(*) 

هۆكارەكانی هەڵبژاردنی بەشی زانستی لەلایەن قوتابییانەوە بە شێوەیەكی سەرەكی دەگەڕێتەوە بۆ:

1.    دەرفەتەكانی كار: بەشە زانستییەكان وەك ئەندازیاری، پزیشكی و زانستی كۆمپیوتەر دەرفەتی كاری زیاتریان لە داهاتوودا بۆ ڕەخساوە.

2.    بژێوی ژیان: دەرچوانی بەشە زانستییەكان جگە لەوەی دەفەتر زیاتریان هەیە، ئەوە مووچەی باشتریشیان هەیە و داهاتووی ژیانیان ڕۆشنترە.

3.    تێگەیشتنی كۆمەڵایەتی: لە كۆمەڵگەدا بەشە زانستییەكان وەك پێشكەوتووتر و بەنرختر دادەنرێن، لە بەرانبەردا بەشەكانی دیكە بەچاوێكی نزمتر سەیردەكرێن.

4.    سیستمی پەروەردەیی: بەداخەوە پێشێلكردنی سیستمی پەروەردەیی لە پەروەردەی هەرێم بەدیدەكرێت، كە زۆرجار بەشە وێژەییەكان بایەخ و بەهای كەمتریان پێدەدرێت، بۆنموونە (لەم ساڵانەی دوایدا بەشە وانەی زانستە كۆمەڵایەتییەكان لە تەواوی قۆناغەكان كەم كرایەوە، كەچی لە بەرانبەردا بەشە وانەی زیندەزانی و بیركاری... زیاتر كران).

5.    فشارێكی كۆمەڵایەتی و خێزانی: زۆربەی كات خێزانەكان پاڵنەری خوێندكاران دەكەن بۆ هەڵبژاردنی بەشە زانستییەكان بەهۆی ناوبانگ و دەرفەتی دارایی باشتر.

6.    كاریگەریی میدیا و تۆڕە كۆمەڵایەتییەكان: میدیاكان و تۆڕە كۆمەڵایەتییەكان بەزۆری "كەسە سەركەوتوو"یەكانی كۆمەڵگە بە (پزیشك، ئەندازیار، پرۆگرامساز....) ، دەكەن.

7.    نەبوونی ڕێنماییی پیشەیی لە قوتابخانەكاندا: زۆربەی قوتابخانەكان سیستمی ڕێنماییی پیشەیی تەواو و كاریگەریان نییە، كە قوتابییەكان ئاراستە بكات بۆ بەشە وێژەیی و  پیشەییەكان و هونەرییەكان (وەك: مێژوو، فەلسەفە، زمان، زانستە مرۆییەكان...).

8.    هەڵسەنگاندن و نمرە: زۆرجار چەسپاندنی ئەو باوەڕە هەیە كە "باشبوون" لە بابەتە زانستییەكان (وەك بیركاری و فیزیا و زیندەزانی) قورستر و بەنرخترە لە "باشبوون" لە بابەتی وێژەیی (زمانی كوردی و زانسە كۆمەڵایەتییەكان)، ئەمەش وای لە هەندێك قوتابی كردووە كە هەڵبژاردنی بەشی زانستی بەڵگەیەك بێت بۆ لێهاتوویی و زیرەكی خۆیان.

 

هەڵبەت لە بەرانبەردا دەبێتە هۆی لاوازبوون و نەمانی  بەشە وێژەیی و پیشەییەكان، ئەمەش چەندین كاردانەوەی نەرێنی و خراپی لێدەكەوێتەوە، لەوانە:

1.    كەمبوونەوەی هونەر و كلتور: بەشە وێژەییەكان وەك ئەدەبیات، مێژوو و فەلسەفە پاسەوانی كلتور و هونەری كۆمەڵگەن. نەمانیان دەبێتە هۆی لەدەستدانی ڕەگەزێكی كولتووری.

2.    كەمبوونەوەی ئەو پیشانەی پەیوەندیدارن بە مرۆڤەوە: وەك مامۆستایەتی، كارمەندانی كۆمەڵایەتی و پسپۆڕە كۆموڵناسی و كلتوورییەكان.

