ئەلیسۆن مەككۆڵۆچ پڕۆفیسۆر لە زانكۆی براندۆن بۆ گوڵان: شێوازی دابەشكردنی دەسەڵات و شكستی ئیرادەی سیاسی لەو كێشانەن كە ڕووبەڕووی عێراق بوونەتەوە
ئەلیسۆن مەككۆڵۆچ، پڕۆفیسۆرە لە زانكۆی براندۆن لە كەنەدا، لە توێژینەوەكانیدا بایەخ بە چەند پرسێكی گرنگ دەدات، وەك سیاسەتی نێو ئەو كۆمەڵگەیانەی كە بەدەست دابەشبوونی ئیتنییەوە دەناڵێنن، پرۆسەكانی ئاشتی و بە دیموكراتیزەكردن لە وڵاتانی دوای شەڕ و ناكۆكی. بە شێوەیەكی گشتیتر، ئەو پرۆسە و دامەزراوانەی كە ئاسانكاری دەكەن بۆ بەدیهێنانی دیموكراسی، ئاسایش و سەقامگیری لە دۆخی دوای شەڕ و ناكۆكیدا، بە تەركیزكردن لەسەر ڕێكارەكانی دابەشكردنی دەسەڵات، بە دیاریكراوی چۆن ئەو حكومەتانەی لە ئەنجامی دابەشكردنی دەسەڵاتەوە دروست بوون و چۆن ئیدارەی قەیران و تەنگژە سیاسییەكان دەكەن، یان چۆن دابەشكردنی دەسەڵات شێوازێك وەربگرێت كە پتر گشتگیر بێت و دابەشبوونە ئیتنی و نەتەوەییەكان تێپەڕێنێت. گوڵان لە میانەی دیمانەیەكدا چەند پرسێكی لەگەڵدا تاوتوێ كرد كە پەیوەست بەو تەوەرانە بوون.
* لەو كۆمەڵگەیانەی كە بەدەست دابەشبوونێكی قووڵەوە دەناڵێنن، وەك عێراق و لوبنان، ئەوا پرۆسەی دابەشكردنی دەسەڵات وەك ئامرازێك بەكار هێنراوە بۆ ڕێگریكردن لە سەرهەڵدانەوەی ناكۆكی، لەگەڵ ئەوەشدا پێدەچێت بووبێتە هۆی قووڵكردنەوەی دابەشبوونە تایفەگەرییەكان. لە ڕوانگەی ئەو توێژینەوانەی ئەنجامتان داوە، چ هۆكارێك سەردەكێشێت بۆ ئەوەی ڕێكارەكانی دابەشكردنی دەسەڵات درێژە بكێشن و دەرئەنجامی خوازراویان لێ بكەوێتەوە لە سەروەختی قەیرانە سیاسییەكاندا؟ ئایا ئەو فاكتەرانە چین كە دەبنەهۆی شكستپێهێنانی ئەم ڕێكارانە؟
- لە ڕاستیدا ئەمانە ململانێی بەردەوامن كە لە نێو سیستمەكانی دابەشكردنی دەسەڵاتدا ڕوو دەدەن، كە دەكرێت هاوكار و هۆكارێك بن بۆ كۆتاییهێنان بە شەڕ و بە ناكۆكی، بەڵام ئەمە بەندە بەوەی ڕێكارەكانی دابەشكردنی دەسەڵات چۆن دادەڕێژرێن و دیزانین دەكرێن، چونكە دەكرێت سەربكێشن بۆ قووڵكردنەوەی ڕیشەی دابەشبوونە تایفەگەرییەكان. هەرچۆنێك بێت، خۆڕاگری و بەرگەگرتنی هەر سیستەمێك لە سەروەخت و سەروبەندی قەیرانە سیاسییەكاندا، یان ئاراستەگرتنیان بە ئاقاری ڕووخان و شكستدا، بەندە بە كۆمەڵێك فاكتەرەوە: هاوسەنگیی هێز لە نێوان میانڕەو و توندڕەوەكاندا، لەگەڵ بەكارهێنانی میكانیزمەكانی كردنەوەی گرێ كوێرەكان كاتێك دۆخی پەیوەندیی نێوان پارتە