ماسیۆ ئیڤانجێلیستا پڕۆفیسۆری مێژوو و زانستی سیاسی لە زانكۆی كۆرنێڵ بۆ گوڵان: ناسیۆنالیزمی مەدەنی چەترێك بۆ نەتەوە و ئایینە جیاوازییەكان دروست دەكات و كۆیان دەكاتەوە
ماسیۆ ئیڤانجێلیستا، پڕۆفیسۆری مێژوو و زانستی سیاسییە لە زانكۆی كۆرنێڵ، پێشتریش لە زانكۆكانی نیویۆرك وانەبێژی سیاسەتی نێودەوڵەتی و بەراودكاری بووە. لە توێژینەوەكانیدا بایەخ بە پەیوەندیی نێوان ناسیۆنالیزم و جەنگ، و پرسە ئیتیكی و یاسایی و كاروباری نێودەوڵەتی دەدات (بەتایبەتی تیۆری جەنگی دادپەروەرانە و یاسای نێودەوڵەتی مرۆیی). بۆ تاوتوێكردنی پرسەكانی پەیوەست بە ناسیۆنالیزم و جەنگ و سیستمی نێودەوڵەتی و جەنگی ڕووسیا و ئۆكرانیا و چەند بابەتێكی دیكەی پەیوەندیدار، گوڵان دیمانەیەكی لەگەڵدا ئەنجام دا.
* باس لەوە دەكرێت كە ناسیۆنالیزم لە بنەڕەتدا سەردەكێشێت بۆ ناكۆكی، پرسیارەكە ئەوەیە ئایا دەكرێت بگونجێنرێت لەگەڵ تێڕوانینی پەیوەست بە بەدیهێنانی ئاشتییەكی هەمیشەیی لە جیهانێكدا كە فرەیی باڵی بەسەردا كێشاوە؟
- بەنەدێكت ئەندێرسۆن، هاوەڵی كۆچكردووم لە زانكۆی كۆرنێڵ، بە توێژینەوەكەی بە ناوی كۆمەڵگە خەیاڵكردەكان، بە ناوبانگ بوو، كە تێیدا باسی لە سەرهەڵدانی ناسیۆنالیزم كرد. كە بە ماوەیەكی نزیك پێش لەبەریەك هەڵوەشانەوەی یەكێتیی سۆڤیەت و پارچە پارچەبوونی توندوتیژانەی یۆگسلاڤیا، بڵاو بووەوە، كە زۆر كەس وەك ڕەخنەگرتنێك لە ناسیۆنالیزم لێكیان دایەوە. لە ڕاستیدا، ئەندێرسۆن، كە تایبەتمەند بوو لەسەر باشووری ڕۆژهەڵاتی ئاسیا، باوەڕی وابوو كە ناسیۆنالیزم خەسڵەتی ئەرێنیشی هەبوون، دەبێتە هۆی یەكخستنی ئەو خاكانەی فرەیی ئیتنییان تێدایە، وەك ئەندەنوسیا و ئامانج و شوناسێكی هاوبەش بۆ گەلەكانی دەستەبەر دەكات. بەلای ئەندێرسۆن و ئەوانی دیكەوە، ناسیۆنالیزم لە بنەڕەتدا سەرناكێشێت بۆ ناكۆكی.
* ئایا دەكرێت برەو بە شوناسی نەتەوەیی بدرێت بە بێ ئەوەی پرسی «ئەوانی دیكە» بورووژێنرێت؟ ئایا چۆن پرسی ئینتیما سەردەكێشێت بۆ هاتنەئارای جەنگ؟
- هەندێ جار، توێژەران جیاوازی دەكەن لە نێوان «ناسیۆنالیزمی ئیتنی» و «ناسیۆنالیزمی مەدەنی»، لەبەر ئەوەی یەكەمیان مەیلی پەراوێزخستنی هەیە و دەكرێت سەربكێشێت بۆ ئەوەی وەك ئەوانی دیكە لەوانە بڕوانرێت كە سەر بە هەمان گرووپ نین. لە كاتێكدا ئەوەی دووەمیان هەمووی دانیشتووانەكە بە ئەندامی یەكسانی نەتەوەكە دادەنێت و ئەگەری ئەوە لەخۆ دەگرێت كە ڕوودانی ناكۆكی كەم بكاتەوە، ئەگەرچی دەكرێت ناكۆكی لە نێوان دەوڵەتەكاندا دروست ببێت.
