ئەندریاس ڤیمەر، پڕۆفیسۆری كۆمەڵناسی و فەلسەفەی سیاسییە لە زانكۆی كۆڵۆمبیا، توێژینەوەكانی دید و تێڕوانینێكی مێژوویی و بەراوردكاری و جیهانی دەستەبەر دەكات، بۆ پرسەكانی پەیوەست بە بنیادنانی دەوڵەت و پێكهێنانی نەتەوەكان و چۆنیەتی گەڵاڵەبوون، یان ئاوێتەبوونی زنجیرە هەرەمییە ئیتنی و ڕەچەڵەكییەكان لەم پرۆسەیەدا، و چ كاتێك ئەم سەردەكێشێت بۆ جەنگ و ململانێ.

پڕۆفیسۆر ئەندریاس ڤیمەر، بەم دواییە بایەخی داوە بەوەی چۆن بیرۆكە و ئایدیۆلۆژیا و دامەزراوەكان بە جیهاندا بڵاو دەبنەوە و دەرئەنجامەكانیشی تاوتوێ دەكات، ئەویش بە بەكارهێنانی ڕێچكە و داتای نوێ. هەروەها لە ساڵانی نەوەتەكانی سەدەی ڕابردوودا توێژینەوەی لە پارێزگانی هەرێمی كوردستان كردووە. گوڵان لە میانی دیمانەیەكدا چەند پرسێكی لەگەڵدا تاوتوێ كرد، كە زیاتر چڕبوونەتەوە لە بابەتەكانی پەیوەندیدار بە شوناس و ناسیۆنالیزم و ئاستەنگەكانی گەڵاڵەكردن و داڕشتنی شوناسێكی نەتەوەیی هاوبەش لە وڵاتانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست و بەراوردكردنی پەرسەندنەكانی ئەم ناوچەیە بە ئەوروپا.

 

* هەروەك ئاشكرایە لە زۆرێك لە دەوڵەتە دیموكراسییەكاندا، پرسی پەیوەندیدار بە سیاسەت و ناسیۆنالیزمی ئیتنی، دێنەئاراوە و سەرهەڵدەدەن. ئایا ئێوە هیچ لێكچوونێك لە نێوان ئەم پەرەسەندنانە و پێشهاتەكانی پەیوەست بە پەراوێزخستنی ئیتنی و جۆشدانی ناسیۆنالیستییەوە بەدی دەكەن؟