سیاسییەكان دەگاتە بنبەست، هەروەها ئەمە گرێ دراوە بەوەی ئایا ئیرادە و ویستێكی سیاسی، یان با بڵێین گیانی سازان و تەوافوق‘ لە ئارادایە بۆ كاركردنی پێكەوەیی لە پێناو چارەسەكردن و یەكلاكردنەوەی تەنگژە سیاسییەكان. لەگەڵ ئەوانەشدا، من پێم وایە تاوەكو سیستمی دابەشكردنی دەسەڵات- ئەوەی زۆرجار پێی دەوترێت دابەشكردنی دامەزراوەییانەی دەسەڵات- كەمتر مرونەت لە خۆ بگرێت، ئەوا پارتە سیاسییەكان پتر مەیلی ئەوەیان دەبێت كە بە پرەنسیپی زیان و قازانج مامەڵە بكەن. ئەمەش دۆخێك دەخولقێنێت كە تێیدا نەتوانرێت ئەو سازشە بەدی بهێنرێت كە پێویستە بۆ تێپەڕاندنی قەیرانە سیاسییەكان.
* ئەوەی پەیوەست بێت بە وڵاتی لوبنانەوە، ئەوا ئەو قەیرانانەی ڕوویان لەم وڵاتە كردووە و تا ئێستاش بەردەوامن پەردەیان لەسەر خاڵە لاوازەكانی دابەشكردنە تایفەگەرییەكەی دەسەڵات لاداوە، ئایا پێتان وایە ئەم قەیرانانە بەڵگەن لەسەر شكستهێنانی ئەوەی پێی دەوترێت سیستمی تەوافوق (consociationalism)، یان ئەمە ئەوە دەردەخات كە چاكسازییەكی دامەزراوەیی قووڵ نەكراوە كە پێویست بوو بۆ تەواوكردنی ئەم سیستمە؟
- بە تێڕوانینی من ئەو قەیرانە بەردەوام و بەیەكداچووانەی یەخەی لوبنانیان گرتووە، بەڵگەن لەسەر شكستهێنانێكی فرەڕەهەندی و لە تەنیا بوارێكدا كورت ناكرێتەوە. لە نێویاندا شێوازی بنیادنانەوەی دوای شەڕ لەسەر بنەمای بیرۆكە نیو-لیبڕاڵییەكان، هەروەها شكستهێنان لە گرتنەبەری ڕێكاری پێویست و كارا بۆ چارەسەركردنی میرات و ئاسەوارەكانی شەڕی ناوخۆ، واتە نەتوانرا پرۆسەیەكی تۆكمەی دادپەروەریی ڕاگوزەری بەدی بهێنرێت، لەلایەكی دیكەوە دەكرێت ئاماژە بە شكستی ئیرادەی سیاسی بكەین لەوەی نەیتوانیوە چاكسازیی دامەزراوەیی پێویست ئەنجام بدات، ئەمە هاوشان بە سیستمی تەوافوق كە دەكرێت هێندەی دیكە ئالنگاری و ئاستەنگ بۆ چاكسازی دروست بكات. ئەمەش خۆی لە خۆیدا لەو بارگرژییەوە سەرچاوە دەگرێت، كە لە نێوان پێداویستییەكانی دوای شەڕ و پێداویستییەكانی نەوەیەك، یان دوو نەوەی دیكە دێنەئاراوە. لێرەدا دەمەوێت ئەوەش بڵێم، كە سیستمی حوكمڕانی دوای شەڕ و ناكۆكی دەبێت توانای خۆگونجاندنی هەبێت، بۆ ئەوەی پێكهاتەی نوێش لەخۆ بگرێت و وەڵامدەرەوە بێت بۆ پرسە سیاسییە نوێیەكان، بەڵام زۆرێك لە سیستمەكان، لە نێویاندا لوبنان، بە چەشنێكن كە زەحمەت بتوانرێت بە ئاراستەی دیموكراسی و بەرپرسیارێتی و دادپەروەری بخرێتەگەڕ.
