فرانسوا بورگا، گەورە بیرمەندنی فەرەنسی و تایبەتمەند لەسەر مێژووی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست، لەدیمانەیەكی لەگەڵ گۆڤاری گوڵان، هەڵوەستەی لەسەر «سایكۆلۆژیەتی داگیركار» كرد و جەختی لەسەر ئەوە كردەوە، كە زۆر زەحمەتە سایكۆلۆژیەتی داگیركار لە بەرانبەر ئەو نەتەوەیەی خاكەكەی داگیر كراوە، گۆڕانكاری بەسەردا بێت، هەتا ئەگەر هێز و لایەنە سیاسییەكانی نەتەوەی داگیركار، گۆڕانكارییان بەسەردا بێت، هیچ لە مەسەلەكە ناگۆڕێت و تەنیا دەموچاوەكان دەگۆڕێن و ئەقڵییەتی داگیركاری وەك خۆی دەمێنێتەوە و هەمان سیاسەتی ڕژێمی پێشتر لە دژی نەتەوەی بەرانبەر پیادە دەكەنەوە.

 

بۆ عێراق نابێتە دەوڵەتێكی نیشتمانیی هاوچەرخ؟

 

1

عێراق لە سەردەمی پادشایەتی

ماوەی زیاتر لە 200 ساڵە ناسیۆنالیزم ئاراستەی شەڕ و ئاشتی لە جیهاندا دیاری دەكات، ئەوەی لە سیاسەتی نێودەوڵەتی ناویان لێناوە «ئاشتی و ئاسایشی جیهان»، لە دوای جەنگی یەكەمی جیهانی وەك هەوڵێك وۆردو ویلسن (28ــەمین سەرۆكی ئەمریكا) بە پێشنیاری دامەزراندنی «كۆمەڵەی گەلان»ی گرێ دایەوە، ئەمەش بەو مانایەی دەبێت نەتەوەكانی جیهان ببنە خاوەنی «دەوڵەتی نەتەوەیی - Nation State»ی خۆیان و وەك دەوڵەت ببنە ئەندامی «كۆمەڵەی گەلان»، بۆ ئەوەی ئاشتی و سەقامگیری جێگەی شەڕ و كاولكاری لە جیهاندا بگرێتەوە.

ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا لەگەڵ ئەوەشی نەهاتە ناو ئەم ڕێكخراوە تازەیەی «كۆمەڵەی گەلان»، بەڵام وۆردۆ ویلسن، لەسەر پێشنیاری بۆ دامەزراندنی ئەم ڕێكخراوە جیهانییە خەڵاتی نۆبڵی ئاشتی پێبەخشرا.

فەلسەفەی دامەزراندنی ڕێكخراوی «كۆمەڵەی گەلان» لەسەر دوو ستوونی سەرەكی دامەزرابوو، كە بریتی بوون لە:

• نەمانی سەردەمی ئیمپراتۆریەتە گەورەكان و دابەشكردنی بەسەر نەتەوە جیاوازەكان.

• هاوكاریكردنی ئەو نەتەوانەی ناتوانن خۆیان حوكمڕانیی خۆیان بكەن و بۆ ماوەیەك لەژیر ماندێتی هێزە گەورەكانی ئیمپریالیزم بمێننەوە.

 ئەم دوو ستوونە سەرەكییەی، بەداخەوە وەك خۆی جێبەجێ نەكرا و، دەوڵەتانی براوەی شەڕ كە بە پلەی یەكەم «بەریتانیا، فەرەنسا و ڕووسیای قەیسەری» بوون، دوای ڕووخانی ڕژێمی قەیسەری و دامەزراندنی یەكێتیی سۆڤیەت لەسەر دەستی ڤلادمیر لینین، بەریتانیا و فەرەنسا وەك براوەی شەڕەكە مانەوە، لەسەر ئەو بنەمایانەش مامەڵەیان لەگەڵ واقیعی دوای جەنگی یەكەمی جیهانی نەكرد، كە ڕێكخراوی كۆمەڵەی گەلانی لەسەر دامەزرابوو، بەڵكو سیاسەتی «پەرتكە و زاڵبە - divide and conquer»یان بەسەر ئەو دەوڵەتە تازانەدا پیادە كرد، كە لەناو هەناوی ڕێككەوتنی بەدناوی «سایكس- پیكۆ» لەدایك بوون، كە یەكێك لەو وڵاتە تازە دروستكراوانە دەوڵەتی عێراق بوو.