- لە ڕاستیدا بەشێكی زۆری ئەم پرسە بەندە بەوەی دەقاودەق دید و تێڕوانینی ئێمە چییە لەبارەی ئەوەی ڕوودەدات و دەگوزەرێت. هەرچۆنێك بێت، من پێم وایە ئەوەی بەدی دەكەین، بریتییە لە ناسیۆنالیزمی زۆرینە (majoritarian nationalism)، واتە بوونی ئەو بزاوت و بزووتنەوە سیاسییانەی هەوڵی گەڕاندنەوەی زۆرینەی نەتەوەیی دەدەن و دەیانەوێت بیكەنە چەق و سەنتەری سەرنج و بایەخپێدانە سیاسییەكە، ئەمە لەبری ئەوەی سەرنجەكانیان لە پرسەكانی پەیوەست بە ئافرەتان و كەمینە جنسییەكان و كۆچبەران و...هتد چڕ بكەنەوە. هەروەها شایەنی ئاماژەپێكردنە ئەم ناسیۆنالیزمی زۆرینەیە لایەنگرییەكی ڕوونیان هەیە، یان دەتوانین بڵێین بە زۆری ئاراستە دەكرێن دژ بە كەمینە ئیتنییە ناوخۆییەكان و وەك دوژمنێكی ناوخۆیی لێیان دەڕوانن. ئەمە حاڵەت و كەیسەكەیە لە وڵاتی هیندستان. هەرچۆنێك بێت، لە حاڵەتەكانی دیكەدا، ناسیۆنالیزمی زۆرینە بە ڕوون و ڕاشكاوی ئەم كارە ناكەن، یان تەنانەت لە ڕوانگەی فرەیی ئیتنییەوە هەوڵی تێگەیشتن لە پرسی زۆرینە نادەن. ئەم دۆخە لە وڵاتی فەڕەنسادا بەدی دەكرێت، كە ئاڵاهەڵگرانی مافی ناسیۆنالیستی ئەو كەسانەن لە بنەڕەتدا كۆچبەری ئیتاڵین، لە ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكاش، بە سیاسیكردنی دابەشبوونی ئیتنییە ناوخۆییەكان بەدی ناكەم، بۆ نموونە، هاندان و هەڵنانێك دژ بە ڕەشپێستەكان نابینم، بەڵكو، لەبری ئەوە، هەوڵێك هەیە بۆ بەتاڵكردنەوەی ئەم دابەشبوونانە لە سیاسەت، بۆ نموونە، دەستپێشخەرییەكانی پەیوەست بە فرەییەوە بە یاسا قەدەغە دەكرێن. بەڵام، لەو شوێنانەی كە كارنامە و ئەجێندای پەراوێزخستن و دژ بە كەمینە لە ئارادا بێت، ئەوا پێشبینی ئەوە دەكەم، كە درەنگ، یان زوو، كەمینە پەراوێزخراوەكان بزاوتی پێچەوانەوە دەست پێبكەن. ئەمە لە كاتێكدا، لەو كۆمەڵگەیانەی تێیدا ناسیۆنالیزمی زۆرینە كەمینەكان دەكاتە بەشێك لە پێناسەی بۆ «گەل»، ئەوا دەرئەنجامی داماڵینی سیاسەت لە دابەشبوونە ئیتنییەكان تێیاندا ئەوە دەبێت كە كەمینەكان نەك لەسەر ئاستی گوتار دەبنە بەشێك لە پڕۆژە نەتەوەییە نوێیەكە، بەڵكو بە شێوەیەكی كارا ئاوێتەی نوخبەی حوكمڕان دەبن.

* ئێوە چۆن لە جیهانگەرایی دەڕوانن و ئایا پێتان وایە چۆن كاریگەری هەبووە، یان بووەتە هۆی داڕشتنی داینامیكیەتی پەیوەست بەو پەراوێزخستن و لەخۆگرتنەی لەسەر بنەمای شوناس لە نێو دەوڵەتە نەتەوەییەكاندا پیادە دەكرێت، یان با بڵێین ئایا دەوڵەتی نەتەوەیی باشترین یەكەی سیاسییە بۆ ئیدارەدانی فرەیی؟