* ئایا پێت وایە سیستمی دەوڵەت بە شێوە هاوچەرخەكەی، كە ڕیشەی لە چەمكی سەروەریدا هەیە، بە شێوەیەكی حەتمی سەردەكێشێت بۆ جەنگ، یان بونیادی سیاسیی بەدیل هەیە، كە دەكرێت ئەمە تێپەڕێنێت؟
- دەوڵەتانی هاوچەرخ لەسەر بنەمای سەروەریی پەیوەست بە خاكەوە دامەزرێنراون كە لەلایەن هێزێكی چەكدارەوە بەرگری لێدەكرێت، ئەمەش خۆی لە خۆیدا مەترسی جەنگ دروست دەكات، ئەگەرچی ئەمە لە بەشێكیدا بەندە بەوەی پێی دەوترێت «تەنگژەی ئەمنی و نیازی دەستدرێژیكاری و توانای هێرشبردن». توێژەرانی بواری ئاشتی ئەوەیان بەدی كردووە، كە هێزە سەربازییەكان زیاتر بۆ مەبەستی بەرگریكردن پێكهێنراون، واتە بۆ دوورخستنەوەی داگیركاری، نەك بۆ ئەنجامدانی داگیركاری و دەستبەسەرداگرتنی خاك، كە ئەمەش دەبێتە هۆی كەمكردنەوەی تەنگژەی ئەمنی، تەنانەت بێ ئەوەی ئەمە پێویست بە گۆڕینی سیستمی دەوڵەتیش بكات. هەروەها گردبوونەوە هەرێمایەتییەكانیش باشترن، بە چەشنی یەكێتیی ئەوروپا كە تێیدا ناكرێت وێنای ئەوە بكرێت، كە جەنگ لە نێوان ئەندامەكانیدا دروست بێت، لە بەشێكیدا لەبەر ئەوەی شوناسی تێكەڵی هەیە -شوناسی سەروو ئەوروپی، و شوناسی لۆكاڵی و نەتەوەیی-، و لە بەشێكیشیدا بەهۆی گۆڕانكاریی بونیادی و ئابووریی ئاوێتەبوو و سنوورە كراوەكانیانەوە.
* ئایا پێت وایە لە ئایندەدا ئیتیكێكی- نەك بەرژەوەندی- جیهانی دروست بێت كە ببێتە پاڵنەری بڕیاردان، یان پێتان وایە ئەمە پتر خەیاڵپڵاوە؟
- لە ئێستادا ئەگەرێكی لەم چەشنە بۆ ئایندە بە دوور دەزانرێت، بەڵام ئەگەر خەڵكی لە ڕایەڵەی مرۆیی هاوبەشی خۆیان بڕوانن و بەرهەڵستی ئەو سەركردانە بكەن كە خەڵكی دیكە دەكەنە قۆچی قوربانی بۆ پاساوهێنانەوە بۆ شكستەكانیان و بۆ برەودان بە دەسەڵاتی شەخسی خۆیان- ئەوا ڕەنگە دەرفەتی ئەوە هەبێت ئەو بیرۆكە باڵایە بەدەست بێت.
