“عێراق لە لێواری: هەژموونی شیعە، خواستەکانی کورد، و کشانەوەی ئەمریکا”
محهمهد خانزاد
چرکەساتی ئێستای عێراق بە کشانەوەی وردە وردەی هێزەکانی ئەمریکا دیارە، ڕووداوێک کە ژینگەی سیاسی و ئەمنی و کۆمەڵایەتی وڵاتەکە لە قاڵب دەداتەوە. بۆ ماوەی دوو دەیە سەربازانی ئەمریکا ڕۆڵێکی ئاڵۆزیان گێڕا، لە هەمان کاتدا وەک سەرچاوەیەکی سەقامگیری لە دژی بزووتنەوە توندڕەوەکان و وەک بزوێنەری پارچەپارچەبوونی سیاسی ڕۆڵیان هەبوو. ئێستا لەگەڵ ڕۆیشتنیان، عێراق ڕووبەڕووی وەرچەرخانێکی یەکلاکەرەوە دەبێتەوە لە مێژووی هاوچەرخی خۆیدا.
ڕەوتی شیعەکان وەک باڵادەستترین هێزی ناو تەلارسازی سیاسی عێراق دەمێنێتەوە و زۆرینەی لە پەرلەمان و حکومەتدا هەیە. لەگەڵ ئەوەشدا دابەشبوونە ناوخۆییەکانی لە نێوان کوتلە نزیکەکانی ئێران و ئەوانی دیکە کە بەدوای پەیوەندی هاوسەنگ لەگەڵ ڕۆژئاوادا دەگەڕێن، پرسیارێکی گرینگ دەخاتە ڕوو: ئایا سەرکردایەتی شیعە دەتوانێت سوودی دیمۆگرافی خۆی بگۆڕێت بۆ حوکمڕانی نیشتمانی، یان ڕکابەریی کوتلەییەکان بەردەوام دەبێت لە ئیفلیجکردنی دامەزراوەکانی دەوڵەت؟ ئەگەر لایەنە شیعەکان بتوانن بەرژەوەندی نیشتمانی لە پێشینەدا دابنێن، ئەوا دەتوانن عێراق بەرەو قۆناغێکی سەروەری و چاکسازی ببەن. بەڵام ئەگەر لە کێبڕکێی ناوخۆدا گیریان خواردبێت، عێراق مەترسی ناسەقامگیری و گەندەڵی و خولگەی نوێبوونەوەی توندوتیژی لەسەرە.
شانبەشانی ئەمەش ڕەهەندی کوردیش بە هەمان شێوە ژیانییە. لە ساڵی 2003ەوە هەرێمی کوردستان بەهرەمەندە لە ئۆتۆنۆمییەکی ڕێژەیی، خاوەنی دامەزراوە و هێزە ئەمنییەکان و هاوبەشییە نێودەوڵەتییەکانی خۆی. بەڵام گرژی و ئاڵۆزی لەنێوان هەولێر و بەغدا لەسەر داهاتی نەوت و تەرخانکردنی بودجە و ناوچە کێشە لەسەرەکان ماوەتەوە. کشانەوەی ئەمریکا ئەم هاوسەنگییە زیاتر ئاڵۆز دەکات. لە کاتێکدا کورد لە مێژوودا بوونی ئەمریکای وەک بەرپەرچدانەوەیەک بۆ هەردوو بەغدا و زلهێزەکانی ناوچەکە بە نرخ دەزانی، ئێستا داهاتوویان بەندە بە لێدانی ڕێکخستنە بەردەوامەکان لەگەڵ حکومەتی ناوەندی لە هەمان کاتدا پاراستنی پەیوەندییەکانی لەگەڵ واشنتۆن و ئەکتەرە ناوچەییەکان. ئەگەر چارەسەر نەکرا، ناکۆکی لەسەر سەرچاوەکان و کۆنترۆڵکردنی خاکی دەتوانێ نەک هەر هەرێمی کوردستان بەڵکو هەموو وڵات ناسەقامگیری بکات.
بەم پێیە داهاتووی عێراق لەسەر سێ پایەی یەکتر گرێدراو وەستاوە: توانای سەرکردایەتی شیعە بۆ چەسپاندنی پڕۆژەیەکی نەتەوەیی یەکگرتوو، ئامادەیی سەرکردە کورد و عەرەبییەکان بۆ گەیشتن بە سازانی بەردەوام و بەڕێوەبردنی کاریگەرییە دەرەکییەکانی ئێران، تورکیا و دەوڵەتانی کەنداو. بەبێ سەربازانی ئەمریکا، ڕەنگە عێراق هەستێکی بەهێزتری سەروەری بەدەستبهێنێت، بەڵام زیاتر بەرەوڕووی ڕکابەرییە ناوچەییەکان دەبێتەوە.
بۆ ئێستای شیعە، ئەرکەکە ئەوەیە کە لە کوتلەگەرایی تێپەڕێت و سەرکردایەتییەکی نیشتمانیی ڕاستەقینە پیشان بدات. بۆ کورد تەحەدا لە هاوسەنگکردنی ئۆتۆنۆمی خۆی لەگەڵ پەیوەندی بنیاتنەر لەگەڵ بەغدادایە. ئەگەر هەردووکیان سەرکەوتوو بن، عێراق دەتوانێت بچێتە قۆناغێکی نوێی ئاوەدانکردنەوە و سەقامگیرییەوە. ئەگەر شکستیان هێنا، ڕەنگە کشانەوەی ئەمریکا لەبری ئەوە وڵاتەکە بخاتە بەردەم پارچەپارچەبوون و وابەستەیی قووڵتر لە دەرەوە.
دواجار ئایندەی عێراق پەیوەستە بەوەی کە ئایا ئەکتەرە شیعە و کوردەکان- شانبەشانی هێزە سوننەکان- دەتوانن هاوکاری بن بۆ بنیاتنانی دەوڵەتێک کە ڕەنگدانەوەی فرەچەشنی کۆمەڵگاکەی بێت. کشانەوەی هێزەکانی ئەمریکا لاپەڕەیەک دادەخات، بەڵام لاپەڕەیەکی دیکەش دەکاتەوە: تاقیکردنەوەیەک بۆ توانای عێراق بۆ ئەوەی لەسەر خۆی بوەستێت و دابەشبوونە ناوخۆییەکانی چاک بکاتەوە و جێگەی خۆی لە ناوچەیەکی ناجێگیردا مسۆگەر بکات.