-  جیهانگەرایی بووەتە هۆی ئەوەی ئەو ئایدیۆلۆژییانەی پەیوەندیدارن بە شوناسەكانەوە، بە ڕەوتێكی خێراتر لە جیهاندا بڵاو ببنەوە. بڵاوبوونەوەی بیرۆكە گرێدراوەكان بە ڕەگەزپەرستیی سیستماتیكیەوە دوای هاتنەئارای ناڕەزاییەتییەكانی (Black Lives Matter) نموونەیەكە لەم ڕووەوە. لە نموونە هەرە گرنگترەكانیش بریتییە لە بڵاوبوونەوەی خێرای بیرۆكە چەپڕەوەكانی پەیوەست بە شوناسەوە، كە تێكەڵێكی شڵۆقە لە فێمینیزم و بەرهەڵستكارانی ڕەگەزپەرستی و بزووتنەوەی دوای ئیستیعمار و پشتیوانكارانی شوناسی جێندەری لە ناوەندە كەلتووری و ئەكادیمییەكاندا. ڕەنگە ئەوەی هەمان گرنگی هەبێت، بریتییە لە تەشەنەكردنی ئەم دواییانەی ئایدیۆلۆژییاكانی دژ بە فرەیی-یەكسانی-لەخۆگرتن، لە نێویاندا ناسیۆنالیزمی زۆرینە. لە ڕوانگەی دامەزراوەییەوە، ئەگەر سەرجەم و تێكڕای بیرۆكە و گوتارەكان تاوتوێ نەكەین، بەڵكو تەنیا ئەوانەی دەبنە بناغە و بنچینەی ئەوەی چۆن دامەزراوەكان پێناسەی گەل دەكەن و مامەڵەی لەگەڵدا دەكەن، ئەوا دەوڵەتی نەتەوەیی وەك بژارەی هەرە باڵا دەمێنێتەوە بۆ ئیدارەدانی فرەیی و بە تەواوەتی لەسەر بنەمای پرەنسیپە نەتەوەییەكانیش ئەم كارە دەكات، واتە لە پێناسەكەیدا دابەشكاری دەكات لە نێوان شایستە و ناشایستە، ڕەوا و ناڕەوا، ”ئێمە“ و ”ئەوان“، ئەم كارەش لەسەر بناغەی ئەندامێتی نەتەوەكە و بە دید و تێڕوانینی جیاواز دەكات. واتە، بە دڵنیاییەوە بیرۆكەی جیهانی پۆست-ناسیۆنالیزم كە لە نێو سیاسەتمەداران و ڕۆشنبیرانی ڕۆژگاری دوای جەنگی سارد و تاوەكو دەیەی دووەمی سەدەی بیست و یەك دەركەوت، تەنیا خەیاڵپڵاوییە.

* ئەگەر لەسەر پرسی شوناس ڕابوەستین، ئایا دەكرێت وەك هێزێكی بنیادنەر بمێنێتەوە لە پرۆسەی بنیادنانی نەتەوەدا، یان خۆی لە بنەڕەتدا هەڵگری مەترسی قووڵكردنەوەی دابەشبوونە كۆمەڵایەتییەكانە.

- بە دڵنیاییەوە دەكرێت بنیادنانی نەتەوە لەسەر بنەمای پێناسەی كۆمەڵگەی نەتەوەیی پێناسە بكرێت، كە ئەو جڤاتە جیاوازانە لە خۆ بگرێت كە لەسەر بناغەی شوناس دروست بووبێتن. ئەمە حاڵەتەكە بوو لە ناسیۆنالیزمەكانی كاریبیا، لە سویسرا و لە هیندستان، تاوەكو سەرهەڵدانی مافی ناسیۆنالیستی هیندۆسی و بەو شێوەیە. لەم حاڵەتانەدا، گوتاری پەیوەست بە فرەیی ئیتنی هاوشان بوو بە دابەشكردنێكی ڕاستەقینەی دەسەڵات، واتە لە دید و ڕوانگەی بنیادنانی نەتەوەوە ئەو كارەی كرد. ئەگەر سیاسەتی شوناس بە مانای ململانێی سفر و سەت بێت، لە نێوان ئەو گرووپانەی كە خاوەنی شوناسی خۆیانن، واتە وەك ئەوەی كاراكتەرە كاراكانی نێو كۆمپانیاكان و هاوشێوەی تیمەكانی تۆپی پێ بن، ئەوا دەرئەنجامەكە بە جێگیری بریتی دەبێت لە قووڵكردنەوەی دابەشبوونەكان و چارەسەركردنی نادادییەكانی ڕابردوو لە ڕێی ستەمكاریی نوێیەوە، هەروەها كەڵەكەبوونی چەوساندنەوەی پەیوەست بە شوناسەوە.

