ئازا حەسیب قەرەداخی، ئەندامی بازنەی گفتوگۆ و ئەندامی بەشی ڕۆشنبیری و ڕاگەیاندنی پارتی دیموكراتی كوردستانە و، یەكێكە لەو بەهرەمەندانەی لە یەك كاتدا كایەكانی «سیاسەت، ڕۆژنامەگەری، شیعر و هونەری شێوەكاری و كاریكاتێر»ی پێكەوە گرێ داوەتەوە و كاریان تێدا دەكات. لە گفتوگۆی ئەمجارەی «بازنەی گفتوگۆ»دا (هونەر و ناسنامە، كوردی چی بكات باشە)، بەم جۆرە دید و بۆچوون و پێشنیارەكانی خستە ڕوو:

 

ئەگەر قسە لەسەر مانەوەی نەتەوەیەك بكەین، بەتایبەتی نەتەوەیەكی وەك كورد كە خاوەنی دەوڵەت نییە، دەبێت سەرەتا بگەڕێینەوە سەر بنەما سەرەكییەكانی نەتەوەسازی. پرۆسەی دروستبوونی نەتەوەیەك، وەك مێژووناسان و شارەزایان ئاماژەی پێ دەكەن، سێ قۆناغی سەرەكی تێدەپەڕێنێت. قۆناغی یەكەم، بریتییە لە «نەتەوەبوون وەك حاڵەتێكی خۆڕسك» لێرەدا، هەستێكی سرووشتی و سەر بە یەكبوون لە ناو كۆمەڵێك مرۆڤدا دروست دەبێت، تەنانەت ئەگەر جیاوازیشیان زۆر بێت، ئەمە سەرەتایەكی سادەیە بۆ دروستبوونی هەر نەتەوەیەك.

قۆناغی دووەم، كە قۆناغێكی بنەڕەتییە، «قۆناغی كەلتوورییە». لەم قۆناغەدا، ئەو خەسڵەت و تایبەتمەندییە هاوبەشانەی كە نەتەوەیەك لە نەتەوەیەكی دیكە جیا دەكەنەوە، پەرە دەستێنن و دەبنە بناغەی ناسنامە. مەبەستم لە كەلتوور تەنیا زمان نییە، بەڵكو كۆی گشتیی هونەر، مۆسیقا، گۆرانی، جلوبەرگ، شێوازی ژیان، ڕایەخ و قاڵی، خواردن، و تەنانەت شێوازی ئاهەنگگێڕان و چەندینی دیكە، هەموویان دەبنە كۆڵەكە سەرەكییەكانی ناسنامە و جیاكەرەوەی نەتەوە. ئەم قۆناغە، بە قۆناغی نەتەوەسازیی ڕاستەقینە دادەنرێت.

قۆناغی سێیەم و كۆتاییش، بریتییە لە «نەتەوەییبوون لە ڕێگەی یاسا و سیاسەتەوە»، واتە ئەو قۆناغەی كە دەوڵەت وەك چەترێك بۆ پاراستن و گەشەپێدانی گشت ئەو بەرهەمە كەلتوورییانە دەردەكەوێت و دەبێتە پارێزەری سەرەكیی ناسنامەی نەتەوەیی.

نەتەوەی كورد بە درێژایی مێژوو تا دەگاتە ئەمڕۆ، هێشتا لە قۆناغی دووەمی نەتەوەسازییدایە، واتە قۆناغی كەلتووری. نكۆڵی لە ڕۆڵی ئەو هەموو شۆڕش و بەرخۆدان و قوربانیدانە ناكرێ، بەڵام لە پاڵ ئەوانەدا و كاریگەرتر لەوان، هێشتا نەمانتوانیوە بە تەواوی بپەڕینەوە بۆ قۆناغی سێیەم و ببینە خاوەنی دەوڵەتێكی سەربەخۆ. ئەمەش وای كردووە كە بە درێژایی هەزاران ساڵی ڕابردوودا، كەلتوور و هونەر ببنە تاكە پارێزەری بوونی نەتەوەیی ئێمە. بە ڕاستی هیچ شێوازێكی دیكەی خەبات هێندەی كەلتوور و هونەر نەیتوانیوە ئێمە بە زیندوویی بهێڵێتەوە و بە جیهان بڵێین ئێمە كوردین و لە نەتەوەكانی دەوروبەر جیاوازین».

