ئافرەتانی كوردستان بڵێسەی ئاگری شۆڕش بەرخۆدان و هەوێنی سەركەوتنەكانی هەموو شۆڕشەكان و خەباتی ڕزگاریخوازیی كورد بوون، بەتایبەتی لە شۆڕشی مەزنی ئەیلوول كە كوردی لە توانەوە پاراست و بڕوایەكی نوێی پێ بەخشییەوە، ئافرەتان لە هەموو قۆناغەكانی بەرخودان و ڕووبەڕوو بوونەوە رۆڵی بەرچاو و كاریگەریان بینیوە. بەشداربووانی ئەم ڕاپۆرتەی گۆڤاری گوڵان زیاتر ئەو ڕۆڵە درەوشاوەیەی ئافرەتی كورد لە شۆڕشە مەزنەكاندا تاوتوێ دەكەن.

 

گوڵان: كۆمەڵایەتی

 

كاتێك پیاوەكان دەبوون بە پێشمەرگە و چەكی خەباتیان دەكردە شان و دەچوونە شاخ، ئەركی قورسی پەروەردەكردنی منداڵ و تەنانەت لە زۆربەی كاتدا دابینكردنی بژێوی ژیانی ئەو خێزانانەش هەر لە ئەستۆی ئافرەتەكان دەمایەوە، وێڕای ڕۆڵی ڕاستەوخۆی ئافرەتی كوردستان لە كاروباری ڕێكخستنەكانی نهێنی و كاری نێو ڕێكخراوە جەماوەرییەكان و پاڵپشتیی هێزەكانی پێشمەرگە. لەو رێگایەدا بە سەدان ئافرەت تووشی گرتن و ڕاوەدوونان و زیندانی كردن و تەنانەت شەهیدیش كران.

بەشداریی سیاسیی ئافرەتان لە ئێستادا تەواوكاری هەمان ئەو بەشدارییەیە كە لە سەدەی پێشوودا وەك خەباتی ڕزگاریخوازی ئەنجامدراوە، بەڵام بە فۆڕم و مۆدێلێكی نوێ، پێگەیاندنی چەندین سەركردە و كاركردنیان لە ناوەندەكانی بڕیارداندا، بەتەنیا بەرهەمی فەزای سیاسیی ئەمڕۆ نییە و لە دەستكەوتە بەردەوامەكانی شۆڕشی ئەیلوولە و بەردەوامیش دەبێت.

د. ماجید خەلیل مامۆستا لە زانكۆی سلێمانی، لە دەستپێكی قسەكانیدا بەمجۆرە هەڵسەنگاندن بۆ ڕۆڵی ئافرەت لە هەڵگیرسان و سەركەوتنی شۆڕشەكانی كورد دەكات و ڕایوایە: «ڕۆڵی ئافرەت لە هەڵگیرساندنی شۆڕشدا، ڕۆڵێكی ڕیشەیی و ڕاستەقینەیە، تەنانەت پرسی ئافرەت بۆ خۆی جەوهەری جولانەوە جەماوەرییەكانی سەدەی بیست و بیست و یەكەم بووە. یاخود ئەو پرسەی زیندوویەتی داوەتە پێناسەی شۆڕش، بریتییە لە لۆژیكێك كە گۆڕانكاریی كۆمەڵایەتی لەسەر بنەمای گۆڕانكاریی لە ژیانی ئافرەتدا بێنێتە ئاراوە. بەم پێیە ئەدەبیاتی شۆڕش كاتێك كاریگەر و كاتێك دەكەوێتە سەر سیاسەت و سكەیەكی ڕاست و ڕەواوە، كە لە ناوەرۆكیدا ناسنامەی ئافرەت و ژیانێكی مرۆڤانە و مەزنی بۆ ئافرەت فەراهەم هێنابێت. لێرەوە ئیتر تێدەگەین، هەر خودی شۆڕش، شوناسێك دەیجولێنێت كە وەك چۆن مافی مرۆڤی كردبێتە كارنامە و میتۆدی خۆی، بەو جۆرەش بەشێكی بەرین لەو لۆژیكی مرۆڤگەراییەی شۆڕش، لەپێناو پەیڕەوێكدایە كە ئافرەت لەناویدا ئامانجە سەرەكییەكەیە.