ئامانجی بەریتانیا لە دووبارە بونیادنانەوەی عێراق هەر لەسەرەتای ساڵی 1920ـەوە، زاڵكردنی هزری شۆڤێنیی قەومییەی عەرەبی سوننە بووە، هەر بۆیە پادشایەكیان بۆ عێراق هەڵبژارد، كە عەرەبی عێراقی نەبوو، بەڵكو چوون لە ئوردنەوە شا فەیسەڵی هاشمیان هێنا و كردیانە پادشای عێراق، ئەوجا لەگەڵ ئەوەی بە كردەیی «شا فەیسەڵ» دەسەڵاتێكی ئەوتۆی نەبوو و دەسەڵاتی ڕەها لەدەستی ئەو سەرۆك وەزیرانە بوو، كە حاكمی مەدەنیی بەریتانیا لە عێراق پشتیوانی دەكرد، بووە هۆكاری ئەوەی ڕەگ و ڕیشەی شۆڤێنیی قەومی عەرەبی سوننە لە عێراقدا ڕیشە دابكوتێت، لەمەش زیاتر دەستی حكومەتە یەك لە دوا یەكەكانی عێراقیشی واڵا كرد، كە بە ئاگر و ئاسن هەموو ئەو ڕاپەرین و شۆڕشانە سەركوت بكەن، كە نەتەوە جیاوازەكانی دیكەی عێراق لە دژی ڕژێمی پادشایەتی بەرپایان دەكرد. هەر بۆ نموونە هەر لە دەستپێكەوە شانشینەكەی «شێخ مەحموود»یان ڕووخاند كە لە سلێمانی ڕایگەیاندبوو، هێرشیان كردە سەر بارزان و «شۆڕشی یەكەمی بارزان»یان دامركاندنەوە، ئاشوورییەكان ڕاپەڕین، بە ئاگر و ئاسن ڕاپەرینەكەیان كپ كردەوە.

لە ساڵی 1931 كاتێك عێراق بە فەرمی بە ناسنامەی عەرەبی سوننە بووە ئەندامی كۆمەڵەی گەلان، خەڵكی كوردستان لە دژی وەرگرتنی بە ئەندام لە كۆمەڵەی گەڵان، ئەو بڕیارەیان ڕەت كردەوە و ڕاپەرینیان بەرپا كرد، كە لە مێژووی بزووتنەوەی ڕزگاریخوازی كوردستان بە «شەڕی بەر دەركی سەرای سلێمانی» ناو دەبرێت. ئەوجا لەگەڵ ئەوەی مەرامی حكومەتی بەریتانیا ئەوە بوو، كە عێراق بكاتە دەوڵەتێكی عەرەبی هامۆجینی و نەتەوەكانی دیكە بتوێنێتەوە، بەڵام كاردانەوەی گەلی كوردستان لە بەرانبەر ئەم سیاسەتە شۆڤێنییە، بووە هۆكاری ئەوەی بیری نەتەوەیی كوردی و كوردستانی گەشە بكات، هەتا لە ساڵی 1943 مستەفا بارزانی بڕیاری دا، لە سلێمانییەوە بە ڕێگەی ئێران بگەڕێتەوە بۆ بارزان و شۆڕشی دووەمی بارزانی هەڵگیرساند، كە بە هەڵگیرساندنی ئەم شۆڕشە، بزووتنەوەی ڕزگاریخوازی كوردستان لە قۆناغی شۆڕشی ناوچەگەرییەوە وەرچەرخا بۆ «شۆڕشی سەرتاسەریی كوردستانی» و لەگەڵ ڕاگەیاندنی كۆماری كوردستان لە كانوونی دووەمی ساڵی 1946، چوون بە هانای كۆمارەكە و بوونە پارێزەری كۆماری كوردستان لە ڕۆژهەڵات.

ئەوەی دەكرێت لە ماوەی نزیكەی 11مانگی كۆماری كوردستان هەڵوەستەی لەسەر بكرێت، ئەوەیە كە لە ناو ژینگەی ئازادی ئەو كۆمارەدا، بیرۆكەی بەرزكردنەوەی ئاستی هۆشیاریی نەتەوەیی بوو، لە ئاستی خێڵایەتییەوە بۆ ئاستی نەتەوەیی و نیشتمانی و هەموو كوردستانییەكان خۆیان بە هاووڵاتی ئەم نیشتمانە بزانن و بەرگری لێبكەن. ئەم خەونە نەتەوەیی و نیشتمانییەش لەسەر دەستی مستەفا بارزانی لە 16ی ئابی 1946 بە دامەزراندنی پارتی دیموكراتی كوردستان وەك بەرەیەكی نەتەوەیی و نیشتمانی هاتە دی و بووە چەترێك و چوارچێوەیەك بۆ گەشەی هزری نەتەوەیی و نیشتمانی لە هەر چوار پارچەی كوردستاندا.

لە كانوونی یەكەمی ساڵی 1946 كاتێك هێزەكانی شای ئێران بە زەبری هێز و ئاگر كۆمارەكەیان ڕووخاند و پێشەوا قازی محەمەدی سەرۆك كۆماریان لە سێدارە دا، مستەفا بارزانی و هەڤاڵەكانی تەسلیم نەبوون و بەرگریكردنیان هەڵبژارد و سەرەنجام ڕێڕەوە مێژووییەكەی پەڕینەوە لە ئاوی ئاراسیان هەڵبژارد و كێشەی كورد و كوردستان لە كێشەیەكی لۆكاڵیی ناو هەر دوو دەوڵەتی ئێران و عێراقەوە، بووە كێشەیەكی جیهانی و نێودەوڵەتی، ئەم وەرچەرخانەش بووە هۆكاری ئەوەی چیتر جیهان نەتوانێت نكۆڵی لە بوونی كورد بكات، هەتا لە 14ی تەممووزی ساڵی 1958 پۆلێك لە ئەفسەرانی ئازادیخوازی عێراقی شۆڕشیان لە دژی ڕژێمی پادشایەتی كرد و كۆماریان ڕاگەیاند و كۆتاییان بە سەردەمی پادشایەتی هێنا.