زمان، شێوازی ژیان، تەنبوور، نەخشە ڕەسەنەكانی سەر ڕایەخ و قاڵی، هەڵكۆڵینە دێرینەكانی سەر بەرد و ئەشكەوتەكانمان، شیعرەكانمان، گۆرانییەكانمان و تەنانەت جلوبەرگە ڕەنگاوڕەنگ و جوانەكانمان، هەموویان وەك ئامرازێكی پتەو خزمەتیان بە پاراستن و پەرەپێدانی ناسنامەی كوردی كردووە و لە بەردەم هەڕەشەكانی نەتەوەكانی دەوروبەردا بەرگرییان لە بوونی نەتەوەییمان كردووە.

مێژووی كەلتووری شایەتی بۆ دوو ڕاستی دەدات، یەكەمیان ئەوەیە كە كورد نەتەوەییەكە ڕەگی لە سرووشت و خاكدایە، كۆی بەرهەمە كەلتوورییەكانی هەڵێنجراوی خاك و سرووشتە و هونەر پێكهاتەیەكی بنەڕەتییە لە ژیانیدا. مەگەر نابینین، لە ئایینی یارساندا دابێك هەیە، كە منداڵ لە دایك دەبێت، دەڵێن تەنیا جەستەیەكە و دەبێ تەنبوور بژەنین تا ڕووح بێتە ناو ئەو جەستەیە. ڕاستیی دووەم ئەوەیە كە چەندین نەتەوە، بەتایبەتی ئەوانەی خاوەنی دەوڵەتن لەم ناوچەیەدا، هەوڵیان داوە كەلتوور و هونەری كوردی بدزن و بەناوی خۆیانەوە تۆماری بكەن. بەڵام، هەرگیز نەتوانراوە خەسڵەتە ڕەسەن و كوردەوارییەكانمان بسڕدرێتەوە. ئێمە بەردەوام سەلماندوومانە كە ئەم شاكارە كەلتوورییانە هی ئێمەن، چیرۆكە ئەفسانەییەكانی وەك «شازادەی ماران (شاماران)» و «شیرین و فەرهاد»، سەرەڕای هەوڵی زۆر بۆ دزینیان، هێشتا وەك بەشێكی دانەبڕاوی میراتی كوردی دەناسرێنەوە. نەخش و نیگار و ڕەنگەكانی سەر ڕایەخ و قاڵیی كوردی، كە خاوەنی تایبەتمەندییەكی بێ وێنەن، هیچ نەتەوەیەكی دیكە ناتوانێت بانگەشەی خاوەندارێتیی بۆ بكات. هەروەها هەوری و سورمە و شێوازی سەرپۆشی ئافرەتانی كورد، وەك خەسڵەتێكی بێ هاوتای كەلتووری دەمێننەوە، تەنانەت «خاڵكووتان» یان تاتۆ لەسەر چەنە، دەست، و لاملی ئافرەتانی كورد كە هەر یەكەیان هێمایە بۆ مانایەكی تایبەت و بەو شێواز و نەخشانەی تەنیا هی كوردە، بەڵگەیەكی حاشاهەڵنەگرن كە ئێمە نەتەوەیەكی جیاوازین، خاوەن كەلتوور و ناسنامەیەكی تایبەت بە خۆمانین.