* لە پەیوەندی بە جەنگی ڕووسیا و ئۆكرانیا، ئایا پێتان وایە ئەم جەنگە نیشانەی شكستێكی بونیادی قووڵە لە دیپلۆماسییەتی ڕۆژگاری دوای جەنگی ساردەوە، بەتایبەتی ئەوەی پەیوەست بێت بە پەیوەندی «ڕووسیا و ناتۆ»وە؟
- لە ڕاستیدا دەرفەتێكی گەورە لەدەست چوو، كاتێك ڕوانگەی چاكسازیی سەركردەی سۆڤییەت (میخایڵ گۆرباچۆڤ) جێبەجێ نەكرا، كە ئەویش پەیوەست بوو بە «ماڵێكی هاوبەشی ئەوروپی دیموكراتی و ناسەربازی»یەوە. ئەگەر هەڵوەشانەوەی پەیمانی وارشۆ هاوكات بووایە لەگەڵ هەڵوەشاندنەوەی ناتۆ-نەك بەرفراوانكردنی- و ئەگەر ڕێكخراوی ئاسایش و هاوكاری ئەوروپی جێی بگرتایەتەوە، ئەوا ڕەنگە دەرئەنجامێكی باشترمان بەدەست بهێنایە. ئەوەی دۆخەكەی خراپتر كرد، برەودانی ئەمریكا بوو بە ”چارەسەر بە هۆی شۆك“ـەوە بۆ ئابووریی ڕووسیا و نەبوونی نیگەرانی بوو لە بارەی پێشێلكردنی مافەكانی مرۆڤ لەو وڵاتەدا، لە نێویاندا جەنگی وێرانكاری لە دژی چیچان. ئەم پەرەسەندنانە سەریان كێشا بۆ دروستبوونی سەركردەیەكی خۆسەپێن و دەستدرێژیكار كە ڕوانگەی ئەوەی هەبوو ڕووسیا بكاتە هێزێكی مەزن لە ڕێی بەدەستهێنانەوەی خاكە لەدەستچووەكانەوە لە سەروبەندی هەڵوەشاندنەوەی یەكێتیی سۆڤییەت بۆ 15 دەوڵەتی سەربەخۆ. بەرفراوانبوونی ناتۆ و پاشەكشەی حوكمڕانیی دیموكراتی لە ڕووسیا و دوژمنایەتی پوتین بۆ هەوڵی ئۆكرانیا بۆ تێپەڕاندنی میراتی خۆسەپێنی و گەندەڵی یەكێتیی سۆڤییەت و ڕووكردنە ئەوروپای دیموكراتی و دامەزراوە ئابوورییەكان- لە نێو ئەو هۆكارانەدان كە بوونە هۆی ئەوەی ڕووسیا هێرش بكاتە سەر ئۆكرانیا.
* ئاشكرایە جەنگی ڕووسیا و ئۆكرانیا كاریگەریی زۆری لەسەر وڵاتانی ئەوروپا هەبووە. ئێوە پێتان وایە ئەم جەنگە تا چەند یەكێتیی ئەوروپای ناچار كردووە، كە لە تەبایی ستراتیژی و سیاسی خۆی بڕوانێت؟
- كاردانەوەی ئەوروپا بۆ داگیركردنی ئۆكرانیا لەلایەن رووسیاوە لە ساڵی 2022، بە شێوەیەكی چاوەڕواننەكراو یەكگرتوو بوو، جگە لە هەنگاریا، كە سەرۆكی وڵاتەكە سەرسامە بە پوتین، یان با بڵێین بەها لیبڕاڵییەكانی یەكێتیی ئەوروپا ڕەت دەكاتەوە كە پشتیوانكار بوو بۆ ئۆكرانیا، ئەمەش گۆڕانكارییەك بوو لەو كاردانەوە لاوازەی هەیانبوو لە ئاست دەستتێوەردانی ڕووسیا لە ئۆكرانیا و لكاندنی كرێمیا لە ساڵی 2024 بە ڕووسیاوە. گەڕانەوەی دۆناڵد ترەمپ بۆ دەسەڵات لە ئەمریكا، پاڵنەرێكی دیكەی بۆ یەكگرتوویی ئەوروپا دروست كردووە. ئالنگارییەكە ئەوەیە چۆن پارێزگاری لە دیموكراسیەت و سیستمی خۆشگوزەرانیی كۆمەڵایەتیی ئەوروپا بكرێت، لە كاتێكدا كە ئەندامەكانی بوودجەی سەربازیی خۆیان بۆ ڕوبەڕوبوونەوەی فراوانخوازیی ڕووسیا زیاد دەكەن.