3.    ناهاوسەنگی لە بازاڕی كار: زیادبوونی زۆری خوێندكاری بەشی زانستی دەبێتە هۆی زیادبوونی ڕكابەری لەم بوارانەدا، لەكاتێكدا بوارەكانی دیكە ڕووبەڕووی كەمی پسپۆڕ دەبنەوە.

4.    كەمبوونەوەی هەمەچەشنیی لە بیرۆكەدا: هەڵبەت تێكەڵبوونی بەشە جیاوازەكان یارمەتی دەدات بۆ داهێنانی بیرۆكەی نوێ و شیكردنەوەی كێشەكان لە ڕوانگەی جیاوازەوە.

5.    كەمبوونەوەی ڕەخنەگرانی ڕاستەقینە و ڕاگەیانكار و ڕۆژنامەنووسی شارەزا: بەشەكانی وەك: زانستە مرۆییەكان ڕەخنەگر، توێژەر، ڕاگەیاندكار و ڕۆژنامەنووس پەروەردە دەكەن، كە دەتوانن بە شێوەیەكی لێهاتوانە ڕووداوەكان و پەیامە میدیاییەكان شیكاریی و توێژینەوە ئەدەبییەكان بكەن، كەمبوونیان ئەمانە دەبێتە هۆی بەربڵاوبوونی هەواڵی ساختە و كەمی شیكردنەوەی قووڵ و ڕەخنەگر و ڕۆژنامەنووسی ساختە

6.    كێشە لە پەرەپێدانی بیركردنەوە: بەشە وێژەییەكان لە شیكاری و چارەسەركردنی كێشەكاندا یارمەتی پەرەپێدانی بیركردنەوەی نەرم دەدە، .بە پێچەوانەشەوە.

7.    كەمبوونەوەی  مامۆستای خاوەن بیرۆكە و ڕەخنە: سیستمی پەروەردەیی پێویستی بە مامۆستایانی بەشە وێژەییەكان هەیە، كە بیركردنەوەی ڕەق و شیكاریی ڕووداوە مێژووییەكان و توانای نووسین و ڕەخنەگرتن فێری نەوەی داهاتوو بكەن، بۆیە كەمبوونیان دەبێتە هۆی ئەوەی سیستەمەكە تەنها كۆپیكەر و بەڕێوەبەری تەكنیكی بەرهەم بهێنێت، نەك بیریار و داهێنەربێت.

 

لە كۆتاییدا، پێویستە وەزارەتی پەروەردە و خوێندنی باڵا بە هاوكاری وەزارەتی پلاندانان بە سیستمی پەرورەدەدا بچێتەوە، هاوسەنگی بۆ بەشە زانستییەكان، مرۆییەكان و پیشەییەكان بگەڕێنێتەوە، تاك/ قوتابی و كۆمەڵگەش لەسەر ئەو ڕاستییە ئاراستە بكەن، كە دروستكردنی كۆمەڵگەیەكی پێشكەوتوو، خاوەن ناسنامە و خاوەن ئابوورییەكی بەهێز و هەمەچەشن، پێویستی بە هەموو بەشەكان هەیە و هەموو بەشەكان پێكەوەرییەكانی پێكهێنەری كۆمەڵگەیەكی تەواو و  تەندروستن، واتە كۆمەڵگە تەنیا پێویستی بە  پزیشك و ئەندازیار نییە، بەڵكو پێویستی بە:

¬ مامۆستایە؛ كە هەستی نەتەوەیی و ڕۆحی پەروەردە دەكات.

¬ ڕەخنەگرە: كە لە هونەر و ئەدەب دەكۆلێتەوە و بەروە باشتر دەبات.

¬ ڕۆژنامەنووسە؛ كە ڕاستی دەگەیێنێت و ڕەخنە دەگرێت.

¬ مێژوونوسە؛ كە مێژوو و كولتور نەتەوە و میللەتێك دەنووسێتەوە.

¬ پسپۆڕێكی یاسایی و كۆمەڵایەتییە؛ كە یاسا دەردەكەوێت كە ماف و ئەركی هەمووان دیاری دەكات.

 

(*)

 

د. كامەران ئەبابەكر خۆشناو

مامۆستا لە زانكۆی هەولێری پزیشكی