ڕۆڵی ئافرەت لە شۆڕشەكاندا، بەتایبەتی ئەو شۆڕشانەی كە بەواتای وشە، ویژدانی زیندووی مرۆڤگەرایی ئاڕاستەیان دەكات، نەك یاخیبوون و كۆدەتاكان كە هێزی پیاوگەرایی و خێڵگەرایی و ئیمپریالیزم ئاوێتەیان بووە، بەڵكو هەر شۆڕشێكی ڕاستەقینە كاتێك شۆڕشە، كە ئافرەت نەك تێیدا ڕۆڵ دەبینن، بەڵكو داینەمۆی شۆڕشەكەن.

لە نیوەی یەكەمی سەدەی بیستەمەوە، بابەتی ئافرەت بەتەواوی وروژێنراوە، بۆیە ئافرەتان بوونەتە بازووی بەهێزی شۆڕشەكانی جیهان. لە كوردستانیش، لە شۆڕشەكانی سەدەی بیستەمەوە، بەتایبەتی لەو گۆڕانكارییانەی لەهەمبەر جولانەوەی ڕزگارییخوازی كوردیدا هاتنە پێشەوە، بۆنموونە لە دەسپێكی سەدەی بیستەمدا، شێخ عەبدولسەلامی بارزانی كاتێك شۆڕشی دژ بە عوسمانی و دواتر ئیتیحادییەكان كرد، لە ١٩٠٧-١٩١٤ دروست دنیابینی شۆڕشەكە لە ڕیفۆرمەكانی بارزانەوە بوو، كە بەشێكی گرنكی داواكارییەكان لەپێناو مافی ئافرەت و ئیتیك و ئەخلاقی مرۆڤگەراییدا بوو. لە ڕۆژهەڵاتدا ڕێگەی ڕۆشنكرابوویەوە. هاوكات لە كۆماری كوردستاندا، دیسانەوە هەوێنی هێزی كۆمارەكە كە پارێزەری مافی ئافرەت و دەنگی ئافرەت بوو، بارزانییەكان بوون. لە شۆڕشی ئەیلوولیشدا، لە سەرەتاوە بارزانی وەك جاڕنامەی جولانەوە نەتەوەییەكە، پڕەنسیپ و پەروەردەی شۆڕشەكەی لەسەر بنەمای ڕێز و پایەداربوونی ئافرەت هێنایە پێشەوە و خودی بارزانی كە بۆیەكەمجار لە پەنجاكانەوە ئافرەت دەهێنێتە ناو سەركردایەتی پارتییەوە، ئیتر دەیان ژنی چەلەنگی وەك ناهیدەی شێخ سەلام دەبنە ڕەمزی ڕاسانە نەتەوەییەكە. ژنان لە واقیعی شۆڕشەكەدا، دەبنە پێشمەرگە و دەبنە سومبولی سیاسەتە نەتەوەییەكە و دەبنە پاڵەوانی بەردەم پەتی سێدارە و سەدان ئافرەتی ئازای وەك لەیلا قاسم قەدەری نەتەوەی كورد بە ئاقاری ئەزموونێكی ئێجگار ئازادیخوازیدا ئاڕاستە دەكەن».