* زۆرجار لە عێراق و لوبنان و سووریا پرسی دابەشكردنی دەسەڵات كورت دەكرێتەوە لە كۆتای ئیتنی و تایفەگەری و بەم شێوەیە شوناسە مەدەنییەكان پەراوێز دەخرێن. بە تێڕوانینی ئێوە ئایا دەكرێت چ نوێگەرییەكی دامەزراوەیی ئەنجام بدرێت كە ببێتە هۆی بەرفراوانكردنی پرۆسەكە بۆ ئەوەی كەلێن و كەلەبەرە ئیتنییەكان تێپەڕێنرێت؟
- سەرەتا دەبێت ئەوە بڵێین كە زۆر گرنگە ئەو لەبەرچاو بگرین كە دەكرێت بە شێوازی جیاواز دامەزراوەكانی دابەشكردنی دەسەڵات دابڕێژرێن. هەندێ لە جۆر و چەشنەكانی دابەشكردنی دەسەڵات بە شێوازێكی زۆر توند كۆت و بەندی نوێنەرایەتی ئیتنی، یان تایفەگەری دەكەن، كە ئەمەش دەبێتە هۆی ئەوەی زەحمەت بێت كە شوناسە سیاسیییەكانی دیكە نوێنەرایەتی بكرێن لە نێو سیستمە سیاسییەكە. بەڵام هەندێ شێوازی دیكەی دابەشكردنی دەسەڵات هەن كە پارێزگاری و نوێنەرایەتی بۆ گرووپە ئیتنی و تایفەگەرییەكان دەستەبەر دەكەن، لە هەمان كاتدا بوار و دەرفەت بۆ گرووپەكانی دیكەش دەخولقێنن. ئەوەی پەیوەست بێت بەوەی لە پرسیارەكەتاندا ئاماژەتان پێكردووە لەبارەی نوێگەریی دامەزراوەییەوە، ئەوا دەكرێت شێوازێكی كۆتا، یان دانانی چەند كورسییەكی دیاریكراو بۆ ئافرەتان، لاوان، یان گرووپە ئیتنییە زۆر بچووكەكان تەرخان بكرێت، بۆ ئەوەی باشتر بتوانرێت نوێنەرایەتی بكرێن. هەروەها ڕێساكانی هەڵبژاردن لە پەیوەندی بە قەبارەی بازنەی هەڵبژاردنەكە، یان بەربەستی هەڵبژاردنی پەیوەست بە چوونە نێو پەرلەمانەوە- ئیدی لیستی داخراو بێت، یان كراوە- كاریگەریی گەورەیان هەیە لەسەر ئەوەی كێ براوەی هەڵبژاردن دەبێت. ئەوەی پێی دەوترێت دابەشكاریی زنجیرەیی پۆستە وەزارییەكان، كە تێیدا توانای پارتێكی سیاسی بۆ بەشداریكردن لە دەسەڵاتی جێبەجێكردن، یان حكومەتدا گرێ دراوە بە ژمارەی كورسییەكانی لە پەرلەماندا، هەر پارتێكی سیاسیش پۆستێكی وەزاری وەردەگرێت، بە خول وەریدەگرێت كە لە گەورەترین پارتی سیاسییەوە دەست پێدەكات، دواتر دووەم گەورەترین و بەو شێوەیە، كە ئەمەش بۆی هەیە پارتە مەدەنییەكان بهێنێتە نێو حكومەتەوە. هەروەها دەكرێت ڕێسای هاوشێوە لەلایەن پارتە سیاسییەكانیشەوە بەكار بهێنرێت بۆ زامنكردنی فرەیی ڕەگەزی و نەوەكان. لە هەمان كاتدا دەكرێت بیر بكرێتەوە لە گردبوونەوەی ئافرەتانی نێو تێكڕای پارتە سیاسییەكان و پڕۆگرامەكانی ڕێنمایی، هەروەها تەرخانكردنی دانیشتنە پەرلەمانییەكان بۆ چەند كاتژمێرێك لە پێناو بەرفراوانكردنی پانتایی لەخۆگرتنی پێكهاتەكان. كەواتە دەكرێت ئەم داهێنانكارییە دامەزراوەیی جیاوازانە هاوكار بن بۆ پاڵپشتیكردنی شێوازێكی گشتگیری دابەشكردنی دەسەڵات.
