پڕۆفیسۆر یان لێكۆن، لە ساڵی 1987 نامەی دكتۆراكەی لە زانستی كۆمپیۆتەر لەسەر فێكردنی ئامێری «Machine Learning» و تۆڕە دەمارییەكان «Neural Networks»  بووە و بە یەكێك لە زانا گەورەكانی «ئای تی» لەسەر ئاستی جیهان ناسراوە و، یەكێكە لە دامەزرێنەرانی فێربوونی قووڵی زیرەكیی دەستكرد، بۆ بناغەیەك بۆ سیستمی زمانییە گەورەكان LLMS (كە ئێستا هەموو جیهان بایەخی پێدەدات). بۆ قسەكردن لە پێشكەوتنەكانی ئێستای زیرەكیی دەستكرد و پێشبینییەكان بۆ دەیەی داهاتوو، ئەم دیمانە تایبەتەمان لەگەڵ ئەم زانا بەناوبانگە جیهانییە كرد.

 

بنەماكانی ژیریی دەستكرد و كێبڕكێی جیهانی بۆ دەسەڵات

* وەك یەكێك لە پێشەنگەكانی فێربوونی قووڵ (deep learning)بۆ ئامێری زیرەكیی دەستكرد، ئێوە زۆرجار جەختتان لەسەر گرنگیی توێژینەوەی كراوە و شەفاف كردووەتەوە لە پەرەپێدانی ژیریی دەستكرددا، بەڵام ئەمڕۆ كێبڕكێیەكی توند لەنێوان ئەمریكا، چین، ئەوروپا، لەسەر كۆنتڕۆڵكردنی تەكنەلۆژیاكانی ژیریی دەستكرد دەبینین. بە بڕوای ئێوە ئەم كێبڕكێیە چۆن داهاتووی داهێنان دیاری دەكات و چ مەترسییەك بۆ وڵاتە بچووكەكان، وەك ئەوانەی لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست، دروست دەكات، كە هەوڵ دەدەن خۆیان لەگەڵ ژیریی دەستكرد بگونجێنن؟

- كاتێك زانست باشترین پێشكەوتن بە خۆیەوە دەبینێت، كە میتۆدی كاركردن و شێوازی مامەڵەكردن لەگەڵ زانیارییەكان شەفاف و هاوبەش بن و بۆ هەموولایەك بەردەست بن. فێربوونی قووڵ «Deep learning» بۆ ئامێرەكانی زیرەكیی دەستكرد، لەبەر ئەوە سەركەوتوو بوو و گۆڕانكاریی گەورەی دروست كرد، چونكە توێژەران لە سەرانسەری جیهانەوە هاوكاریی یەكتریان كرد و لەسەر بنەمای كارەكانی یەكتر بنیادیان نا، نەك ئەوەی كە زانیارییەكان لە ناوەندە داخراوەكانی كۆمپانیاكاندا قەتیس كرابن.

مەترسییەكە لەم دۆخە جیۆپۆلەتیكییەی ئەمڕۆدا ئەوەیە كە داهێنانەكانی ژیریی دەستكرد پارچە پارچە ببێت و ببێتە جۆرێك لە «شەڕی ساردی تەكنەلۆژیا»، ئەگەر ئەمە بێتە ئاراوە، ڕەوتی داهێنان خاو دەكاتەوە و وا دەكات وڵاتە بچووكەكان، وەك ئەوانەی لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستن، بە قورسی بتوانن دەستیان بە ئامرازە پێشكەوتووەكانی ژیریی دەستكرد ڕابگات. هەربۆیە بەبۆچوونی من باشترین میتۆد بۆ گەشەكردنی زیرەكیی دەستكرد ئەوەیە كە ڕێوشوێنی دروست بگیرێتە بەر وەك «كاركردن لەسەر پلاتفۆرم و سیستمە كراوەكان، مۆدێلەكانی ژیریی دەستكرد بە شێوەی سەرچاوەی كراوە لەبەردەست بن بۆ هەمووان، هاوكاری لە نێوان وڵاتان و توێژەرانی جیهاندا زیاتر پەرەی پێ بدرێت»، ئەمانە باشترین ڕێگەن بۆ ئەوەی هەنگاوی زیاتر بۆ پێشەوە هەڵبگرین، لەم چوارچێوەیەشدا هەر بۆ نموونە وڵاتانی وەك ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست دەتوانن سوود لەم كراوەییە وەربگرن، بۆ ئەوەی ئەزموون و شارەزایی خۆیان بنیاد بنێن، نەك پشت بە كۆمپانیا و قۆرخكارییە بیانییەكان ببەستن، بەمەش دەبنە خاوەنی تەكنەلۆژیا و زانستی تایبەت بە خۆیان.

