(*) 

سەرەڕای ئەوەی كورد پێكهاتەیەكی سەرەكیی عێراقە، هەڵسوكەوتی زۆربەی دامەزراوەكانی حكومەتی فیدڕاڵی لەگەڵ هەرێم، وەك قەوارەیەكی كاتی و پابەندنەبوو بە نیشتمانی عێراقی مامەڵە دەكەن و، ئەوە لەبیر دەكەن كە هەرێم قەوارەیەكی دەستوورییە و لە ئەنجامی شۆڕشەكانی گەلی كوردستان و پێشكەشكردنی سەدان هەزار شەهید، لە نێویاندا كارەساتی هەڵەبجە و ئەنفال و كارەساتەكانی دیكە، لەدایك بووە. هەروەها میدیاكان و هەندێك لایەنی سیاسی گوتاری شۆڤێنییان هەیە و، كورد وەك تەنیا بانگەشەكاری جوداخوازی وێنا دەكەن، بێگومان ئەمەش لای هاووڵاتیانی هەرێمی كوردستان ئەو تێڕوانینە دروست دەكات، كە بەغدا وەك هاووڵاتی پلە دوو سەیریان دەكات، واتە دەبێت پابەندی و ئەركیان لەسەر بێت، بەبێ ئەوەی هیچ مافێكی دەستوورییان هەبێت، ئەمەش شتێكە كە گەلی كوردستان، چ سەركردایەتی و چ گەل، ڕەتی دەكەنەوە.

بێگومان هەستی هاووڵاتیانی كوردستان بەوەی كە بەغدا وەك هاووڵاتیی پەراوێزخراو مامەڵەیان لەگەڵ دەكات، دەگەڕێتەوە بۆ ئەو كارە سیاسی و ناشەفافی و داراییانەی كە زۆربەی دامەزراوەكانی حكومەتی فیدڕاڵی بەرانبەر بە هەرێم پەیڕەوی دەكەن، كە ئەمەش ئاماژەیە بۆ شكستخواردنی حكومەتەكانی بەغدا لە ساڵی ٢٠٠٣وە تا ئێستا، لە بنیاتنانی هاوبەشییەكی ڕاستەقینە و دادپەروەرانە لە نێوان هەرێم و بەغدا.

پێش ئەوەی باس لە چارەسەری كرداری و دادپەروەرانە بكەین، كە مافی هەمووان بپارێزێت و ڕێگری لە دووبارەبوونەوەی قەیرانەكان بكات، لە چوارچێوەی داڕشتنی نەخشەڕێگەیەكی سیاسی و دەستووریی گشتگیردا، كە هاوبەشیی ڕاستەقینە بەدی بهێنێت، پێویستە كێشەكان لە چوارچێوەی سیاسی، ئابووری و دەستووریدا ڕوون بكرێنەوە، لەوانە:

یەكەم: بەردەوامیی كێشە سیاسی، دەستووری و داراییەكان، بەتایبەتی لەسەر:

1- لێكدانەوەی دەستوور سەبارەت بە دابەشكردنی دەسەڵات و سامانە نەوتی و گازییەكان، جگە لە كێشەی لێكدانەوەی ماددەی (140) سەبارەت بە ناوچە كێشە لەسەرەكان.

2-پشكی هەرێم لە بودجەی گشتی و یەكسانی لە مامەڵەكردن لەگەڵ فەرمانبەرانی هەرێمدا، بەتایبەتی سەبارەت بە پێدانی مووچە و مافە خانەنشینییەكانیان.