* ئایا دەكرێت وێنای شێوازێكی دابەشكردنی دەسەڵات بكەین كە تێیدا وردە وردە هەنگاو هەڵبگیرێت لە پرسی شوناسەوە بۆ تەركیزكردنی لەسەر پرس و بابەتەكان و ئەدای سیاسیی سیستمی حوكمڕانی؟ ئەگەر دەكرێت چۆن دەكرێت ئەم كارە لە دۆخی لەرزۆكی دوای شەڕ و ناكۆكیدا بكرێت؟
- ئەمە پرۆسەیەكە كە ڕێی تێدەچێت بەدی بهێنرێت، بەڵام ئاسانیش نییە. ئەگەر بمانەوێت ئەم كارە ئەنجام بدەین، ئەوا دەبێت بە شێوەی هەنگاو بە هەنگاو و بە دووبارەكردنەوە بێت. دیزاینكردنی ئەمەش كارێكی ئاسان نییە و ڕەنگە پێویست بەوە بكات، كە بە شێوەیەكی سرووشتی گەشە بكات، كە دەنگدانەوەی هەبێت لای هاووڵاتییان و پرۆسەكە لە خوارەوە بۆ سەرەوەڕا بێت. ناڕەزایەتییەكانی تشرین لە عێراق و ناڕەزاییەتییەكانی شۆڕش لە لوبنان و پاڵپشتیی زیاتر بۆ پارتە سیاسییەكان لە ئیرلەندای باكوور، هەندێ لەو ئاماژانەن كە ئەوەمان پێدەڵێن هاووڵاتییان بایەخ بە پرس و كێشە و بابەتەكان دەدەن و ئەدای سیاسییان بەلاوە گرنگە. بەڵام ناكرێت بڵێین هەموو ئەوانە بە یەكجار و بە شێوەیەكی كتوپڕ ڕوودەدەن. دەستەواژەی «دیزاینكردن»ی دامەزراوەكان بە شێوەیەك كە پاڵپشتیی توانای خۆگونجاندن، چەند شێوازێك لەخۆ دەگرێت، وەك پێداچوونەوە بە هەندێ بڕگە و بەندە دەستوورییەكان و ئەو لێژنە پەرلەمانییانەی كە ڕێگاچارەكانی چاكسازیی گەڵاڵە دەكەن، هاوشان بە میكانیزمەكانی دیكە كە پاڵپشتی لە شەفافییەت و لێپرسینەوە دەكەن.