ژیریی دەستكرد و دەسەڵاتە تاكڕەوەكان

* لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست و شوێنەكانی دیكە، حكومەتەكان وەبەرهێنانێكی زۆر لە بواری زیرەكیی دەستكرد دەكەن، بە مەبەستی بەكارهێنانی ئەم تەكنەلۆژیایە بۆ چاودێری و پۆلیسی «predictive policing» و شێوازی حوكمڕانیی دیجیتاڵی، ئایا چۆن دەتوانرێت هاوسەنگییەك لە نێوان سوودەكانی زیرەكیی دەستكرد و مەترسییەكانی زیاتر كۆنتڕۆڵكردنی ئەم سیستمە بە دەستی دسەڵاتە تاكڕەوەكان و بەكارهێنانی بۆ سەركەوتووكردنی هاووڵاتیانی خۆیان دروست بكرێت؟

- زیرەكیی دەستكردیش وەكو یەكێك لەو داهێنانەی كە پێشتر هەبوون وەك «كارەبا، یان ئەنتەرنێت» و شێوازی بەكارهێنانەكەی، دەبێتە هۆكاری ئەوەی بە باشی بەكار بهێنرێت، یان بۆ مەبەستی خراپ بێت، بۆیە ئەوەی ئەم ئاراستەیە دیاری دەكات، خودی تەكنەلۆژیایەكە نییە، بەڵكو ئەو دەسەڵاتە سیاسییە و ئەو یاسایانەن كە لە وڵاتێكدا بڕیار دەدەن، چۆن ئەم تەكنەلۆژیایە بەكار بهێنرێت، لەمەش زیاتر نیگەرانیی من لەسەر ئەوەیە ئەو دەسەڵاتە تاكڕەوانەی كە پابەند نین بە هیچ جۆرێك لە ئاكار و چاودێرییان لەسەر نییە، چۆن ئەم تەكنەلۆژیایە بۆ مەبەستی تایبەتیی خۆیان بەكار دەهێنن. بۆ خۆپارستن لەم مەترسییانە زۆر گرنگە ئەم ڕێكارانە بگرینە بەر، وەك: «پێویستە یاسا و ڕێسای تۆكمە دابنرێن بۆ ڕێكخستنی بەكارهێنانی زیرەكیی دەستكرد، گرنگە شێوازەكانی بەكارهێنانی زیرەكیی دەستكرد بە تایبەتی لەلایەن حكومەتەكانەوە، ڕوون و ئاشكرا بن، دەبێت چاودێریی مەدەنی «Civic Oversight» هەبێت، ئەمەش بەو مانایەی دەبێت ڕێكخراوەكانی كۆمەڵگەی مەدەنی و هاووڵاتیان ڕۆڵیان هەبێت لە چاودێریكردنی شێوازی بەركارهێنانی ئەم تەكنەلۆژیایەدا، هەر بۆیە ئەگەر بمانەوێت زیرەكیی دەستكرد لە خزمەتی بەرژەوەندیی گشتیدا بێت، ئەوا پێویستمان بە «پارێزگاریی دیموكراتی» هەیە. واتە، سیستمێكی سیاسی و كۆمەڵایەتی كە مافەكانی تاك و ئازادییەكان بپارێزێت، بەبێ ئەم پارێزگارییانە، مەترسیی بەكارهێنانی خراپی تەكنەلۆژیای زیرەكیی دەستكرد لەلایەن دەسەڵاتە تاكڕەوەكانەوە زۆر ڕاستەقینە و جددییە.

 

زیرەكیی دەستكرد و كاریگەرییەكانی لەسەر كەمبوونەوەی هەلی كار

* ژیریی دەستكرد فاكتەرێكی زۆر گرنگە كە دەتوانێت ئاستی بەرهەمهێنان زۆر بەرز بكاتەوە، بەڵام لە وڵاتانێكی بۆ نموونە وەك «سووریا و عێراق» كە ژێرخانێكی ئابووریی پتەویان نییە، ئەوە بە بوونی بەرهەمهێنان بە ئامێری خودكار (automation)، ئەوا دەبێتە هۆكاری ئەوەی هێندەی دیكە دۆخی ئابووری ناسەقامگیر بكات و دەرفەتەكانی كاركردنیش كەم بكاتەوە. ئایا ئێوە گەیشتوونەتە ئەو قەناعەتەی كە زیرەكیی دەستكرد، نادادپەروەری و نایەكسانی لە ئاستی ئابووریی هاووڵاتیاندا دروست دەكات؟ یان ئایا تەنیا دەبێتە هێزێك بۆ ئەوەی مۆدێلێكی تازەی ئابووری بۆ دەوڵەتانی پێشكەوتوو بێنێتە ئاراوە؟

