکی کوردستان کرد، بەڵکوو بووە هێزی سەرەکیی سەر زەوی لە تێکشکاندنی ئەفسانەی داعشدا. ئەم سەرکەوتنانە پێگەی هەرێمی کوردستانی لەسەر ئاستی نێودەوڵەتی بەهێزتر کرد و ئەو بڕوایەی لای سەرکردایەتیی کورد درووست کرد کە کاتی ئەوە هاتووە بۆ بڕیاری کۆتایی بگەڕێنەوە بۆ ئیرادەی گەل.   

 بڕیاری مێژوویی و کاردانەوەکان  

لە ٧ی حوزەیرانی ٢٠١٧، سەرۆک مەسعوود بارزانی لە کۆبوونەوەیەکدا لەگەڵ زۆرینەی لایەنە سیاسییەکانی کوردستان، ڕۆژی ٢٥ی ئەیلوولی ٢٠١٧ی وەک وادەی ئەنجامدانی گشتپرسی بۆ سەربەخۆیی دیاری کرد.   ئەم بڕیارە دەنگدانەوەیەکی گەورەی لەسەر ئاستی ناوخۆیی، هەرێمی و نێودەوڵەتی لێکەوتەوە.

   لەسەر ئاستی ناوخۆیی:  جۆش و خرۆشێکی نیشتمانیی بێوێنە تەواوی کوردستانی گرتەوە. زۆرینەی حیزبە سیاسییەکان، لەوانە پارتی دیموکراتی کوردستان، یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان، یەکگرتووی ئیسلامی و لایەنەکانی دیکە، پشتیوانیی خۆیان بۆ پڕۆسەکە ڕاگەیاند.   هەرچەندە بزووتنەوەی گۆڕان و کۆمەڵی ئیسلامی لە سەرەتادا تێبینییان هەبوو، بەڵام لە دوا ساتەکاندا ئەوانیش جەختیان لەوە کردەوە کە دەوڵەتی سەربەخۆ ئامانجیانە و ئەندامەکانیان ئازاد کرد لە دەنگدان.   لە بەرانبەردا، "بەرەی نەخێر لە ئێستادا" بە سەرۆکایەتیی شاسوار عەبدولواحید دامەزرا، کە داوای دواخستنی گشتپرسییان دەکرد.   

   لەسەر ئاستی نێودەوڵەتی و هەرێمی:  کاردانەوەکان توند و زۆربەیان نەرێنی بوون. حکومەتی عێراق پڕۆسەکەی بە "نادەستووری" ناوبرد. وڵاتانی دراوسێ، بەتایبەت  تورکیا  و  ئێران ، بە توندی دژایەتیی خۆیان ڕاگەیاند و هەڕەشەی گرتنەبەری ڕێکاری ئابووری و سەربازییان کرد.   زلهێزەکانی جیهان، لەنێویاندا  ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا ،  بەریتانیا ،  فەڕەنسا  و  ئەڵمانیا ، داوای دواخستنی گشتپرسییان کرد بە بیانووی ئەوەی کاتەکە گونجاو نییە و کاریگەریی نەرێنی لەسەر شەڕی دژی داعش دەبێت.   لەم نێوەندەدا،  ئیسرائیل  تاکە دەوڵەت بوو کە بە فەرمی پشتیوانیی خۆی بۆ مافی کورد لە دامەزراندنی دەوڵەتی سەربەخۆ دەربڕی.   

سەرەڕای ئەم فشار و هەڕەشە زۆرانە، سەرۆک بارزانی سوور بوو لەسەر ئەنجامدانی گشتپرسی و لە وتارە مێژووییەکەیدا لە یاریگای فرەنسۆ هەریری لە هەولێر، ڕایگەیاند کە بڕیارەکە هی گەلە و چیتر ناگەڕێتەوە دواوە، چونکە نایەوێت خۆی لەبەرانبەر مێژوو و نەتەوەکەیدا شەرمەزار بکات.   

