دكتۆر ئەحمەد سەفار، پسپۆڕ و شارەزا لە بواری دارایی و ئابووری و بڕیاردەری پێشووی لێژنەی دارایی پەرلەمانی عێراق، لەم دیمانەیەی گۆڤاری گوڵاندا جەختی لەسەر پرسی پابەندنەبوونی عێراق بە ڕێككەوتنەكانی لەگەڵ هەرێمی كوردستان كردەوە. بەتایبەتی ئاماژەی بە كێشەكانی مووچە و دۆسیەی نەوت و داهاتە نانەوتییەكان دا، لەگەڵ خستنەڕووی گریمانەكانی چارەسەر.

 

* كێشەكانی نێوان هەرێم و عێراق، پێش ئەوەی كێشەی داهاتی نەوتی و نانەوتی بن، زیاتر بە هۆكاری سیاسی دروست كراون و ئەجێندای دەرەكیی لە پشتەوەیە، وەك پسپۆڕێكی شارەزا لە بواری دارایی و ئابووری و پەرلەمانتارێكی پێشووی عێراق، تا چەند لەگەڵ ئەم بۆچوونەدا هاوڕایت؟

- بەگشتی هۆكاری سەرەكیی هەموو كێشەكانی عێراق، بەو كێشانەشەوە كە لە نێوان هەرێمی كوردستان و بەغدا هەن، دەگەڕێتەوە بۆ هۆكارە سیاسییەكان، هەروەها دەستتێوەردانی حزبی و میلیشیات و ئەجێندای دەرەكی و پشكپشكێنەی حزبەكان ئەوەندەی دیكە كێشەكانی ئاڵۆز كردووە، واتە لە عێراقدا حكومەتێك نییە كە ماددە و بڕگەكانی دەستوور جێبەجێ بكات و بڕوای بە فیدڕاڵییەت هەبێت و خاوەنی بڕیاری سەربەخۆی خۆی بێت، یان دامەزراوەكانی دوور لە ئەجێندا و مەرام و ویستی هێزە ناوچەییەكانەوە بەڕێوە بچێت، تەنانەت دادگاكان و پەرلەمانیشی سەربەخۆ نین، ئەمە لە كاتێكدا هەرێمی كوردستان و حكومەت و پەرلەمان و دامەزراوەكانی بە دەستوور و یاسا قبووڵ كراون، كەچی لە بەغداوە دژایەتی دەكرێت، بەشێك لەم دژایەتییەش بۆ ئەو ئارامی و سەقامگیری و ئاوەدانییە دەگەڕێتەوە كە لە هەرێمی كوردستاندا هەیە و هەرگیز بەراورد ناكرێت بە ناوچە و پارێزگا و شارەكانی دیكەی عێراق. لە عێراقدا لەبری ئەوەی هاوشێوەی هەرێمی كوردستان هەوڵی ئاوەدانی و پەرەپێدان بدرێت، كەچی خوازیارن بە گەمارۆ و جەنگی ئابووری و بڕینی مووچە و بوودجە، هەرێم بێتە ئاستی خوارەوەی ئەوان. ئەمە لە كاتێكدایە داهاتی عێراق هەرگیز بەراورد ناكرێت بە هەرێم، بەڵام بەهۆی گەندەڵی و پشكپشكێنەی میلیشیاكان و دەستتێوەردانی ئیقلیمییەوە، عێراق لە چوارچێوەیەكی داخراودا ماوەتەوە، كە كێشەی كارەبا و ئاو و خراپیی خزمەتگوزارییەكانی بێ چارەسەر ماونەتەوە.

من بەپێی ئەو ئەزموونە زۆرەی كە لە پەرلەمانی عێراق كارم كردووە، گەیشتمە ئەو دەرئەنجامەی كە بڕیار بە دەستی عێراقییەكان و حكومەت نییە، بەڵكو بە دەستی میلیشیا دەستڕۆیشتووەكانەوەیە و هەرچی ئەجێندای دەرەكییش هەیە نەك هەر هۆكاری ئەم كێشانەن، بەڵكو بەردەوامی پێ دەدات و لە ڕێگەی ئەمانەوە جێبەجێ دەكرێت، بۆیە منیش لەگەڵ ئێوە هاوڕام كە ئەو ناكۆكییەی عێراق لەگەڵ هەرێمی كوردستان دروستی كردووە، ڕاستە بە ڕووكەش تەكنیكییە، بەڵام زیاتر مۆركێكی سیاسیی پێوەیە و بە ئەجێندای هەرێمی جێبەجێ دەكرێن. ئەوەی هاوكارە لە نێوخۆی عێراقدا ئەم ڕەوتە جێبەجێ بكرێت، بوونی عەقڵییەتێكە كە باوەڕی بە دەستوور و فیدڕاڵییەت و هەرێمی كوردستانیش نییە.