- من لەو بڕوایەدا نیم كە داهێنانەكانی زیرەكیی دەستكرد بە شێوەیەكی حەتمی ببێتە هۆكاری دروستكردنی نادادپەروەری و نایەكسانی لە كۆمەڵگە تازە پێگەیشتووەكاندا، بەڵكو پرسی سەرەكی لەوەوە سەرچاوە دەگرێت، ئایا ئەو دەوڵەتانە چۆن مامەڵە لەگەڵ ئەم تەكنەلۆژیا تازەیە دەكەن، ئەوەی گرنگە ئایا وەبەرهێنان لەم سێ بوارە گرنگە دەكەن؟ كە بریتین لە :

1- وەبەرهێنان لە خوێندندا، ئەمەش واتە ئامادەكردنی خەڵك بۆ كاركردن لەگەڵ تەكنەلۆژیای زیرەكیی دەستكرد و گونجاندن لەگەڵ گۆڕانكارییەكانی بازاڕی كاردا.

2- وەبەرهێنان لە ژێرخانەكانی كۆمەڵگە، ئەمەش وەك دابینكردنی «كارەبا و ئەنتەرنێتی خێرا» بۆ بەكارهێنانی سیستمەكانی زیرەكیی دەستكرد.

3- وەبەرهێنان لە توانای مرۆیی و داهێنانی لۆكاڵ، كە هاندان و پشتیوانیكردنی توانای داهێنان و پەرەپێدانی تەكنەلۆژیای AI لە ناوخۆی وڵاتدا لەخۆی بگرێت.

4- وەبەرهێنان بكرێت بۆ ئەوەی توانای بازدان «Leapfrogging» لە كۆمەڵگەدا دروست ببێت، ژیریی دەستكرد دەتوانێت بە تەواوی ڕێگە بە ئابوورییە گەشەسەندووەكان بدات كە بە «بازدان» پەرە بسێنن و خۆیان بگەیەننە ئاستی نوێی ئابووری، بەبێ ئەوەی هەمان قۆناغی وڵاتە پێشكەوتووەكان تێپەڕێنن. بۆ نموونە: «لە ڕێگەی بەكارهێنانی سیستمەكانی زیرەكیی دەستكردەوە دەتوانرێت زەمینەیەكی زۆر بڕەخسێندرێت بۆ پەرەپێدانی كشتوكاڵ، لە بواری تەندروستیدا دەتوانرێت باشتر نەخۆشییەكان دەستنیشان بكرێت و هەروەها لە تەواوی سێكتەرەكانی دیكەی كۆمەڵگەشدا دەتوانرێت سوودی زۆر باشی لێ وەربگرێت. بەڵام ئەگەر مامەڵە كردن لەگەڵ زیرەكیی دەستكرد تەنیا بریتی بێت لە هاوردەكردنی تەكنەلۆژیا بیانییەكان و هیچ هەوڵێك بۆ بنیادنانی شارەزایی و بەهرەمەندی ناوخۆیی نەدرێت، ئەوا نایەكسانیی ئابووری زیاتر دەبێت و، وڵاتان دەبنە بەكاربەری تەكنەلۆژیای بیانی و توانای خۆیان بۆ پەرەپێدانی چارەسەری ناوخۆیی لەدەست دەدەن. جارێكی دیكە جەخت لەسەر ئەوە دەكەمەوە كە هەڵبژاردەی سیاسی زۆر گرنگە، ئەمەش بەو مانایەی، یان ئەوەیە حكومەتەكان وەبەرهێنان لە بەهرەمەندانی ناوخۆیی و پەرەپێدانی توانای خۆیان دەكەن، یان بەردەوام دەبن لە پشتبەستن بە تەكنەلۆژیا و شارەزایی دەرەكی، كە دەبێتە هۆی قورخكاری و زیادبوونی نایەكسانی.

 

زیرەكیی دەستكرد، زمان و كەلتوور

* زۆربەی سیستمەكانی زیرەكیی دەستكرد لەسەر زمانی ئینگلیزی، یان چینی پەرەیان پێ دەدرێت و ڕاهێنانیان پێ دەكرێت، ئەمەش وا دەكات، زمانی نەتەوە بچووكەكان كەمتر نوێنەرایەتی بكرێن. ئایا گرنگیی فرەزمانی لە توێژینەوەی ژیریی دەستكرددا چەندە و چ هەنگاوێك دەبێت بگیرێتەبەر بۆ دڵنیابوون لەوەی نەتەوە و كەلتوورە بچووكەكان لە سەردەمی دیجیتاڵیدا لەناو نەچن؟