فەزیڵە شۆڕش، بەرپرسی پێشووی ئۆفیسی ئەورووپای یەكێتیی ئافرەتانی كوردستان، لەمبارەیەوە دەڵێت: «ئافرەتانی خۆڕاگری كوردستان هیچ كات خۆیان لە باوك و برا و هاوسەری خۆیان بە كەمتر نەبینوە، بەتایبەت لە بەشداریكردنیان لە هەموو قۆناغەكانی خەباتی ڕزگاریخوازی میللەتی كورد و كوردستان، زۆر قارەمانانە وەك سەربازی ون كاریان كردووە، بە بە ڕابەرایەتی بارزانی نەمر ئەوان پێشمەرگە نهێنییەكەی شۆڕشەكان بوون، هیچ شۆڕشێكی خەباتی ڕزگاریخوازی كورد تەواو نەدەبوو، ئەگەر هاوشان و هاوكاری و پاڵپشتی ئافرەتان بۆ پێشمەرگە قارەمانەكان نەبوایە، ئەوان دەست لە ناو دەستی پێشمەرگە بوێرەكان زۆر قارەمانانە لە شار و شاخ چالاكییان ئەنجامدەدا، هەڵدەستان بە تیماركردنی پێشمەرگە بریندارەكان و هێنان و بردنی نامە و ئازووقە و دەرمان و چەك بۆ ناو شۆڕش، بێگومان ئەركە هەرەگەورە و پیرۆزەكەشیان فەرامۆش نەدەكرد، كە بەخێوكردنی رۆڵەكانیان بوو لە سەر رێبازە پیرۆزەكەی بارزانی نەمر، بە شانازییەوە بەرهەمی پەروەردەكانیان پێشمەرگە قارەمانەكان بوون كە كوردستانیان گەیاندە ئەم قۆناغە گرنگە، بەرگری و تێكۆشانی پێشمەرگە بوو كە كوردستانی گەیاندە كەناری ئارامی و ئاوەدانی و سەقامگیری».

فەزیلە شۆڕش لە درێژەی قسەكانیدا دەڵێت: «ئافرەتی كورد هەموو كات هەستی بەوە كردووە كە ئازادی نیشتمان گەیشتنە بە مافەكانی خۆی، چونكە مافی هیچ مرۆڤێك لە هیچ بوارێك پارێزراو نابێت ئەگەر نیشتمان ئازاد نەبێت.

هەر بۆیەش بەرگەی هەموو مەینەت و ئازارەكانی حكومەتە فاشییەكانی عیراقی گرتووە، لە پێناو بەردەوامیدان بەخەباتی ئازادیخواز، هیچ كاتێك خۆی نەچەماندووە و سەربەرزانە ژیاوە و دەژی .

گرنگە ئەم ڕۆلە گرنگەی ئافرەت كە لە شۆڕشەكان و ڕاپەرینەكەی ساڵی ١٩٩١ی كورد لەم ئازادیەی ئێستا لە بیر نەكەین .

سەرۆك بارزانی بە خۆشحاڵییەوە زۆر باوەڕی بە توانا و ڕۆڵی ئافرەت لە پێشخستنی قۆناغەكانی ژیان و نیشتمان هەیە، بۆیە جەخت لە بەشداری ئافرەتان لە هەموو بوارەكانی ژیان دەكاتەوە، پێویستە هەموو كوردستانیانیش، گرنگی قارەمانیەتی ئافرەت بزانن و دەرگاكانی كاری حزبی و مەدەنییان بۆ زیاتر واڵا بكەن، زیاتر بوونی ڕێژەی خانمان لەم شوێنانە ڕەوڕەوەی پێشكەوتن خێراتر دەكات.

 دەبێت ئەوە بزانین كە ئافرەتی كورد لە شۆڕشەكاندا ڕۆحی بەردەوامیدانی ژیان بووە، ئێستاش خۆی بە بەرپرسیار دەزانێت بۆ بەردەوامیدان بە ژیان لەم بارودۆخەی ئێستای كوردستان كە دوژمنی كورد بە درێژایی مێژوو هەوڵی بۆ تێكدانی داوە».