دووەم: لاوازیی متمانەی سیاسی

ئەمەش بە هۆی كامڵنەبوونی بیری سیاسی لای هەندێك لە لایەنە سیاسییە دەسەڵاتدارەكان و دەرنەچوونیان لە قاوغی سەنتڕاڵی و دەمارگیریی نەتەوەیی یان ئایینیی توندڕەو. بۆیە، دۆسیەی سزای دارایی، یان ڕێوشوێنی كارگێڕیی نادادپەروەرانە، وەك كارتی فشاری سیاسی بەكار دەهێنن، بێگومان ئەمەش لەگەڵ بنەمای هاوبەشیی ڕاستەقینە لە حوكمڕانیدا ناكۆكە و لەگەڵ بڕگەكانی دەستووری ساڵی ٢٠٠٥، كە لەسەر بنەمای ڕێزگرتن لە مافی هەمووان و بەدیهێنانی دادپەروەری و یەكسانی دامەزراوە، دژ بەیەكە.

سێیەم: پرسی ناسنامە و هەستی سەر بەخۆبوون

هەندێك لایەنی سیاسی لە بەغدا لە ڕێگەی میدیاكانەوە كورد وەك بانگەشەكاری جوداخوازی و دابەشكردنی عێراق وەسف دەكەن و، گوتارێكی نەتەوەیی توندڕەو و دەمارگیر بڵاو دەكەنەوە، هەوڵی بڵاوكردنەوەی ئاژاوە و پەراوێزخستنی كورد و سەندنەوەی ناسنامەی نیشتمانییان دەدەن و، وەك بەكرێگیراوی داگیركەران وێنایان دەكەن، بێگومان ئەمەش گرژییەكی بەردەوام و هەستنەكردن بە سەقامگیریی پەیوەندییەكانی نێوان بەغدا و هەولێر دروست دەكات.

لێرەوە پێویستە ئاماژە بە پێویستیی بەشداریكردنی هەموو لایەن و پارتە سیاسی و دیموكراتی و ئایینییەكانی عێراق و كوردستان و ڕێكخراوەكانی كۆمەڵی مەدەنی و كەسایەتییە نیشتمانییەكان لە سەرتاسەری عێراق و هەرێمی كوردستان بكرێت، بۆ داڕشتنی نەخشە ڕێگەیەكی گشتگیر، وەك چارەسەرێكی هەمیشەیی و دادپەروەرانە لە نێوان حكومەتی فیدڕاڵی و حكومەتی كوردستاندا، كە لەسەر بنەمای هاوبەشیی ڕاستەقینە نەك پاشكۆیەتی، هەروەها لەسەر بنەمای ڕێزگرتن لە دەستوور و ناسنامەی نیشتمانی و نەتەوەیی هەموو پێكهاتەكانی گەلی عێراق بێت.

بەپێی ئەزموونی خۆم، پێویستە ئەم نەخشەڕێگەیە ئەم خاڵانەی خوارەوە لەخۆبگرێت:

یەكەم: دامەزراندنی دەستەیەكی هاوبەش لە نێوان حكومەتی بەغدا و حكومەتی هەولێر، بۆ چارەسەركردنی دۆسیە كێشە لەسەرەكان بە شێوەیەكی ڕێكخراو و دامەزراوەیی و پابەندكەر پێش ڕوودانی قەیرانەكان، لەم دۆسیانە چارەسەركردنی ئەمانەی خوارەوە:

1-نەوت و گاز.

2-بوودجە.

3- ناوچە كێشە لەسەرەكان.

4- پرسەكانی ئاسایش و سنوورەكان.

پێمان وایە ئەم دەستەیە ئەمانەی خوارەوە لەخۆ بگرێت:

أ. نوێنەری سەرۆك وەزیرانی عێراق و نوێنەری سەرۆكی حكومەتی هەرێم.

ب. نوێنەری وەزیری نەوتی عێراق و نوێنەری وەزیری سامانە سرووشتییەكانی هەرێم.

ج. نوێنەری وەزیری پلاندانانی عێراق و نوێنەری وەزیری پلاندانانی هەرێم.

د. نوێنەری وەزارەتی بەرگریی عێراق و نوێنەری هێزەكانی پێشمەرگە.

هـ. نوێنەری پەرلەمانی عێراق و نوێنەری پەرلەمانی كوردستان.