 

2

عێراق لە سەردەمی كۆماریدا

كۆتاییهێنان بە سەردەمی پادشایەتی لە ساڵی 1958 لە عێراقدا، هیچ شتێكی لە كۆتاییهێنان بە ڕژێمی بەعس و سەدام حوسێن لە ساڵی 2003 كەمتر نەبوو. لەدوای شۆڕشی 14ی تەممووزی 1958 ئەفسەرە ئازادیخوازەكان بە سەرۆكایەتی عەبدولكەریم قاسم دەستوورێكیان نووسییەوە كە تیایدا دەوڵەتی عێراق وەك «نیشتمانی كورد و عەرەب» پێناسە كردووە، ئەم هەنگاوە بە ئاستێكی زۆر بۆ كورد و گەلی كوردستان جێگەی ئومێد بوو، هەروەها زەمینەی ئەوەی خۆش كرد، كە مستەفا بارزانی لە 6ی ئۆكتۆبەری 1958 بگەڕێتەوە نیشتمان و تێكڕای گەلانی عێراق وەك پاڵەوانی نیشتمان پێشوازی لێبكەن، بەڵام ئەوەی كە نەیهێشت عێراق ئەمجارەش ببێتە دەوڵەت، پیلانەكانی حكومەتی بەریتانیا بوو، كە ترسی ئەوەی هەبوو، حكومەتەكەی عەبدولكەریم قاسم كە لەلایەن «حزبی شیوعیی عێراق و پارتی دیموكراتی كوردستان»ـەوە پشتیوانی لێدەكرێت، هیچ دوور نییە بە كاریگەریی حزبی شیوعیی عێراق ببێتە هاوپەیمانی یەكێتیی سۆڤیەتی پێشان، بۆیە پیلانی بەریتانیا بە ئاگاداری ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا ئەوە بوو كە پشتگیری ئەفسەر و سەركردەكانی حزبی بەعس بكەن و هانیان بدەن كودەتا بەسەر حكومەتەكەی عەبدولكەریم قاسم بكەن.

ئەفسەر و سەركردەكانی حزبی بەعس، هەر لە سەرەتای شەستەكانی سەدەی ڕابردوو هەوڵیان دا، گوشاری زۆر گەورە لەسەر حكومەتەكەی عەبدولكەریم قاسم دروست بكەن، بۆ ئەوەی لەو بڕگەیەی دەستوور پەشیمانی بكەنەوە و ناچاریان كرد هێرش بكاتە سەر كوردستان، ئەوە بوو گەلی كوردستان لە دەربەندی بازیان بەرانبەر هێرشی حكومەتەی قاسم ڕاوەستان و شۆڕشی مەزنی 11ی ئەیلوولی ساڵی 1961 هەڵگیرسا كە گەورەترین شۆڕشە لە مێژووی بزووتنەوەی ڕزگاریخوازی كوردستاندا.

هەڵگیرسانی شۆڕشی ئەیلوول هێندەی دیكە ئەقڵییەتی شۆڤێنی قەومی عەرەبی لە عێراقدا تووڕە كرد، تەنانەت گەیشتە ئەوەی لە كاتی هێرشكردنی سوپای عێراق بۆ سەر كوردستان، دروشمی زۆر شۆڤێنییانەی قەومییەی عەرەبیان لە دژی گەلی كورد بەكار دەهێنا و هەستی نەتەوەیی گەلی كوردستانیان بریندار دەكرد.

زەمینە ڕەخساندن بۆ زیاتر گەشەكردنی بیری شۆڤێنی قەومییەی عەرەبی و بەعسی، بووە هۆكاری ئەوەی بەعسییەكان لە 8ی شوباتی ساڵی 1963 كودەتایان بە سەر حكومەتەكەی عەبدولكەریم قاسم كرد و بەعسییەكان گەیشتنە دەسەڵات. لەسەر ئەم كودەتایە «مارك كورتیس» نووسەر و ڕۆژنامەنووسی بەریتانی كتێبێكی لەسەر دیكۆمێنتە نهێنییەكانی وەزراەتی دەرەوەی بەریتانیا نووسیوە بە ناونیشانی «نە گەل: پێشێلكارییە نهێنەكانی بەریتانیا بۆ مافەكانی مرۆڤ- Unpeople: Britain›s Secret Human Rights Abuses»، كە باس لەوە دەكات، چۆن باڵیۆزی ئەو كاتی بەریتانیا دەستخۆشی لەو قەتڵوعامە كردووە، كە بەعسییەكان دژی ئەندامانی حزبی شیوعی عێراق ئەنجامیان داوە، لەمەش زیاتر پێشنیاریان بۆ بەعسییەكان كردووە، كە یەكەیەكی گاردی كۆماری بۆ مەشقپێكردن بنێرنە بەریتانیا بۆ ئەوەی مەشق و ڕاهێنانی زۆر زیاتریان لەسەر كۆمەڵكوژی پێبكرێت كە لەوەی 1963 توندتر بێت.

سەبارەت بە پیلانی بەریتانیاش دژی شۆڕشی كوردستان، دیسان لەم كتێبەدا جەخت لەسەر ئەوە كراوەتەوە، كە حكومەتی بەریتانیا ڕەزامەندی داوە، چەكی زۆر قورسی كوشندە وەك «فڕۆكەی هەنتەر و بۆمبی ناپاڵم» بدرێتە حكومەتی عێراق بۆ ئەوەی گوندەكانی كوردستانی پێ كاول بكات و شۆڕشی كوردستان دابمركێنێتەوە.