ئەوەتا لە ساڵی ٢٠٠٣وە ئەو جددییەتە نەبووە لە حكومەتێكی فیدڕاڵیدا لەگەڵ هەرێمێك كە بەپێی دەستوور باوەڕپێكراوە، كێشەكانیان چارەسەر بكەن، ئەوەش ڕاستە لە دەستووردا هەموو وردەكاری و چۆنیەتیی جێبەجێكردنی ماددە و بڕگە دەستوورییەكان نەهاتووە، بەڵام ئەگەر ئیرادە و ویستێك لە عێراقدا هەبووایە، هەموو ئەم كێشە و ئاستەنگانە چارەسەر دەكران، نەك ئەو هەموو زوڵمە لە كورد و هەرێمەكەمان بكرێت و بە خۆڕایی ڕۆژانە گرفت و كێشەی نوێ دروست بكرێت، ئەمە تەنیا لە پێناو دوورخستنەوەی هەرێمە لە جێبەجێكردنی ئەو ماددە و بڕگە دەستوورییانەی كە باس لە ماف و شایستە داراییەكانی هەرێم دەكات، لە پێشیانەوە جێبەجێكردنی ماددەی ١٤٠ی دەستوور بۆ ئاساییكردنەوە و ڕاپرسی لەسەر یەكلاكردنەوەی چارەنووسی پارێزگای كەركووك و ناوچە كوردستانییەكانی دیكەی دەرەوەی ئیدارەی هەرێم.

*  واتە هەرچی كێشەكانی نێوان هەرێم و بەغدایە لەسەر داهاتی نەوتی و نانەوتی دروست كراون و ئامانج نەگەیشتنە بە ڕێگەچارەسەرێك، ئەمە لەگەڵ ئەوەی لەم دواییانەدا گفتوگۆكان پێشكەوتنی بەخۆیەوە بینیوە؟

- هەرچی كێشەی داهاتی نەوتی و نانەوتی هەیە بە دەستوور و یاسای بوودجە یەكلا دەكرێتەوە، واتە ناردنی مووچەش ڕاستەوخۆ بێ ئەوەی لە پشكی هەرێمی كوردستان و لە بوودجەدا دیاری كرابێت، هەڵەیە، ڕاستە هەندێك بوار هەیە تەكنیكییە و یەكلا نەكراوەتەوە و پێویستە بە گفتوگۆ و لێكتێگەیشتنی نێوان شاندەكانی هەردوو لا یەكلا بكرێتەوە و بكرێتە ڕێككەوتن، بەڵام پرسیارەكە لێرەدا ئەوەیە، چی وا دەكات هەرچەندە لە ڕێككەوتن نزیك بینەوە، یان ڕێككەوتنیش بكرێت، كەچی ناكۆكییەكانی نێوان هەردوو لا لەسەر ئەم دوو داهاتە وا درێژە بكێشێت و زیانی گەورە بەر هەرێم و عێراق و داهات و ئابوورییەكەمان بگەیەنرێت؟ بۆچی خەرجی كردەیی (الانفاق الفعلي) لە سەردەمی عادل عەبدولمەهدی و كەمكردنەوەی پشكی هەرێم لە ١٧٪ بۆ ١٢.٦٪ لە سەردەمی عەبادی دروست كران و لە ئێستادا نەك هەر چارەسەر نەكران، بەڵكو سەدان ئاستەنگ و كێشەی دیكەیان بۆ زیاد كرا، كە دیارترینیان بڕینی مووچەی مووچەخۆرانی هەرێم و بەستنەوەی بە ناكۆكیی نێوان هەر دوو حكومەتی هەرێم و حكومەتی عێراقەوە بوو، ئەمانە دەیسەلمێنن كە بەغدا ویستی بۆ چارەسەری كێشەكان نییە.