* ئەگەر باس لە ناوچەی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست بكەین، كە تێیدا پرسی بنیادنانی نەتەوە تووشی كێشە و گرفت بووەتەوە. بە تێڕوانینی ئێوە، چ هۆكارێكی بونیادی، یان مێژوویی ئەوەمان بۆ لێكدەداتەوە كە بۆچی دەوڵەتانی ئەم ناوچەیە لە برەودان بە شوناسێكی نەتەوەیی هاوبەشدا شكستیان هێنا؟

- لە ناوچەی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا، دابەشبوونە ئیتنییەكان پتر بەرگێكی ئایینییان پۆشیوە، ئەمەش میراتی ئیمپراتۆریەتی عوسمانییە. بە چەشنی زۆرێك لە دەوڵەتانی دوای كۆڵۆنیاڵیزم، ئەوا هاوپەیمانێتییە سیاسییەكان، لە كۆتایی ڕۆژگاری كۆڵۆنیاڵیدا و تاوەكو بەدەستهێنانی سەربەخۆیی، لە چوارچێوە و جوغزی ئایینیدا مانەوە. لە دوای بەدەستهێنانی سەربەخۆییشەوە، هەر پارتێك، یان بزوتنەوەیەكیش باڵادەست بووبێت لە ململانێی دەسەڵاتدا، ئەوا ئەوانی دیكەی دوورخستووەتەوە و پەراوێزی كردوون. ئەمە لەو عێراقەدا بەدی كرا، كە تێیدا سوننەكان باڵادەست بوون، لە سووریا كاتێك عەلەوییەكان دەستی باڵایان هەبوو، ئەوەی پەیوەست بێت بەوەی بۆچی پرۆسەی دابەشكردنی دەسەڵات لە لوبناندا شكستی هێنا؟ ئەوا ئەمە چیرۆكێكی دیكەیە، كە دابەشبوونی پانتاییە سیاسییەكە لەسەر بنەمای تایفەگەری لێرەشدا ڕۆڵێكی یەكلاكەرەوەی هەبووە.

* كەواتە ئەگەر لە هەلومەرجی وڵاتانی وەك عێراق و لوبنان، یان سووریا بڕوانین كە هێشتا پرسی تایفەگەری لە ڕووی سیاسییەوە بابەتێكی زەق و بەرچاوە، دەكرێت چ ستراتیژیەتێكی واقیعبینانە بگیرێتەبەر بۆ زاڵبوون، یان تێپەڕاندنی سیاسەتێكی دیاریكراوی شوناس كە گرووپەكانی دیكە پەراوێز دەكات؟

- لە ڕاستیدا هیچ شتێك سەركەوتوو نابێت ئەگەر كۆدەنگیی نوخبە نەبێت، لەبارەی پێویستیی پاراستنی یەكپارچەیی وڵاتەكەوە. بەڵام ئەگەر ئەو كاراكتەر و لایەنانە هەبن كە ئامانجە ستراتیژییە دوورمەوداكانییان بریتی بێت لە جیابوونەوە، هەروەك ئەوەی لە نێو پارتە كوردییەكانی باكووری عێراقدا بەدی دەكرێت، ئەوا پێویستە سەرەتا پرسی سەروەری چارەسەر بكرێت. هەر كاتێك تێكڕای پارتە سیاسییە گەورەكان هاوڕابوون لەسەر ئەوەی كە پانتاییەكی سیاسی هاوبەشییان هەبێت لەگەڵ یەكدیدا و ئایندەیەكی فرە نەوە و درێژخایەنیان هەبێت، ئەو كاتە پێویست بە بوونی كۆدەنگییەك دەكات بۆ داماڵینی بەرگی سیاسەت لە دابەشبوونە ئیتنییەكان، ئەمەش دەبێتە پرسێكی خوازراو. ئەگەرچی تا دواڕاددە قورسە، لەبەر ئەوەی زۆرێك لەو پارتە ئیتنییانەی لە دەسەڵاتدان، وەك ڕێكخراوێكی گەورە كار دەكەن كە كارەكانیان لەسەر بنەمای مەحسووبییەت بەڕێوە دەبەن، ئەو كاتەش سەركردەكان پاڵنەری بەهێزیان دەبێت بۆ درێژەدان بە ڕژێمە تایفەگەرییەكە. بەڵام ئەگەر كۆدەنگییەك هەبێت بۆ دووركەوتنەوە لە تایفەگەری، ئەو كاتە دەبێت پرس و ڕاوێژ بە داڕێژەرانی دەستوور بكرێت كە دەتوانن هاوكار بن لە داڕشتنی ئەو ڕێسایانەی تۆماركردنی پارتەكان و سیستمی هەڵبژاردن و پرسە هاوشێوەكانی دیكە، كە ئەگەری ئەوەیان لێدەكرێت، بەرگی سیاسی لە پرسی ئیتنی بكەنەوە. بەڵام ئاستەنگی سەرەكی بریتییە لە ئیرادەی سیاسیی نوخبە دەسەڵاتدارەكان، كە گومانم لە بوونی ئەم ئیرادەیە هەیە لە زۆرێك لە وڵاتاندا.