شۆڕشی ئەیلوول بە ڕێبەرایەتیی مستەفا بارزانی، توانی لە ساڵی 1970 ڕژێمی بەعس بە چۆكدا بهێنێت و ڕێككەوتننامەی 11ی ئاداری مێژووسی لەگەڵ حكومەتی بەعس واژۆ بكات. ئەم ڕێككەوتنە كە بۆ ماوەی چوار ساڵ جۆرێك لە سەقامگیری لە عێراقدا دروست كرد، بەڵام دیسان بە گەڕانەوەی حزبی بەعس و سەدام حوسێن بۆ ئەقڵییەتی شۆڤێنی قەومی عەرەبی، جارێكی دیكە تاكلایەنانە ناوەڕۆكی ڕێككەوتننەكەیان بەتاڵ كردەوە و ئەوەش وای كرد، سەرەنجام لە ئاداری 1974 جارێكی دیكە شەڕ لە نێوان شۆڕشی كوردستان و ڕژێمی بەعس و سەدام هەڵبگیرسێتەوە.

بەشی هەرە زۆری بیرمەندان و پسپۆڕانی زانستی سیاسەت ڕایان وایە، سیاسەتی دەرەوەی بەریتانیا و ئەمریكا، دوو ڕووی یەك دراون و هیچ جیاوازییەكیان نییە، هەر بۆیە كاتێك لە 6ی ئاداری 1975 بە نێوەندگیریی «هنری كیسنجەر» ڕێككەوتنی شوومی جەزائیر لە نێوان عێراق و ئێران لەسەر حیسابی شۆڕشی كوردستان واژۆ كرا، كیسنجەر بەم كارەی مێژوویەكی پڕ شەرمەزاری بۆ ئەمریكا تۆمار كرد، بەڵام ڕێككەوتنی 6ی ئاداری 1975 بە سەرپەرشتیی ئەمریكا، ئاماژەیەكی دیكەیە كە ئەمریكاش هەر لەگەڵ ئەوە بووە كە بیری شۆڤێنی قەومیەی عەرەبی لە عێراقدا باڵادەست بكات، لەمەش زیاتر پشتگیریی ڕاستەوخۆی ئەمریكا بۆ عێراق لە شەڕی دژی ئێراندا، ئاماژەیەكی دیكە بۆ ئەوەی كە ئەمریكاش بە هەمان ڕەوتی سیاسەتی دەرەوەی بەریتانیا لەگەڵ ڕژێمی بەعس كاری كردووە و بەعس و سەدامیش هەستیان بەو پشتگیرییە كردووە، بۆیە هەر لە سەرەتای هەشتاكانی سەدەی ڕابردوو و لەگەڵ دەستپێكی شەڕەكە، بە شاڵاوی ئەنفالكردنی كوردە فەیلییەكان دەستی پێكرد، دوای ئەویش دەستی نەپاراست و شاڵاوی ئەنفالی بارزانییەكان لە ساڵی 1983 دەستی پێكرد. بۆ پشتڕاستكردنەوەی ئەم پشتگیرییەی ئەمریكا بۆ ڕژێمی بەعس و سەدام، باڵیۆز پیتەر گالبرێس، كە لە ساڵانی 1984 و 1987 وەك ئەندامی لێژنەی پەیوەندییەكانی دەرەوەی سەنات سەردانی عێراق و كوردستانی كردووە، ڕاشكاوانە ئەو ڕاستییانەی بۆ گوڵان ئاشكرا كردووە كە «ئیدارەی ڕۆناڵد ڕیگان» بە ئاشكرا گڵۆپی سەوزی بۆ سەدام حوسێن هەڵكرد، كە چەكی كیمایی لەدژی هێزەكانی كۆماری ئیسلامی ئێران بەكار بهێنت و، دواتریش كە چەكی كیمایی دژی هاووڵاتیانی سڤیلی كوردستان بەكار هێنا، بێدەنگی هەڵبژارد و چاوپۆشی لێكرد.

3

عێراقی دوای داگیركردنی كوەیت

دوای ئەوەی لە ئابی 1988 عێراق بە پشتیوانیی ئەمریكا و ڕۆژئاوا لە شەڕەكە وەك سەركەوتوو هاتە دەرەوە، لەخۆباییبوونی سەدام حوسێن سەرۆكی ئەو كاتی عێراق گەیشتە ئەو ئاستەی كە پێی دەگوترێت «شێتیی گەورەیی- paranoia»و ڕاستەخۆ دەستی كرد بە پیادەكردنی شاڵاوە بەدناوەكانی ئەنفال و لە سەرتاسەری هەرێمی كوردستان چەكی كیمایی لە دژی گەلی كوردستان بەكار هێنا. بێدەنگیی ڕۆژئاوا بەگشتی و ئەمریكا بەتایبەتی بەرانبەر ئەم تاوانە گەورەیەی سەدام كە جینۆسایدكردنی گەلێكی مەزنی وەك گەلی كوردستان بوو، بووە هۆكاری ئەوەی سەدام هەنگاوی زیاتر بهاوێژێت و باشتر مافەكانی مرۆڤ پێشێل بكات و هەڕەشەش لە دەوڵەتانی عەرەبی كەنداو بكات، بۆ ئەوەی لەژێر هەڕەشە و گوڕەشەدا پارەیەكی زۆریان لێوەربگرێت، بەرانبەر ئەو زیانانەی لە شەڕی هەشت ساڵەی لەگەڵ ئێراندا پێی كەتووە، بۆیە كەوتە هەڕەشەكردن لە دەوڵەتی كوەیت و بە ئاشكرا هەڕەشەی ئەوەی لێكرد، ئەگەر كوەیت ئامادە نەبێت داواكارییەكانی عێراق جێبەجێ بكات، ئەوا هێرش دەكاتە سەری و دەیكاتە پارێزگایەكی عێراقی.