* ئەگەر كەمێك لەسەر ئەم خاڵە ڕابوەستین، بۆچی حكومەتی عێراق و نەیارانی كورد بابەتی كێشە و دۆسیەكانی داهاتی نانەوتی و داهاتی نەوتی و بگرە هەموو ناكۆكییەكانیان تێكەڵ بە پرسی مووچەی فەرمانبەران و خانەوادەی شەهیدان و خانەنشینان كردووە؟ ئایا ئەمە تا چەند دەستووری و یاساییە؟

- بڕینی مووچەی مووچەخۆرانی هەرێم نەك هەر نادەستووری و نایاساییە، بگرە لە ڕووی ئەخلاقی و مافی مرۆڤیشەوە پێشێلكارییەكی ڕوون و ئاشكرایە. كاتێك تۆ ناكۆكیت لەگەڵ حكومەتی هەرێمی كوردستاندا هەیە، چۆن دەبێت دەست بخەیتە بینەقاقای فەرمانبەرانی هەرێم و بژێوی ژیانی زیاتر لە ملیۆنێك هاووڵاتی و ڕاگرتنی پەرەپێدانی هەرێم؟ بەغدا لە لایەك ڕێگە نادات نەوتی هەرێم بفرۆشرێت، لە لایەكی دیكەشەوە ماف و شایستە داراییەكانی مووچەخۆران و بوودجەش نانێریت، ئەمە ناوی دەنێن چی؟ ئەمە ڕێك بە واتای ئەوە دێت، كە حكومەتی عێراق فیدڕاڵییەت و دەستوور هەڵدەوەشێنێتەوە و باوەڕی بە مووچەخۆرانی هەرێم و بگرە قەوارەی هەرێمیش نییە. خۆ مووچە خێر و سەدەقە نییە، ئەم مووچەیە لەبری كار و وەزیفەیەكی گشتییە لە هەرێمێكدا دەدرێت، كە بەپێی دەستوور و یاسای بوودجە و یاسای ئیدارەی دارایی دەبێت ئەم مافە بێ دواكەوتن بدرێت، خۆ دادگای فیدڕاڵییش داوای كردووە، بابەتی پرسی مووچە تێكەڵ بە ناكۆكییە سیاسییەكان و ناكۆكیی نێوان هەردوو حكومەتی عێراق و حكومەتی هەرێمی كوردستان نەكرێت. هەر خۆی لە بنەڕەتدا بەپێی یاسا دەبێت هەرێم پشكی خۆی لە بوودجە وەرگرێت، نەك تەنیا مووچە بنێرن.

* كێشەی سەرەكیی نێوان هەولێر و بەغدا لەسەر هەناردەكردنی نەوتی هەرێم چییە و چ كاریگەرییەكی لەسەر ئابووریی هەردوولا هەبووە؟

- عێراق نایەوێت كورد سامانی خۆی لە نەوت و غاز بەكار بهێنێت و ئەو ئارامی و ئاوەدانی و خۆشگوزەرانییەی لە هەرێمدا هەیە، بەردەوام بێت، بۆیە تا دێت ئەم دۆسیەیە لەسەر هەرێم ئاڵۆزتر دەكەن، تەنانەت ئامادە نەبوون یاسای نەوت و غازی فیدڕاڵیی عێراق دەربكەن و دەریشی ناكەن، تا نەوت و غاز بە مەركەزی لەژێر چنگی خۆیاندا بمێنێتەوە، بەغدا لە من و تۆ باشتر دەزانێت گرێبەستەكانی هەرێم گرێبەستی هاوبەشییە و بە داهات و توانای كۆمپانیا نێودەوڵەتییەكان نەوت دەرهاتووە و پیشەسازیی نەوت و ژێرخانی نەوت و گاز پەرەی پێ دراوە، لە كاتێكدا لە عێراق گرێبەستی خزمەتگوزارییە و بە ملیارەها دۆلاری تێدا خەرج كراوە. هەروەها بوونی گەندەڵییەكی گەورەی میلیشیا چەكدارەكانی عێراق لە دۆسیەی نەوت و بەقاچاخبردن و دەستگرتن بەسەر كێڵگە نەوتییەكان، هەمووی وا دەكات تا دێت ئەم دۆسیەیە ئاڵۆزتر بكەن. هەندێك جار لە چارەسەر نزیك دەبنەوە و دواتر كێشەیەكی دیكە دەخولقێنن، خۆ لە چەند ساڵی ڕابردوودا بڕێكی زۆری نەوت لە لایەن كۆمپانیا بەرهەمهێنەرەكانی نەوتەوە درا بە عێراق، كەچی یەك فلسیشیان پێنەدانەوە، هەر بۆیە كۆمپانیاكان متمانەیان بە وەزارەتی نەوت و وەزارەتی دارایی فیدڕاڵ نییە كە شایستەی دارایی و مافەكانیان بداتێ. هەر ئەم گەندەڵییەشە لە عێراق وای كردووە لەم كابینەیەی محەمەد شیاع سوودانی و لە هیچ كابینەیەكی پێشووشدا هەوڵی جددی نەدرێت بۆ دەربازبوون لە ئابووریی تاك سەرچاوەی نەوت، واتە ئابوورییەكی ڕەیعی. هەوڵێكی جددی نەبوو ئابوورییەكی فرەجۆر و داهات بنیاد بنرێت، بە هاوشێوەی وڵاتانی پێشكەوتووی جیهان و تەنانەت زۆر لە وڵاتانی كەنداویش. ئەم عەقڵییەتە و ئەو ئابوورییە ڕەیعییەی عێراق، وڵاتی خستووەتە بەردەم مەترسیی داڕمان لە هەر شەڕ و ئاڵۆزییەك كە بە هاوشێوەی وڵاتانی ناوچەكە تووشی ببێت.