حەمە ڕەشید هەرەس نووسەر و شانۆكار سەبارەت بە هەڵسەنگاندنی ڕۆڵی خانمان لە شۆڕشی كورد دا ئاماژە بۆ ئەوە دەكات: «ئەوەندەی هزرم بڕ بكات و ئاگاداری مێژووی كورد بم، خانمان لە شۆڕشەكانی كورد دا شانبەشانی پیاوان خەباتیان كردووە و ڕۆڵێكی پیرۆزیان بینیوە، خانمان جگە لەوەی دایك و خوشك و كەسی شۆڕشگێڕان بوون و هەنگاو بە هەنگاو لەگەڵ پیاواندا لە ڕەوتی خەباتدا بوون، دیسانەوە وەك خانمان خۆیشیان لە بەرخۆدان بوون. ڕێكخستنەكانی ژنانی كورد هەر لەگەڵ حزب و ڕێكخستەكانی تردا لە سەرەتای دەپێكردنی شۆڕشەوە و پێش هەڵگیرساندنی شۆڕشیش ڕۆڵێكی بەرچاویان ئەگێڕا و هەمیشە لە تەقەلای هاندانی كۆمەڵگە بوون بۆ چاوكردنەوەی تاكی كورد بەرامبەر دۆزە سەختەكەی و كۆڵنەدان بەرامبەر دوژمنێكی مێژوویی و داگیركەرێكی پشتاوپشتی كورد».

گوتیشی: «كاتێك باس لە ڕۆڵی خانمی كورد دەكرێت، ژمارەیەك قارەمان لە ویژدانماندا زەق دەردەكەون، خانزاد و قەدەمخێر و نەغەدە و لەیلا قاسم و كوردستان ساڵح نموونەی خانمانی تێكۆشەری كوردن.

گەریدە ئەوروپیەكان لە نووسینەكانیاندا باس لە ڕۆڵی ژنی كورد دەكەن و لە بارەی پێشكەوتنیانەوە، بە ژنانی ئەوروپاییان ئەچوێنن نەك بە ژنانی گەلانی نزیكیان و هەرگیز ملیان بۆ كەڵچەرە دواكەوتووەكان نەداوە.

شۆڕشی كورد هەمیشە ژنان تیایدا بە ڕاستەوخۆ و ناڕاستەوخۆ ڕۆڵی بەرچاویان هەبووە، ژنی كورد لە ناوچە ئازادكراوەكاندا پێشمەرگە بووە و، لە پشت هاوسەر و براو كوڕكەیەوە خەباتی كردووە، پشكی گەورەی سەركەوتنەكانیشی بەركەوتووە.

خانمی كورد هەر كاتێك بۆی ڕەخسا بێت، سەلماندوویەتی بۆ ئازایەتی و گیانفیدا كردن هیچی لە پیاو كەمتر نییە، خۆ ئاشكرا و لەبەر چاوە ئەو ئافرەتە شۆڕشگێڕانەی رۆژئاوا، گەورەترین ترسیان خستە ناو داگیركەرانی كوردستانەوە، لە سەرانسەری جیهاندا دەنگی داوەتەوە، خانمی كورد نموونەی ئازایەتی و بەرگرین لە خاكی كوردستان، داستانەكانی كۆبانی و عەفرین و هەموو ڕۆژئاوای كوردستان بە بەشداری بازووی پۆڵایینی خانمانی كورد ئەنجام درا.

زیندانەكانی دوژمنە فاشستەكانی كورد، بە ئێستاشەوە سیخناخن لەو خانمە ئازا و بە جەرگانەی هەڵقوڵاوی خەباتێكی نەبڕاوەن بۆ ئازادی و سەرفرازی، سەدانیان لەژێر ئەشكەنجە و لە سێدارەدا بوون بە قوربانی بیر و باوەڕی پێرۆزی كوردایەتی.

لە كۆتاییدا دەڵێم خانمانی كورد جیاوازن لە ژنانی نەتەوەكانی دەور و پشتیان، چونكە وەك باسمان كرد ئەوەی ژنی كورد كردوویەتی و دەیكات لە هیچ نەتەوەیەكی تردا بەو شێوەیە بوونی نییە. ئەمە تەنیا بۆچوونی من نییە، ئەگەر بگەڕێینەوە بۆ نووسینی گەریدە رۆژئاواییەكان و رۆژهەڵاتییەكانیش ئەم ڕاستییە دەسەلمێنن».