سەبارەت بە هەڕەشەكانی سەدام حوسێن لە دژی كوەیت، كەس مەزندەی ئەوەی نەدەكرد، كە عێراق دوای شەڕێكی هەشت ساڵەی خوێناوی خۆی بخاتە ناو گێژاوی شەڕێكی نێودەوڵەتی، بۆیە ئەوەی بۆ جورج بوشی باوك كە ئەو كات سەرۆكی ئەمریكا بوو، بووە هۆكاری شۆكێكی گەورە، ئەوە بوو كە هێزەكانی سەدام حسێن لە بەرەبەیانی 2ی ئابی 1990 چوونە ناو خاكی كوەیت و وڵاتەكەیان داگیركرد. ئەم موجازەفەیەی سەدام حوسێن وەك سووكایەتییەكی گەورە بە سیستمی لیبڕاڵیی نێودەوڵەتی لە قەڵەم درا، كە دوای ڕووخانی دیواری بەرلین لە ساڵی 1989 خەریك بوو وەك سیستمی نوێی جیهان بەرجەستە دەبوو. بۆیە جۆرج بوشی باوك، هەوڵەكانی خستەگەڕ بۆ ئەوەی هاوپەیمانییەكی نێودەوڵەتی بۆ دەركردنی هێزەكانی سەدام حوسێن لە كوەیت پێك بهێنرێت. سەرنج بدەن، ئامانجەكە تەنیا دەركردنی هێزەكانی سەدام لە كوەیت بوو، نەك ڕووخاندنی ڕژێمی بەعس و سەدام، ئەمەش دیسان ئاماژەیەكی دیكەیە كە ڕۆژئاوا بەگشتی و ئەمریكا بەتایبەتی نایانەوێت ڕژێمێكی دڕندەی دژ بە مرۆڤایەتی بڕووخێنن.

سووربوونی سەدام و بەعس لەسەر نەكشانەوە لە خاكی كوەیت، بووە هۆكاری ئەوەی، بەرەبەیانی 17ی كانوونی 1991 هێزەكانی هاوپەیمانیی نێودەوڵەتی هێرش بكەنە سەر كۆی دامەزراوەكانی عێراق، هەروەها هێزەكانی عێراق لە ناوخۆ و لەناو خاكی كوەیتیشدا، ئەم هێرشانە كە نزیكەی 40 ڕۆژی خایاند، بووە هۆكاری ئەوەی عێراق ناچار بێت ڕێككەوتنی تەسلیمبوون لە چادرەكەی سەفوان لەسەر سنووری نێوان عێراق و كوەیت واژۆ بكات، هاوكات ئەم تەسلیمبوونە بووە هۆكاری ئەوەی كە ڕاپەڕینێكی فراوانی جەماوەری لە پارێزگاكانی باشووری عێراق دەستی پێكرد و دوای ئەویش لە ڕۆژی 5ی ئاداری 1991 لە پارێزگاكانی كوردستانیش بە پارێزگای كەركووك دەستی پێكرد و، لە ماوەی تەنیا دوو هەفتەدا هەموو پارێزگاكانی كوردستان ئازاد كران و ئاگری نەورۆز بە ئازادی لە پارێزگای كەركووك كرایەوە.

ئیدارەی جۆرج بوشی باوك، مامەڵەیەكی زۆر سەیری لەگەڵ ڕاپەڕینە جەماوەرییەكەی پارێزگاكانی باشووری عێراق كرد، مۆڵەتی بە هێزەكانی فەیلەقی گاردی كۆماری بەعس دا، كە بە سەركردایەتیی عەلی حەسەن مەجید (عەلی كیمیاوی)، بە دڕندەترین شێوە هاووڵاتیانی باشووری عێراق سەركوت بكەن، دوای ئەویش چرای سەوزی بۆ هێزە شكاوەكەی بەعس هەڵكرد، بۆ ئەوەی پەلاماری كوردستان بدەنەوە، بەڵام خەڵكی كوردستان مردنی هەڵبژارد و جارێكی دیكە زوڵمی بەعسی قبووڵ نەكرد و، كۆڕەوە یەك ملیۆنییەكەی دەست پێكرد، كە جیهانی خستە بەردەم دووڕێیانی نەمانی میللەتێك، بۆیە ئەنجومەنی ئاسایشی نێودەوڵەتی لە 6ی نیسانی 1991 بڕیاری 688ی دەركرد بۆ دروستكردنی نەوای ئارام و ناوچەی دژە فڕین لە سەرووی هێڵی 36ـەوە.