* ئەگەر عێراق بەرەو شەڕی نێوان ئەمریكا و ئیسرائیل لەگەڵ میلیشیا چەكدارەكان بڕوات و زیاتر تێكەڵ بەم بارگرژییانەی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست ببێت، ئایا چ كاریگەرییەكی لەسەر بارودۆخی دارایی و ئابووریی عێراق دەبێت؟

- لە ئابوورییەكی وەك ئابووریی عێراقدا، كە پشت بە تاكە سەرچاوەی داهاتی نەوت دەبەستێت، لەگەڵ ئەم بارودۆخەی كەمیی سیولەی پارە و ئەو گەندەڵییە گەورەیەی لە كەرتی نەوتیدا هەیە، ئەگەر ئەم وڵاتە تێكەڵ بە هەر شەڕێك ببێت، یان پەیوەندییەكانی لەگەڵ ئەمریكا تێك بچێت، ئەوا ڕاستەوخۆ تووشی كارەساتێكی گەورەی دارایی و ئابووری دەبێت، بە ڕاددەیەك نەك تەنیا قەیرانی دارایی و ئابووری سەرهەڵدەدات، بەڵكو تەنانەت مووچەكانیشی پێ نادرێت. لە ئێستادا عێراق یەدەگی كەمە و تووشی كەمیی سیولەی پارە بووە، بوودجەكەی كورتهێنانێكی گەورەی تێدایە و سیاسەتی نەختینەشی نییە.

* هەرچەندە حكومەتەكەی سوودانی بە پاڵپشتیی ئیتاری تەنسیقی و هەموو ئەو لایەنانەی لە ناو چوارچێوەی هاوپەیمانیی بەڕێوەبردنی دەوڵەتدان، بەڵێنی چارەسەركردنی كێشەكانی نێوان هەرێم و بەغدایان دابوو، بەڵام پابەند نەبوون بە بەڵێنەكانیان، پێشنیازەكان یان چارەسەرە گریمانەییەكان بۆ كۆتاییهێنان بە كێشە داراییەكانی نێوان هەرێمی كوردستان و حكومەتی فیدڕاڵی عێراق چین؟

- مادام بارودۆخی سیاسی و ئابووریی عێراق ناسەقامگیرە و میلیشیا چەكدارەكان ناكۆكی و ململانێیەكی توند لەگەڵ هەرێمی كوردستان دەكەن و بەردەوام بە مەرام و ویستی ئیقلیمی هەڵسوكەوت دەكەن، دەبێت بەردەوام پەیوەندییە سیاسییەكان لەگەڵ لایەنە سیاسییە دەستڕۆیشتووە عێراقییەكان بەهێز بكرێت، چونكە ئەگەر پەیوەندییە سیاسییەكانمان لەگەڵ ئەم هێزانە و تەنانەت خودی كۆماری ئیسلامیی ئێرانیش باش بێت، ئەم كێشانە بە ئاسانی چارەسەر دەبن.

لەلایەكی دیكەشەوە، دەبێت پلانی B هەبێت و هەموو هەوڵەكانمان، ئەگەر بە فشاری ئەمریكا و هاوپەیمانەكانیش بێت، لە نێوخۆدا باش بكەین و زوو پەرلەمان كارا بكرێت و كابینەی دەیەمی حكومەتی هەرێمی كوردستانیش دابمەزرێت. ئەمەش بۆ ئەوەیە كە بتوانین پشت بە داهات و ئابووریی نێوخۆی هەرێم ببەستین و چیتر عێراق وەرەقەی برسیكردن و جەنگی ئابووری و گەمارۆ لە دژمان بەكار نەهێنێت.