پڕۆفیسۆر ماریار ساریا تاددیۆ، فەیلەسووفێكی ئیتالییە و پسپۆڕێكی دیارە لە بواری ئیتیكی زیرەكیی دەستكرد و فەلسەفەی تەكنەلۆژیا. وەك پڕۆفیسۆری ئیتیكی دیجیتاڵی و متمانە لە زانكۆی ئۆكسفۆرد كار دەكات و ئەندامێكی ئەنجومەنی كۆلێژی مانسفیڵد (Mansfield College)ـە.

لێكۆڵینەوەكانی تاددیۆ، سەرنج دەخەنە سەر كاریگەرییە ئیتیكی و كۆمەڵایەتییەكانی تەكنەلۆژیا تازەكان، بەتایبەتی زیرەكیی دەستكرد (AI)، جەنگی سایبەری (Cyber Warfare)، و ڕۆڵی تەكنەلۆژیا لە ئاسایشی نێودەوڵەتیدا. كارەكانی بە شێوەیەكی بەرفراوان بڵاوكراونەتەوە لەسەر بابەتەكانی وەك ئیتیكی زیرەكیی دەستكرد، حوكمڕانیی زیرەكیی دەستكرد AI و مەترسییەكانی زانیاریی ساختە و چەواشە و پەیوەندیی نێوان مرۆڤ و ئامێر. هەروەها ڕۆڵێكی سەرەكی دەگێڕێت لە داڕشتنی سیاسەت و ڕێنمایی ئیتیكی بۆ تەكنەلۆژیا لەسەر ئاستی نێودەوڵەتی، لەگەڵ حكومەتەكان و ڕێكخراوەكان هاوكاری دەكات بۆ دڵنیابوون لەوەی كە زیرەكیی دەستكرد (AI) بە شێوەیەكی بەرپرسیارانە و لەگەڵ بەهاكانی كۆمەڵگەدا پەرەی پێبدرێت. بەردەوامیش جەخت لەسەر گرنگیی بنیادنانی متمانەی گشتی، شەفافییەت و لێپرسینەوە لە گەشەپێدان و جێبەجێكردنی سیستەمەكانی زیرەكیی دەستكرد دەكاتەوە. بۆ قسەكردن لەسەر بەشێك لەو بنەما ئیتیكییانەی پەیوەندی بە پسپۆڕی پڕۆفیسۆر تاددیۆ هەیە، ئەم دیمانەیە تایبەتەمان لەگەڵ ئەنجام دا.

 

 

نەبوونی ئیتیكی دیجتیاڵی و ڕەهەندەكانی حوكمڕانی

* لە زۆربەی توێژینەوە و كارەكانتدا جەختێكی زۆر لەسەر ئەو ئالنگارییە سیاسی و ئیتیكییانە دەكەیتەوە، كە لەگەڵ داهێنانە تەكنەلۆژییەكان «Emerging Technologies» سەرهەڵدەدەن، هاوكات لەگەڵ پێشكەوتنە خێراكانی وەك (چات جی پی تی) نەوەی پێنجەم «ChatGPT-5»، ئایا ئەولەوییەتە لە پێشینەكانی حكومەتەكان دەبێت چی بێت، بۆ ئەوەی بە شێوەیەكی بەرپرسیارانە ئامێرەكانی زیرەكیی دەستكرد بەكار بهێنن و بڵاو بكرێنەوە؟

- گرنگترین ئەولەوییەت كە پێویستە حكومەتەكان بیگرنە بەر، ئەوەیە كە دەبێت بەرنامەیەكی ڕوون و ڕاشكاو دابنێن، بۆ ئەوەی ببێتە ڕێبەر و چوارچێوەیەك كە سنوورێك بۆ داهێنانە نوێیەكان دابنێت، بۆ ئەوەی مافە بنەڕەتییەكانی مرۆڤ پێشێل نەكرێت، لەگەڵ داهێنراوە تازەكانی وەك ئەپلیكەیشتی (چات جی پی تی) نەوەی پێنجەم «ChatGPT-5»، هەروەها تەكنەلۆژیا پێشكەوتووەكانی هاوشێوەی ئەم مۆدێلە، دەبێت دڵنیا بین لەوەی هەر لە «دیزاینەوە تا بەكارهێنان» بۆ هەموو سێكتەرەكانی ژیان، بەرپرسیاریەتی بەرانبەر مافەكانی مرۆڤ ڕەچاو كراوە، ئەمە بە مانای ئەوە دێت، ئایا كێ بەرپرسیار دەبێت، كاتێك ئەم سیستمە دەرهاویشتەی زۆر نەرێنی لەگەڵ خۆی دەهێنێت و زیان بە بنەماكانی «شەفافیەت، دادپەروەری و میكانیزمی چاودێری» دەگەیەنین؟ دەبێت ئەم پرسیارە وەڵامی لۆژیكانە بەرجەستە بكات بۆ ئەوەی پرانسیپەكان لەگەڵ پێشكەوتنی تەكنەلۆژیا بە پارێزراوی بگونجێنرێن، بۆ ئەمەش ئالنگاییەكە ئەوەیە كە دەبێت هەوڵەكان یەك بخرێن، بۆ ئەوەی هاوسەنگییەك دروست بكرێت. ئێمە ناكرێت ڕێگری لە نوێگەری و داهێنان و پێشكەوتنی تەكنەلۆژیا بكەین، بەڵام ناشتوانین بۆشایی نەبوونی سیستمێكی بەهێز بۆ ڕێكخستنی ئەو پێشكەوتنانە پشتگوێ بخەین.