 

4

بڕیاری 688ی نێودەوڵەتی

دامەزراندنی هەرێمی كوردستان

دەرچوونی بڕیاری 688ی نێودەوڵەتی لە 6ی نیسانی 1991 كە ئێمە وەك گەلی كوردستان بە گرنگترین بڕیاری نێودەوڵەتی بۆ بەرژەوەندیی دۆزی كوردستان دەیخوێنینەوە، بەڵام خودی ئەم بڕیارەش بێجگە لە ڕێككەوتن لەگەڵ ڕژێمی بەعس و سەدام هیچ مافێكی دیكەی بۆ گەلی كوردستان دیاری نەكردووە، هەر بۆیە دوای دەرچوونی ئەم بڕیارە بەرەی كوردستانی كەوتە دانوستاندن لەگەڵ بەعس و سەدام بۆ جێبەجێكردنی ڕێككەوتننامەی 11ی ئاداری 1970، بەڵام وێڕای ئەوەی ڕژێمی بەعس لەو پەڕی لاوازیدا بوو، كۆمەڵگەی نێودەوڵەتی بچووكترین گوشاری نەكرد، بۆ ئەوەی ئەو ڕێككەوتنەش جێبەجێ بكرێت، كاتێكیش ڕژێمی بەعس دامودەزگاكانی خۆی لە هەرێمی كوردستان كشاندەوە و گەمارۆیەكی توندی خستە سەر هەرێمی كوردستان، ئەوا ئیرادەی خەڵكی كوردستان بوو، وای كرد، بەرەی كوردستانی بڕیاری ئەنجامدانی هەڵبژاردنی دەركرد، بۆ پڕكردنەوەی ئەو بۆشاییانەی كە دوای كشانەوەی دامەزراوەكانی عێراق لە كوردستان دروستی كردبوون.

دووربینیی سەرۆك بارزانی لە هەڵبژاردنەكانی ساڵی 1991 هەم بۆ سەركەوتنی هەڵبژاردنەكە و هەمیش بۆ مسۆگەركردنی ئایندەی كوردستان زۆر لۆژیكانە بوو، بەتایبەتی كە زۆر ڕاستگۆیانە لە هەڵوێستی كۆمەڵگەی نێودەوڵەتی تێگەیشتبوو كە لەو قۆناغەدا لە مافی ئۆتۆنومی زیاتر بە كوردستان ڕەوا نابینین، بۆیە لەژێر دروشمی «دیموكراتی بۆ عێراق و ئۆتۆنۆمی بۆ هەرێمی كوردستان»، پارتی دیموكراتی كوردستان بەشداریی هەڵبژاردنەكانی كرد و بە ڕێژەی 51%ی هەڵبژاردنەكانی بردەوە، بەڵام بۆ ئەوەی وەك یەكەم دەرفەت كە بۆ گەلی كوردستان هاتووەتە پێشەوە و ئەو دەرفەتە لەدەست نەدرێت، پارتی دیموكراتی كوردستان لەگەڵ یەكێتیی نیشتمانیی كوردستان لەسەر ئەوە ڕێككەوتن، پەرلەمان وەك خۆی بە 51 ئەندامی فراكسیۆنی پارتی دیموكراتی كوردستان و 49 ئەندامی هاوپەیمانیی یەكێتیی نیشتمانی و حزبی زەحمەتكێشان لەگەڵ كۆتای پێكهاتەكان پێكبهێنرێت، بەڵام حكومەت لەسەر بنەمای پەنجا بە پەنجا پێكبهێنرێت.

لە میانەی كۆبوونەوەكانی ئۆپۆزسیۆنی عێراقی لەگەڵ ئیدارەی ئەمریكا و دوای پێكهێنانی پەرلەمان و حكومەتی هەرێمی كوردستان لە ساڵی 1992، دەرفەتی ئەوە دێتە پێشەوە كە سەرۆك بارزانی پێشنیاری ئەوە بكات، كە عێراقی دوای ڕژێمی بەعس و سەدام لەسەر بنەمای دەوڵەتێكی فیدڕاڵی بونیاد بنرێتەوە، دوای ئەوەی ئیدارەی ئەمریكی (جورج بوشی باوك) ڕەزامەندی لەسەر دا، لە ڕۆژی 6ی تشرینی یەكەمی 1992 پەرلەمانی كوردستان بڕیاری فیدڕاڵی پەسند كرد.

لە دوای ساڵی 1992 هەتا كۆتایی ساڵی 2002 لە هەموو كۆنگرەكانی ئۆپۆزسیۆنی عێراقی مشتومڕی زۆر لەسەر چەمكی فیدڕاڵی كراوە، هەتا سەرەنجام لە كۆنگرەكانی «لەندەن، پاریس، هەولێر»، بونیادنانەوەی دەوڵەتی عێراق لە دوای ڕووخانی ڕژێمی بەعس و سەدام لەسەر بنەمای دەوڵەتێكی «فیدڕاڵی، فرەیی، دیموكراتی، پەرلەمانی» بووە بڕیار، بەڵام دوای ڕووخانی ڕژێمی بەعس و سەدام، ئەمریكا كە خۆی بە ڕزگاركەری عێراق پێناسە دەكرد، لە ڕۆژی 22ی ئایاری 2003 بە بڕیاری 1483 ئەنجومەنی ئاسایشی نێودەوڵەتی خۆی كردە داگیركار و پۆل بریمەری حاكمی مەدەنی ئەمریكاش لە عێراق، پێشنیاری ئەوەی كرد كە فیدڕاڵیەتی عێراق لەسەر بنەمای فیدڕاڵیەتی پارێزگاكانی عێراق بێت، نەك هەرێمە فیدڕاڵییەكان كە یەكێكیان هەرێمی كوردستان بوو. لەسەر ئەم بڕیارە سەرۆك بارزانی كاردانەوەی توندی هەبوو، كە ئەگەر هەڵوێستی ئەو نەبوایە، هەر ئەوكات لەسەر دەمی پۆل بریمەر هەرێمی كوردستان بوونی نەمابوو.