* تێڕوانینتان چییە لەبارەی دەستتێوەردانی دەرەكی (ئیدی هێزی جیهانی بن، یان دەوڵەتانی دراوسێ)، ئایا تا چەند كاریگەرییان هەبووە لەسەر ڕەوتی بنیادنانی نەتەوە لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا و ئایا ئەم دەستتێوەردانانە برەو بە پێكهێنانی شوناسێكی نەتەوەیی یەكگرتوو دەدەن، یان لاوازی دەكەن؟

- هێزە جیهانیی و هەرێمایەتییەكان مێژوییەكی خراپیان هەیە لە دەستتێوەردان لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا، هەر لە جووڵاندنی ناسیۆنالیزمە كریستیانەكانی نێو ئیمپراتۆریەتی عوسمانی لەلایەن بەریتانیا و ڕووسیا و هێزەكانی دیكەوە، تا دەگاتە چۆن توركیا دەستتێوەردان دەكات لە باكووری سووریا، یان لە عێراق لە ئێستادا. هەمان شت بۆ ئێران و عەرەبستانی سعودیە، هەروەها بۆ ئیسرائیل و ڕووسیا و ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكاش ڕاستە. كە ئاشكرایە بەرژەوەندییەكانیان بەرجەستە نابێت لە بەهێزكردنی ڕایەڵەی پەیوەندییە نەتەوەییەكان، بەڵكو بریتییە لە لاوازكردنی، ئەویش لە پێناو ئەجێندای فراوانخوازیی خۆیاندا و هەندێ جار لە پێناو پاراستنی گرووپە هاوئایین، یان هاوئیتنییەكانیاندا، ئەمەش لە زۆربەی كاتەكانیشدا دەرئەنجامێكی زیانبەخشی لەسەر تەبایی سیاسی نەتەوەیی هەبووە.

* بە گوێرەی ئەو توێژینەوانەی كردووتانە، ئایا ئەزموونی بنیادنانی نەتەوە لە وڵاتانی ئەوروپادا جیاوازییەكی بنەڕەتی هەیە لەو ئەزموونانەی كە لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستی دوای كۆڵۆنیاڵیدا هەبوون؟

- ئەوروپا ناوچەیەكی گەورەیە و فرەیی تێیدا باڵادەستە. مێژووی ئەوروپای ڕۆژهەڵات هەندێ لێكچوونی بەهێزی هەیە لەگەڵ ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا. ئەوەی ڕۆژئاوا جیا دەكاتەوە لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست بریتییە لە بوونی دەوڵەتانی بەهێز - لە ڕوانگەی بەراوردكاری-، ئەویش لە دەرئەنجامی چەندین سەدە جەنگ و جەنگ لەگەڵ یەكتریدا، كە ئەمەش بووە هۆی ئەوەی بتوانن پڕۆژەیەكی سەركەوتووی بنیادنانی نەتەوە ئەنجام بدەن. بەڵام جیاوازییەكان پلەبەندین، نەك جەوهەری. دەكرێت زۆر شت فێر بین لە بەراوردكردنی سیستماتیكییانەی ڕەوتە مێژوییەكانی كیشوەر و ناوچەكاندا.