* ئەگەر لە دۆخی عێراق و لوبنان ورد ببینەوە، ئایا پێت وایە شكستەكە لە دیزاینكردنی شێوازی دابەشكردنی دەسەڵاتدایە، یان پتر پەیوەستە بەو ئیرادەی سیاسی و سەركردایەتییەی لەم وڵاتانەدا هەیە؟
- من پێم وایە ئەو ئالنگارییانەی ڕووبەڕووی هەردوو وڵاتی عێراق و لوبنان، و ئەو كۆمەڵگەیانەی دیكە- كە بەدەست دابەشبوونی دوای شەڕ و ناكۆكییەوە دەناڵێنن- دەبنەوە، لە چەند فاكتەرێكدا بەرجەستە دەبن، لە نێویاندا شێوازی دیزاینی دابەشكردنی دەسەڵات، شكستی ئیرادەی سیاسی، ئاسەوار و میراتی شەڕ و ناكۆكی. زۆرجار ڕێككەوتنەكانی پەیوەست بە دابەشكردنی دەسەڵاتەوە لە دۆخی قەیران و تەنگژەكاندا گفتوگۆیان لەبارەوە دەكرێت: تەنگژەی دوای كۆتایی هاتنی شەڕ و ڕووخانی دەسەڵاتێكی تاكڕەوی، یان لە هەلومەرجێكدا كە دابەشبوونێكی قووڵی ئیتنی تێیدا باڵادەستە. زۆرجار گفتوگۆكان لە چوارچێوەیەكی زەمەنیی بەپەلەدا ئەنجام دەدرێن، كە ئامانج لێیان ئەوەیە بە شێوەیەكی خێرا ڕێككەوتنێك ئەنجام بدرێت، بەڵام ئەمە دەبێتە هۆی ئەوەی دواتر بەربەست و لەمپەر بۆ جێبەجێكردنی بێتەئاراوە. ئەگەر لەم ڕووەوە نموونەیەك بهێنینەوە، ئەوا ڕەنگە بەند و بڕگە دەستوورییەكان بە شێوازێكی تەمومژاوی و ناڕوون بنووسرێنەوە، یان بە شێوازێك كە مانای جیاواز بۆ پارتە سیاسییەكان لەخۆ بگرێت، یان تەنانەت هەندێ پرسی مشتومڕهەڵگر بۆ كاتێكی دواتر دوا بخەن. ئەوەتا لە نێو دەستووری لوبناندا ئاماژە بە پێكهێنانی ئەنجومەنی پیران و لە دەستووری عێراقدا باس لە دامەزراندنی ئەنجومەنی فیدراڵی دەكرێت، بەڵام هیچ یەكێك لەم دوو ئەنجومەنە دانەمەزرێنراون. كەواتە پێویستە ئەو ڕاستییە لەبەرچاو بگرین كە دیزاینكردنی دامەزراوەییش سنووری خۆی هەیە. واتە دەكرێت هەم زەمینە بۆ ڕەفتارێكی سیاسیی دیاریكراو بخولقێنێت و هەم دەكرێت ئەم ڕەفتارە سنووردار بكات. واتە دەكرێت پشتوانی لە سازشكردن بكات، یان بە پێچەوانەوە هانی بەكارهێنانی توندوتیژی بدات. هەرچۆنێك بێت ئەمە خۆی لە خۆیدا چارەسەرێكی سیحری نییە.