 

5

عێراقی دوای ڕژێمی بەعس

نووسینەوەی دەستووری 2005

هێزی پێشمەرگەی كوردستان، هاوپەیمانی كاریگەر و سەرەكیی هێزەكانی ئارەزوومەندانەی «ئەمریكا، بەریتانیا، ئیسپانیا، كەنەدا، ئوسترالیا» بوو لەسەر زەوی و هێزەكانی پێشمەرگە ڕۆڵی كاریگەریان لە بەرەی باكوورەوە بۆ سەركەوتنی ئۆپەراسیۆنەكە گێڕا. هەروەها دواتریش سەركردایەتیی سیاسیی كوردستان، ڕۆڵێكی سەرەكیی گێڕا، بۆ پێكهێنانی ئەنجومەنی حوكم كە هەر مانگێك سەركردەیەكی ئۆپۆزسیۆنی عێراقی سەرۆكایەتیی ئەنجومەنەكەی دەكرد. لە ماوەی حوكمڕانیی ئەنجومەنی حوكم بە سەرپەرشتی پۆل بریمەر، یاسایەكی كاتی بۆ بەڕێوەبردنی عێراق لە قۆناغی ڕاگواستندا دانر. لەم یاسا كاتییەدا كە 58 ماددە بوو، ماددەی 58 تەرخان كرابوو بۆ چارەسەركردنی ناوچە كوردستانییەكانی دەرەوەی هەرێمی كوردستان، ئەم ماددەیە دوای گوشارێكی زۆری سەركردایەتیی سیاسیی كوردستان خرایە ناو ماددەكە، پاشانیش لە ساڵی 2005 كە ماددەی 140 خرایە ناو دەستووری عێراقەوە، دیسان لەمەشدا جۆرێك لە فرتوفێڵ كراوە، لەبەر ئەوەی ماددەی 140 تایبەت نییە بە چارەسەركردنی كێشەی ناوچە كوردستانیییەكانی دەرەوەی هەرێم، بەڵكو بۆ هەموو ئەو ناوچانەی عێراقە كە گۆڕانكاریی كارگێڕی و دیمۆگرافی تێدا ئەنجام درابوو. هەروەها سەقفێكی زەمەنی بۆ جێبەجێكردنی ماددەی 140 دیاری كرابوو، كە دەبوو هەتا ڕۆژی 31ی كانوونی یەكەمی 2007 تەواوی بڕگەكانی ئەو ماددەیە كە بریتین لە «ئاساییكردنەوە، سەرژمێری، ڕیفراندۆم» جێبەجێ بكرێن، بەڵام بە بیانووی جۆراروجۆر و بە ڕێگەی نەتەوە یەكگرتووەكان ڕێگری لە جێبەجێكردنی ماددەی 140 كرا و ئێستاشی لەگەڵ بێت، ئەو ماددەیە جێبەجێ نەكراوە.

سەبارەت بە چارەنووسی هێزی پێشمەرگەی كوردستان، پۆل بریمەر زۆر هەوڵی دا، وەك میلیشیا پێناسەی هێزی پێشمەرگە بكات و هەڵیبوەشێنێتەوە، لەسەر ئەم هەوڵانەش سەرۆك بارزانی هەڕەشەی كشانەوەی لە حكومەتی عێراق كرد و پاشان لە دەستووری عێراقدا وەك پاسەوانی هەرێمی كوردستان چەسپێنرا، بەڵام تا ئێستاشی لەگەڵدا بێت، هێزی پێشمەرگە، وەك بەشێك لە هێزی بەرگریی عێراق مامەڵە لەگەڵ نەكراوە و پشكی لە بوودجەی سەروەریی عێراق و پڕچەككردنی وەك هێزێكی عێراقی نەبووە.

لە دوای پەسەندكردنی دەستووری 2005 لەلایەن گەلانی عێراقەوە، هێزەكانی ئەمریكا كە بە كردەیی لەسەر خاكی عێراق بوون، پاڵپشت نەبوون بۆ ئەوەی هەر لەگەڵ دەستپێكی بودنیادنانەوەی دەوڵەتی عێراق وەك دەوڵەتێكی فیدڕاڵی، دەستووری عێراق وەك یەك سەفقە بە كۆی ماددەكانیەوە جێبەجێ بكرێت و، پشتگیریی ئەو پارێزگایانەی عێراقیان نەكرد، كە دەیانویست لەناو هەرێمێكدا خۆیان ڕێك بخەن، تەنانەت بایەخیشیان بەوە نەدا كە پەرلەمانی عێراق یاسای بە هەرێمكردنی پارێزگاكان پەسند بكات.