ئێستا پرسیارە گەورەكەی ئەمڕۆ لە سەردەمی جیهانگیریدا، ئەوەیە: ئایا هونەر هێشتا دەتوانێت هەمان ئەو هێز و توانایەی هەبێت بۆ پاراستنی مانەوەی نەتەوەییمان؟ ئەم سەردەمە زۆر سەخت و پڕ مەترسییە، بەتایبەت كاتێك نەتەوەكانی دەوروبەر، بە ڕێگەی شەرعی و نێودەوڵەتی هەوڵی دزین و بەناوەوەكردنی كەلتووری كورد دەدەن، بەتایبەتی لە ڕێگەی تۆماركردن لە دامەزراوە نێودەوڵەتییەكانی وەك یونسكۆوە، ئەمە مەترسییەكی گەورەیە و پێویستی بە كاری جددی و خێرای حكومەتی هەرێمی كوردستان و هەموو ناوەند و بنكە هونەرییەكان هەیە، بەڵام بەداخەوە پشتگیریكردنی هونەر و هونەرمەندان لە ئاستێكی هەرە نزمدایە و پەراوێز خراوە و هەوڵ نەدراوە بایەخ بەو ڕەهەندە نوێیانە بدرێت كە زەمینەسازی دەكەن بۆ ناساندنی هونەری كوردی، وەك بونیادنانی ژێرخانی هونەری و دروستكردنی هۆڵەكانی سینەما، شانۆ، شێوەكاری، ستۆدیۆكانی مۆسیقا، و شوێنەكانی پەرەپێدانی بەهرەمەندان، پاراستن و پەرەپێدانی هونەر كاری ئەمڕۆ و ئەوڕۆی نمایشكارانە نییە، بەڵكو پێویستی بە ستراتیژ و بەرنامەی درێژخایەن و تەنانەت «پەرەپێدانی هونەریی بەردەوام» بۆ نەوەكانی داهاتوو هەیە، كە لەم ڕووەوە حكومەتی هەرێم كەمتەرخەم و بێ ستراتیژە، كۆمەڵگەش كەمتەرخەمە لە بەرامبەر هونەردا و زۆر جار بە ساردوسڕی مامەڵەی لەگەڵ دەكات و بە هۆكاری دابونەریت و تێڕوانینی ئایینییەوە، لە پەراوێزدا مامەڵە لەگەڵ هونەر و هونەرمەنداندا دەكات و زۆر جار تۆمەتبار و تەكفیریش دەكرێن.

دوا خاڵیش، بەداخەوە سەرمایەدارەكانی كوردستان هیچ بەرنامەیەكیان بۆ وەبەرهێنان لە بواری هونەردا نییە و، عەقڵییەتی وەبەرهێنانیان زیاتر لەسەر ئەو كایانەیە كە زۆرترین قازانجیان لە كەمترین كاتدا بۆ دەستەبەر دەكەن، وەك عەقارات و كۆمپانیا و پڕۆژەكانی دیكە و هونەر بە بوارێكی قازانجكار و گرنگ نابینن، ئەمە لە كاتێكدایە لە جیهانی پێشكەوتوودا زۆربەی كایەكانی هونەر وەك فیلم، مۆسیقا، شێوەكاری و شانۆ، لەلایەن سەرمایەدارانەوە فەند دەكرێن و قازانجێكی زۆریشیان بۆ دەستەبەر دەكرێت،بۆیە، پێویستە ئێمە وەك هونەرمەندان خۆمان هەوڵ بدەین ڕێگەیەك بۆ ڕاكێشانی سەرمایەگوزاری بۆ هونەر بدۆزینەوە.

لە كۆتاییدا، دەبێت ددان بەم ڕاستییەدا بنێین: هونەر و كەلتوور هێزی سەرەكیی مانەوە و ناسنامەی نەتەوەیی كوردن، بۆ ئەوەی لەم سەردەمە سەخت و پڕ مەترسییەدا درێژە بە پاراستن و پەرەپێدانی ناسنامە و بوونمان بدەین، پێویستە هەریەك لە حكومەت، كۆمەڵگە، خاوەن سەرمایەكان، بە هەستكردن بە بەرپرسیارێتیی نەتەوەییەوە، بە جددی و بە دڵسۆزییەوە كار بۆ گەشەپێدان و پاراستنی هونەر و كەلتووری كوردی بكەن، بەرنامە و ستراتیژێكی تۆكمەیان هەبێ بۆ پاراستن و گەشەپێدانی هونەر، چونكە مانەوەی ئێمە، بە مانەوەی هونەر و كەلتوورمانەوە بەندە.