زیرەكیی دەستكرد و ئاسایشی نێودەوڵەتی

* بە لەبەرچاوگرتنی یەكێك لە توێژینەوەكانی ئێوە كە لەسەر پەیوەندییە نێودەوڵەتیەكان و ئاسایشی سایبەر «Cyber Sucrity» ئەنجامتان داوە، ئایا سیستمی زیرەكیی دەستكردی پێشكەوتووی وەك «AIG» و چاتی جی پی تی نەوەی پێنجەم لە بواری ئاسایشی نیودەوڵەتی مەترسی دروست دەكەن، یان گۆڕانكارییان بەسەردا دەهێنێت؟

- سیستمی زیرەكیی دەستكردی دروستكەر «Generative AI» بە شێوەیەكی حەتمی گۆڕانكاری بەسەر لاندسكێپی سێكتەری ئاسایشدا دەهێنێت، لەلایەك سیستەمی وەك چات جی پی تی نەوەی پێنجەم دەتوانێت بەرگری سایبەری بەهێز بكات، بە ڕێگەی پاڵپشتیكردنی بۆ دەستنیشانكردنی هەڕەشەكان، یارمەتیدان بۆ شیكردنەوەی هەڕەشەكان، دەستنیشانكردنی ڕێگەی دروست بۆ پێدانی ڕێكارەكانی سەلامەتی، بەڵام لەلایەكی دیكەش، هەمان ئەم ئامرازانەی زیرەكیی دەستكرد، دەكرێن بكرێنە چەكێكی خراپ بۆ «دروستكردنی زانیاریی هەڵە بە قەبارەی زۆر گەورە، لابردنی ئاستەنگەكان بۆ ئەنجامدانی تاوانی سایبەری و هێرشی ئەلیكترۆنی و چەواشەكردنی ڕای گشتی بە شێوەیەك كە بنەماكانی دیموكراتی هەڵتەكێنێت». ئەمە پێمان دەڵێت كە سرووشتی دووسەرەی زیرەكیی دەستكرد، ناچارمان دەكات كە بەڕێوەبردنی زیرەكیی دەستكرد بخرێتە ناو چوارچێوەیەكی گەورەتری ئاسایشی نێودەوڵەتییەوە، هەروەها دەبێت هاریكار و هەماهەنگ بین و پێكەوە كار بكەین بۆ ڕێگرتن لە خراپ بەكارهێنان و بە شێوەیەكی بەرپرسیارانە وەبەرهێنان لەو ئەپلیكەیشنانە بكەین، كە پەیوەندییان بە سیستمی بەرگری و پەیوەندییە دەرەكییەكانەوە هەیە.

هاوكاریی نێوان مرۆڤ و زیرەكیی دەستكرد

* خەڵكانێك بانگەشە بۆ ئەوە دەكەن، كە مۆدێلەكانی هاوشێوەی سیستمی چات جی پی تی نەوەی پێنجەم، دەبێتە شێوازێكی نوێ بۆ هاوكاریی نێوان مرۆڤ و زیرەكیی دەستكرد. ئایا بە تێڕوانینی ئێوە دەبێت سیاسەت سازان و دامەزراوەكان چی بكەن، بۆ ئەوەی لەكاتی بەكارهێنانی ئەم سیستمە زۆرترین سوود وەربگرین و كەمترین دەرهاویشتەی خراپی هەبێت؟

- هاوكاریی مرۆڤ و ژیریی دەستكرد، دەبێت وەك تەواوكار سەیر بكرێت، نەك جێگرەوە. بڕیاردەرانی سیاسی دەبێت پەروەردە و ڕاهێنان لە پێشینە دابنێن، تاوەكو هاووڵاتیان لە هەردوو خاڵی بەهێز و سنووردارییەكانی سیستەمەكانی وەك سیستەمی گفتوگۆی ژیریی پێشكەوتوو تێبگەن. دامەزراوەكان دەبێت ئەم ئامرازانەی ژیریی دەستكرد بە شێوەیەك لە كارەكانیاندا جێگیر بكەن، كە پاڵپشتی بڕیاردانی مرۆڤ بكات، نەك جێگەی بگرێتەوە. ئەمە بە واتای پەرەپێدانی ڕێنمایی بۆ بەكارهێنانی بەرپرسیارانە دێت، دڵنیابوون لە چاودێریی مرۆڤ لە بڕیارە هەستیارەكاندا، و پەرەپێدانی كەلتوورێك كە تێیدا بیركردنەوەی ڕەخنەیی وەك ناوەند بمێنێتەوە. پشتبەستنی زیاد لە پێویست بە زیرەكیی دەستكرد جێی مەترسییە، بەڵام ئەگەر بە شێوەیەكی دروست بەڕێوە ببرێت، ئەم سیستەمانە دەتوانن توانای مرۆڤ بە شێوەیەكی بەرهەمدار و ڕەوشتییانە زیاد بكەن.