هەر لە هاوینی 2003 شەڕی ناوخۆی نێوان سوننە و شیعە لە عێراق هەڵگیرسا، بەڵام بەداخەوە ئیدارەی جۆرج دەبلیو بوش، نەیدەویست جیهان وەك خۆی ئەو شەڕی ناوخۆیە ببینێت، بەڵام بە ناچاری لە ساڵی 2006 لێژنەیەكی هاوبەش لە هەردوو پارتی «كۆماری و دیموكراتی» گرووپێكیان بە ناوی «گرووپی دیراسەتی عێراق» دامەزراند و پاشان ڕاپۆرتێكیان پێشكەش كرد، سەبارەت بەوەی بارودۆخی عێراق پێویستی بە زیادكرنی بەپەلەی هێزی سەربازیی دیكەی ئەمریكا هەیە. بێگومان ئەمریكا ناچار بوو 5000 سەربازی دیكە بۆ عێراق ڕەوانە بكات، بەڵام هەر لەگەڵ هێوربوونەوەی بارودۆخەكە، ڕێككەوتنی باری سەربازیی هێزەكانی ئەمریكا لەناو عێراقدا «SOFA» لەنێوان ئەمریكا و عێراق واژۆ كرا، بەوەی لە ڕۆژی 31ی كانوونی یەكەمی 2011 تەواوی هێزەكانی ئەمریكا لە عێراق بكشێنرێتەوە و بە كشانەوەی هێزەكانی ئەمریكا، ئەو دەوڵەتەی عێراق كە ئومێد بوو، ببێتە دەوڵەتێكی فیدڕاڵی، لەسەر سینییەكی زێڕ پێشكەش بە لایەنە سیاسییەكانی شیعەی عێراق كرا و تەنیا لە ماوەی دوو ساڵدا، عێراق بووە دەوڵەتێكی شكستخواردوو كە لە حوزەیرانی 2014 تیرۆریستانی داعش دەوڵەتی خەلافەتی ئیسلامیان لە مووسڵەوە ڕاگەیاند.

دوای ڕاگەیاندنی خەلافەتی ئیسلامی داعش و هەڵاتنی پێنج فیرقەی سەربازی و پۆلیسی فیدڕاڵی و بەجێهێشتنی چەكی پێشكەوتوو بە بەهای 25ملیار دۆلار بۆ تیرۆریستانی داعش، حكومەتی عێراقی ناچار بوو، بە داوایەكی فەرمی داوای گەڕانەوەی هێزەكانی ئەمریكا بكات. بێگومان ئەمریكا بە داواكەی حكومەتی عێراق ڕازی بوو و ژمارەیەك لە هێزە سەربازییەكانی گێڕایەوە بۆ عێراق، بەڵام دیسان ئەمریكا بەوە ڕازی بوو كە لەسەر فەتواكەی ئایەتوڵڵا عەلی سیستانی دەست بە دروستكردنی هێزەكانی حەشدی شەعبی بكرێت، بە سەرپەرشتیی ڕاوێژكارە سەربازییەكانی حزبوڵڵای لوبنانی و هێزەكانی فەیلەقی قودسی سوپای پاسدارانی ئێران، لەمەش زیاتر ئەمریكا ڕازی بوو كە هێزەكانی حەشدی بە پێشكەوتووترین چەكی ئەمریكی وەك «دەبابەی ئەبرامز، هامەر، هەموو جۆرە چەكێكی قورس و سووك» پڕچەك بكرێن، سەرەنجام عێراق بووە دەوڵەتێك كە چارەنووسی كەوتە دەستی هێزەكانی حەشدی شەعبی، كە ئێستا پەرلەمانی عێراق بە نیازە، خوێندنەوەی دووەم بۆ یاسای حەشدی شەعبی بكات، ئیدارەی «دۆناڵد ترەمپ»یش گوشار دەكات بۆ ئەوەی یاسای حەشدی شەعبی لە پەرلەمانی عێراق پەك بخات، بەڵام وەك تەحەددایەك بۆ گوشارەكانی ئەمریكا، سەركردەكانی چوارچێوەی هەماهەنگیی شیعە خەریكی ئەوەن كە پەلەمانتارەكانیان بە جلوبەرگی سەربازیی حەشدی شەعبییەوە بچنە پەرلەمان و یاساكە تێپەڕێنن.

كاتێك چاوێكی خێرا بە مێژووی زیاتر لە 100 ساڵی ڕابردووی دەوڵەتی عێراقدا دەخشێنین، دەبینین بەریتانیا لە ساڵی 1920- 2003 پشتیوانی ئەوە بووە كە حوكمڕانی عێراق لە دەستی عەرەبی سوننەی عێراقدا بێت، لە دوای 2003شەوە سیاسەتی ئەمریكی لە عێراقدا گواستوویەتیەوە بۆ عەرەبی شیعەی عێراق و بە كردەیی دەسەڵاتی سیاسی لە عێراقدا بەدەستی ئەو لایەنە سیاسییانەی عەرەبی شیعەی عێراقەوەیە كە بڕوایان بە سیستمی ویلایەتی فەقیهـ هەیە، نەك دەوڵەتی فیدڕاڵی و دیموكرات و پەرلەمانی و فرەیی. ئەوەی جێگای سەرسوڕمانە ئەوەیە كە گەلانی عێراق پەندیان لەو مێژووە خوێناوییە وەرنەگرتووە، كە هەرگیز بەم ئاراستەیە عێراق ئاشتی و سەقامگیری بە خۆیەوە نابینێت و كۆمەڵگەی نێودەوڵەتییش بەتایبەتی ئەمریكا، چاوێكی بەو مێژووەدا گێڕاوەتەوە كە عێراق بەو سیاسەتەی ئێستای سەقامگیری بە خۆیەوە نابینێت، بەڵكو ڕۆژێك ناچار دەبێت، وەك ئەفغانستان دەستی لێ هەڵبگرێت و بەجێی بهێڵێت.