* ئایا دەكرێت بیر لەوە بكەینەوە كە سوود لە ئەزموونی وڵاتانی دیكەی دوای شەڕ و ناكۆكی وەربگرین، بۆ نموونە بۆسنیا، باكووری ئیرلەندا، یان ئەفریقای باشوور، كە بكرێت بە شێوەیەكی كرداری جێبەجێ بكرێن لە دۆخی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا، یان مەسەلەكە ئەوەیە كە وڵاتانی ئەم ناوچەیە دۆخی تایبەت بە خۆیان هەیە و ناكرێت ئەزموونی كۆمەڵگەكانی دیكەیان تێدا دووبارە بكرێتەوە؟
- لە ڕاستیدا هەمیشە دەكرێت سوود لە ئەزموونەكانی دیكە وەربگیرێت، تەنانەت ئەگەرچی نەكرێت بە شێوەیەكی ڕاستەوخۆ، یان بە ئاسانی ئەم كارەش بكرێت، بەڵام بە شێوەیەكی گشتی دەبێت بە ووریاییەوە ئەم كارە بكرێت و پێویستە ئاشناییەكی تەواو هەبێت بە ئەزموونەكە. هەرچۆنێك بێت ئەوە ئاشكرایە كە هەر ووڵات و كۆمەڵگەیەك دۆخی تایبەت بە خۆی هەیە، كە هەم سنووربەندی دروست دەكەن، هەم ئاسانكاری و زەمینەسازیش دەخولقێنن، لە پەیوەندی بە بنیادنانی ئاشتی و حوكمڕانیی گشتگیر، لە نێویاندا مێژووی دەستتێوەردان -دەستتێوەردانی ئیستیعماری و ئیستیعماری نوێ-، هەروەها ئاستە جیاوازەكانی گەشەی ئابووری و توانای دەوڵەت و دابونەریتە كەلتوورییە جیاوازەكان. من پێم وایە، پێویستە ئەم جیاوازییانە بەشێك بن لەو گفتوگۆیانەی دەكرێن لە پەیوندی بە چۆنیەتی دیزاینكردنی دامەزراوە سیاسییەكانەوە. لەم ڕووەوە تاكە قاڵبێك نییە بۆ بنیادنانی ئاشتییەكی گشتگیر، بەڵام چەندین ئامراز هەن بۆ بەدیهێنان و بنیادنانی ئاشتی، دەكرێت لەوەش بڕوانرێت كە چ میكانیزم و ئامرازێك لە كۆمەڵگەیەكی دیكەدا گیراوەتەبەر كە سەركەوتنی بەدەست هێناوە، یان دەرئەنجامەكەی شكست بووە.
* لە كۆتاییدا، دەمانەوێت ئەوە بپرسین ئایا لە میانەی گەشەی شوناس و داواكارییەكانی چاكسازیدا، چۆن دەكرێت سیستمی دابەشكردنی دەسەڵات خۆی لە چەقبەستن بپارێزێت و بە چەشنێك كار بكات كە واقیعە نوێیەكە لەبەرچاو بگرێت؟
- دەكرێت دابەشكردنی دەسەڵات و شێوازەكانی دیكەی حوكمڕانیی گشتگیر و ستراتیژیەتی گرنگ پێكبهێنن بۆ كۆتاییهێنان بە شەڕ و ناكۆكییەكان، و پاڵپشتیكردنی بە دیموكراتیزەكردن و ڕەنگە بۆ باشتركردنی پەیوەندییەكانی نێو كۆمەڵگە. بەڵام هەندێ جار تووشی چەقبەستن، یان ئەو شێوازە دامەزراوەییانە دەبن كە هەمیشە پێ بە پێی گۆڕانكارییە كۆمەڵایەتییەكان هەنگاو هەڵناگرن. یەكێك لە ئالنگارییانەی كە بە شێوەیەكی كارا چارەسەر نەكراوە، بریتییە لە كەلێنی نێوان نوخبە و هاووڵاتییان، مەبەستم ئەوەیە ئەو كێشە و ئالنگارییانەی ڕۆژانە هاووڵاتییان ڕووبەڕوویان دەبنەوە لە دۆخی دوای شەڕ و ناكۆكی ئاوڕی جددییان لێنادرێتەوە لەلایەن حكومەتەوە. كەواتە گرنگە حكومەتێك هەبێت كە ڕەنگدانەوەی ئەم كۆمەڵگەیە بێت كە بڕیاری نوێنەرایەتی بكات، ئەمە هاوشان بە دەستەبەركردنی خزمەتگوزاریی كارا و بەردەوام و دادپەروەرانە. دەكرێت باشتركردنی ژیان و گوزەرانی هاووڵاتییان و برەودان بە پەیوەندییەكانی نێوان هاووڵاتییان و نوخبە ڕێگاچارەیەكی سەرەكی بێت بۆ بەدەستهێنانی ئەو دامەزراوانەی كە توانای خۆگونجاندنیان هەبێت.