متمانە و شەفافییەت

* یەكێك لە گفتوگۆ بەردەوامەكان دەربارەی ژیریی دەستكرد، پەیوەندی بە متمانەوە هەیە. چۆن دەتوانین متمانەی خەڵك بە سیستەمی وەك چات جی پی تی نەوەی پێنجەم بنیاد بنێین و بیپارێزین، بەتایبەتی كاتێك دەخرێنە ناو پەروەردە، تەندروستی و بەڕێوەبردنەوە؟

- متمانە بە گوتاری فشۆڵ دروست ناكرێت، بەڵكو متمانە بە بەڵگەی بەردەوامی جێی متمانە دروست دەبێت. پەرەپێدەران و دامەزراوەكان دەبێت بیسەلمێنن كە سیستەمەكان سەلامەت و متمانەپێكراون و لەگەڵ بەها كۆمەڵایەتییەكان گونجاون. سەبارەت بە چات جی پی تی نەوەی پێنجەم،  ئەمە پێویستی بە شەفافییەت هەیە دەربارەی چۆنیەتی كاركردنی، لەسەر كام داتا ڕاهێنراوە و ئەو سنووربەندییانەی كە پێویستە ڕەچاو كرابن، لەمەش زیاتر دەبێت بەكارهێنەرانی ئەم سیستمە كاتێك هەڵەیەك ڕوودەدات، شوێنێك هەبێت سكاڵای خۆیانی لێ تۆمار بكەن، هەر بۆیە بنیادنانی متمانە كارێك نییە بە یەكجار تەواو بێت، ئەم پرسێكە پێویستی بە چاودێریی بەردەوام، پشكنین و بەشداریكردنی خەڵك هەیە. تەنیا لە ڕێگەی كراوەیی و لێپرسینەوەوە دەتوانرێت متمانە بە سیستەمی ژیریی دەستكرد بپارێزرێت.

ئایندەی بنەما ئیتیكییەكانی زیرەكیی دەستكرد

* وەك مەزندە كردنێك بۆ داهاتوو، ئایا ئەو بنەما ئیتیكییانە چین كە لە دەیەی داهاتوودا، سیاسەت و لێكۆڵینەوە زانستییەكان بۆ زیرەكیی دەستكرد دیاری دەكەن، بەتایبەتی كە پێشكەوتنەكان ئاماژە بەوە دەكەن ژیریی دەستكرد بەرەو جێگرەوی مرۆڤ هەنگاو هەڵدەگرێت؟

- لە دەیەی داهاتوو پرسیاری «هێز و بەرپرسیاریەتی» بە پرسیارەكانی هێز و بەرپرسیارێتی دیاری دەكرێت. كە دەبێت وەڵامی ئەم پرسیارانە بدرێنەوە «كێ ئەم سیستەمە بەهێز و گەشەسەندووانە كۆنتڕۆڵ دەكات؟ كێ سوودمەند دەبێت و كێ لە دوا دەكەوێت؟» جگە لە نیگەرانییە تەكنیكییەكان سەبارەت بەلایەنگریكردن، یان تەفسیری جیاواز، هەر بۆیە دەبێت مامەڵە لەگەڵ كاریگەرییە كۆمەڵایەتییەكان بكەین، لەسەر مەترسییەكانی بۆ «دیموكراتی، هەلی كار، ئاسایش، شكۆی مرۆڤ» و دەبێت ئەمانە هەمووی ڕەچاو بكرێن، هەروەها سنوورێكی دیكە دانانی بنەمای ئاكار پرسی خۆكارییە «autonomy»، ئەمەش بەو مانایەی چۆن مۆدێلەكان بە خێرایی تواناكانیان زیاد دەكات، چۆن دەسەڵاتی مرۆڤ لە بڕیارداندا دەپارێزین؟ داڕشتنی ئەم پرسیارانە تەنیا پەیوەست نین بە ئەندازیارانی «ئای تی»، بەڵكو پەیوەستن بە پسپۆڕانی ئاكارناسی، بڕیاردەرانی سیاسی و هاووڵاتیانیش دەبێت لە گفتوگۆدا بەشدار بن. ژیریی دەستكرد تەنیا دیاردەیەكی تەكنەلۆژی نییە، بەڵكو پرسێكی زۆر كۆمەڵایەتی و سیاسیشە.