- پەیوەندییەكی قووڵ لە نێوان زمان و كەلتوور و ناسنامە و مێژوودا هەیە، زمان تەنیا ئامرازێكی پەیوەندیكردن نییە، بەڵكو كۆڵەكەیەكی سەرەكییە بۆ مانەوە و پەرەپێدانی كەلتووری گەلان، هەر بۆیە ئەگەر سیستمەكانی زیرەكیی دەستكرد تەنیا توانای تێگەیشتنیان بۆ چەند زمانێكی دیاریكراو هەبێت وەك «ئینگلیزی و چینی»، ئەوا مەترسیی گەورە لەسەر كەلتوورەكان دروست دەبێت كە زمانەكانیان كەمتر نوێنەرایەتی كراون. ئەم كەلتوورانە لەوانەیە لە ڕووی دیجیتاڵییەوە پەراوێز بخرێن، بەڵام خۆشبەختانە تەكنەلۆژیای AI بەرەو سیستمی فرەزمان و ئەو سیستمانە دەچێت كە دەتوانن لە نێوان زمانە جیاوازەكاندا گۆڕانكاری بكەن و لێیان تێبگەن «cross-lingual» ئەمەش هیوابەخشە بۆ گشتگیركردنی زیاتری زمانەكان. گرنگە هەڵوەستە لەسەر ئەو خاڵە بكەیەن كە لێرەدا بەرپرسیارێتییەك هەیە، ئەویش بەرپرسیاریەتیی ناوخۆییە و، ئەمە تەنیا كێشەیەكی تەكنەلۆجی نییە، بەڵكو بەرپرسیارێتییەكە دەكەوێتە سەر لایەنە ناوخۆییەكان، بۆیە دەبێت حكومەتە ناوخۆییەكان، زانكۆكان و كۆمەڵگەكان، دەق، قسەكردن و داتا بە زمانەكانی خۆیان پێشكەش بكەن، تاوەكو مۆدێلەكان بتوانرێت بە شێوەیەكی گشتگیر ڕاهێنانیان پێ بكرێت، ئەگەر نەتەوە بچووكەكان دەیانەوێت زمانە كەم نوێنەرایەتیكراوەكانی تر ببنە بەشێك لە داهاتووی ژیریی دەستكرد، دەبێت بە شێوەیەكی چالاكانە پشتگیری لەو هەوڵە بكەن.

 

مەزندەكردن بۆ دەیەی داهاتوو

* ئێوە لە توێژینەوەكانتاندا پرسێكی زۆر گرنگ لە بواری زیرەكیی دەستكرد دەورووژێنن، ئەویش ئەوەیە جەختان لەسەر داهێنانی تازە كردووەتەوە وەك بنیادنانی سیستمەكانی زیرەكیی دەستكردی سەربەخۆ «autonomous intelligen systems»، بە تێڕوانینی ئێوە گەورەترین پێشكەوتنە گەوەرەكان لە زیرەكی دەستكرددا لە دەیەی داهاتوودا چ دەبن، و دەبێت ئێمە لە ناوچەیەكی وەك ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا چۆن خۆمانی بۆ ئامادە بكەین؟

- هەرچەندە سیستمەكانی ئێستای AI، وەك مۆدێلە گەورەكانی زمان (LLMs)، سەرنجڕاكێشن، بەڵام هێشتا سنووردارن. ئەم سیستمانە «بەڕاستی لە جیهان تێناگەن، مەزندەی ئەوە دەكەم كە گەورەترین پێشكەوتنەكانی داهاتوو لە بنیادنانی ژیریی دەستكرددا دەبن، كە بتوانێت بیر بكاتەوە، پلان دابنێت، و بە بەردەوامی فێر ببێت و، زۆر زیاتر وەك مرۆڤ و ئاژەڵەكان، ئەوە دەرگا دەكاتەوە بە ڕووی سیستمەكانی ژیریی دەستكرددا كە بتوانن دۆزینەوەی زانستی ئەنجام بدەن، ژێرخانە ئاڵۆزەكان بەڕێوەببەن، یان تەنانەت یارمەتی دیزاینكردنی ماددە و دەرمانە نوێیەكان بدەن. بۆ سیاسەتمەداران، لە پێشینەدا دەبێت كۆمەڵگەكانیان ئامادە بكەن، ئەمەش نەك تەنیا بە دانانی یاسا و ڕێسا، بەڵكو بە وەبەرهێنان لە خوێندن، تاقیگەكانی توێژینەوە و ژێرخانی داتا. ئەوانەی وادەكەن ئامادە دەبن بۆ كەڵكوەرگرتن لە سوودەكانی سەركەوتوو دەبن و ئەوانەی وا ناكەن و تەنیا چارەسەرەكان هاوردە دەكەن، بە پاشكەوتوویی دەمێننەوە.