* ئایا جەنگی ڕووسیا و ئۆكرانیا چ كاریگەرییەكی درێژخایەنی دەبێت لەسەر میسداقیەتی تیۆری ڕەدعی ناوكی لە ئایندەدا؟
- ئەگەری ئەوە هەیە كە دەرئەنجامی كورتخایەن و مامناوەندی ئەم جەنگە بریتی بێت لە گرنگیدان بە ڕەدعی ناوكی و پەرەپێدانی زیاتری چەكە ناوكییەكان و ستراتیژیەتی ئەتۆمی، كە ڕەنگە وڵاتانی ئەوروپا بە هاوكاری ئەم كارە بكەن، ئەویش بە لەبەرچاوگرتنی ئەو گریمانەیەی كە ئەمریكا پابەندبوونێكی لاوازی هەیە بەوەی ڕەدعی ناوكی، یان چەتری ناوكیی خۆی بۆ ئەوروپا درێژ بكاتەوە. بەڵام پێم وانییە ڕەدعی ناوكی چارەسەر بێت بۆ ئاسایشی ئەوروپا، كەواتە ئومێدەكە ئەوەیە كە دەرئەنجامە درێژخایەنەكان ئەوە بێت، كە بوونی چەكی ناوكی و پلاندانان بۆ بەكارهێنانی، مەترسییەكی زۆر لەخۆ دەگرێت. لەبەر ئەوەی هەمیشە ئەگەری ئەوە هەیە، ئەم ڕەدعە شكست بهێنێت. جەنگی ناووكی لە ئەوروپا ئەوە لەناو دەبات كە بڕیارە بەرگری لێبكرێت، بگرە لەوەش خراپتر، بریتییە لە مەترسیی درێژخایەنی ژەهراویبوونی پەیوەست بە تیشكدانەوە و كارەساتێكی ژینگەیی جیهانی (زستانی ناوكی). پێویستە ئەوروپییەكان پشتیوانی بكەن لە پەیماننامەی ڕێگریكردن لە چەكی ناوكی و كاركردن بە ئاراستەی ناوچەیەكی خاڵی لە چەكی ناوكی لە كیشوەرەكە، كە ڕووسیاش لەخۆ دەگرێت.
* ئایا پێت وایە سیستمی نێودەوڵەتی دوای جەنگی دووەمی جیهانی لە پاشەكشەیەكی حەتمیدایە، یان دەتوانرێت هەموار بكرێتەوە بۆ ئەوەی بتوانێت بەرەنگاریی ئالنگارییەكانی سەدەی بیست و یەك ببێتەوە؟
- زەحمەتە بتوانرێت وێنای زیندووكردنەوەی ئەو سیستمە بكرێت كە ئەمریكا باڵادەست بووە بەسەریدا، ڕەنگە ئەمەش شتێكی باش بێت. بەڵام پێویستە ئومێدی ئەوەش بكەین كە خۆمان لە سیستمێك لابدەین كە وڵاتە گەورە خۆسەپێنەكانی وەك ڕووسیا و چین، و بە شێوەیەكی ڕوو لە زیاد، هیندستان، زاڵ بن بەسەریدا، ئەمە ئەگەر باسی وڵاتە هەژمونگەراكانی ناوچەكە ناكەین، وەك ئیسرائیل و ئێران. ڕەنگە هەمواركردنەوەی سیستمی نەتەوە یەكگرتووەكان بۆ پێدانی دەسەڵات بە دەوڵەتە بچووكترەكان، هاوكار بێت، بەڵام دەبێت پێداگری بكەن لەسەر ئەوەی هێزە مەزنەكان پشتبەستنیان بە هێزە سەربازییەكان كەم بكەنەوە، لە نێویاندا بەكارهێنانی چەكی ناوكی، و كار بكەن بۆ ئەوەی سەرچاوەكان لەسەر ئاستێكی یەكسانتر دابەش بكەن لەسەر ئاستی جیهان. هەروەها دەكرێت ئومێدی ئەوە بكرێت حوكمڕانییەكی دیموكراسی و ئاشتییانە لە نێو ئەم دەوڵەتە بچووكانەدا هەبێت و ڕێز لە مافەكانی مرۆڤ بگرن.