 ئەنجامەکان: "بەڵێ"یەکی مێژوویی

لە ڕۆژی دیاریکراودا، ٢٥ی ئەیلوولی ٢٠١٧، گەلی کوردستان لە هەرێمی کوردستان و ناوچە کوردستانییەکانی دەرەوەی ئیدارەی هەرێم، بەوپەڕی حەماسەتەوە چوونە سەر سندوقەکانی دەنگدان. بەپێی ئامارە فەرمییەکانی کۆمیسیۆنی باڵای هەڵبژاردن و ڕاپرسی:

||  ڕێژەی بەشداریکردن  | ٧٢.١٦% |

|  ژمارەی دەنگدەرانی بەشداربوو  | ٣,٣٠٥,٩٢٥ کەس |

|  دەنگی "بەڵێ"  | ٢,٨٦١,٤٧١ (٩٢.٧٣%) |

|  دەنگی "نەخێر"  | ٢٢٤,٤٦٨ (٧.٢٧%) |

ئەم ئەنجامە سەرسووڕهێنەرە، کە زیاتر لە ٩٢%ی بەشداربووان دەنگیان بە "بەڵێ" بۆ سەربەخۆیی دابوو، وەک بەڵگەیەکی حاشاهەڵنەگر، ویستی ڕوون و ئاشکرای نەتەوەی کوردی بۆ جیابوونەوە لە عێراق و دامەزراندنی دەوڵەتی سەربەخۆی خۆی بە هەموو جیهان نیشان دا.  

 دەرەنجامەکان: گەمارۆ و خۆڕاگری

هەرچەندە ڕیفڕاندۆم لە ڕووی یاساییەوە ئیلزامکەر نەبوو بۆ ڕاگەیاندنی دەوڵەت، بەڵام وەک کاردانەوەیەک بەرانبەر بەم هەنگاوە دیموکراسییە، حکومەتی عێراق بە هاوکاریی وڵاتانی هەرێمی، گەمارۆیەکی توندی ئابووری و سیاسیی خستە سەر هەرێمی کوردستان. گەشتە ئاسمانییە نێودەوڵەتییەکان ڕاگیران و فشارێکی زۆر خرایە سەر هەرێم.   لە ١٦ی ئۆکتۆبەری ٢٠١٧، هێزە عێراقییەکان و حەشدی شەعبی هێرشیان کردە سەر کەرکووک و ناوچە کوردستانییەکانی دیکە، کە بووە هۆی درووستبوونی بارودۆخێکی سەختی سیاسی و مرۆیی.

سەرەڕای ئەم دەرەنجامە تاڵانە، ڕیفڕاندۆم وەک ڕووداوێکی مێژوویی و زیندوو لە ویژدانی نەتەوەی کورددا مایەوە. ئەو پەیامەی دایە کۆمەڵگەی نێودەوڵەتی کە گەلی کوردستان هەرگیز سازش لەسەر مافە ڕەواکانی ناکات و خەونی سەربەخۆیی، خەونێکی لەبننەهاتووە کە نەوە لە دوای نەوە بۆ بەدیهێنانی تێدەکۆشن. ڕیفڕاندۆم سەلماندی کە کاتێک پرسەکە دەگاتە سەر چارەنووسی نەتەوەیی، گەلی کوردستان دەتوانێت بە یەک دەنگ و یەک ئیرادە بڕیاری خۆی بدات.

لە کۆتاییدا، ڕیفڕاندۆمی ٢٥ی ئەیلوول، وەرچەرخانێکی مێژوویی بوو لە خەباتی ڕزگاریخوازی گەلی کوردستاندا. ئەو ڕۆژە بوو کە تێیدا کورد بە شێوەیەکی مەدەنییانە بە جیهانی وت کە چیتر نایەوێت لە چوارچێوەی دەوڵەتێکی شکستخواردوودا بمێنێتەوە کە دانی بە ماف و شەراکەتیدا نەناوە. هەرچەندە ڕێگاکە بەرەو سەربەخۆیی هێشتا درێژ و پڕ لە ئاستەنگە، بەڵام ئەو دەنگە بەرزەی "بەڵێ" بۆ هەمیشە وەک بەڵگەنامەیەکی شەرعی و ئیرادەیەکی نەتەوەیی لە لاپەڕەکانی مێژوودا تۆمار کرا و بووە میراتێک بۆ نەوەکانی داهاتوو.