پێویستە شێوازی یاسایی بەم دەستە هاوبەشە بدرێت بە یاسایەك، كە لەلایەن پەرلەمانی عێراقەوە پەسەند بكرێت، یان لە ڕێگەی یاداشتێكی لێكتێگەیشتنی فەرمییەوە، بڕیارەكانی بۆ پەسەندكردن و جێبەجێكردن و پشتڕاستكردنەوە پێشكەش بە ئەنجومەنی وەزیرانی فیدڕاڵی و پەرلەمان بكرێت.

بێگومان ئەم دەستەیە ڕۆڵێكی گرنگی دەبێت لە گۆڕینی ناكۆكییەكان بۆ دانوستانێكی دامەزراوەیی ڕێكخراو و یارمەتیدەر دەبێت لە خۆپاراستن لە قەیرانەكان و گرتنەبەری بڕیاری تاكلایەنە، یان لەناكاو لە لایەنێكەوە لەسەر حیسابی لایەنەكەی دیكە، هەروەها بارگرانی لەسەر پەرلەمان سووك دەكات.

دووەم: دەركردنی یاسای نەوت و گازی فیدڕاڵی بەپێی ماددەی (١١٢)ی دەستوور بە هاوبەشی لەگەڵ هەرێم و، لە چوارچێوەی ئەم یاسایەدا ڕێككەوتن لەسەر ئەمانەی خوارەوە بكرێت:

أ. ڕێژەی بەرهەمهێنان و هەناردەكردنی نەوت لە هەرێمەوە.

ب. دابەشكردنی داهاتەكان بە شەفافییەت.

ج. سەرپەرشتیی هەردوو دیوانی چاودێریی دارایی لە بەغدا و هەولێر، بۆ حیساباتەكان بەبێ هیچ دەستتێوەردانێكی سیاسی.

د. ڕێگەدان بە حكومەتی هەرێم بۆ فرۆشتنی ڕاستەوخۆی بەرهەمی نەوتەكەی لە حاڵەتی دروستبوونی ئاستەنگ لەلایەن بەغداوە، یان لەبەر هۆكاری لەناكاو، لەگەڵ دابەشكردنی داهاتەكان.

سێیەم: چارەسەركردنی پشكی هەرێم لە بوودجەدا

أ. دیاریكردنی پشكی هەرێم ساڵانە و بەپێی زیادبوونی ڕێژەی دانیشتووان.

ب. دوورخستنەوەی مووچە لە ململانێ سیاسییەكان و پابەندبوون بە بڕیاری دادگای فیدڕاڵییەوە.

چوارەم: پێكهێنانی دەستەیەكی سەربەخۆ بۆ سەرپەرشتیی جێبەجێكردنی ماددەی (140)ی دەستوور كە ئەم كارانەی خوارەوە ئەنجام بدات:

أ. ئەنجامدانی سەرژمێریی دانیشتووان لە كەركووك و ناوچەكانی دیكەی ماددەی (140) بە سەرپەرشتیی نێودەوڵەتی.

ب. دیاریكردنی ناسنامەی ناوچەكان لە ڕێگەی ڕاپرسیی گشتییەوە و، بە سەرپەرشتیی كۆمسیۆنی هەڵبژاردنەكان.

ج. چارەسەركردنی دۆسیەكانی تەعریب و ڕاگواستن و پێدانی قەرەبوو.

پێنجەم: مسۆگەركردنی نوێنەرایەتیی دادپەروەرانەی كورد لە دامەزراوەكانی حوكمڕانی لە عێراقدا، بەتایبەتی لە:

أ. سوپا و دەزگا ئەمنییە فیدڕاڵییەكان.

ب. كەرتی دیپلۆماسی.

ج. وەزارەتە سیادییەكان و دەستە سەربەخۆكان و كۆمسیۆنەكان.

شەشەم: هەمواركردنەوەی یاسای دادگای فیدڕاڵی بە شێوەیەك كە ئەمانەی خوارەوە لەخۆبگرێت:

أ. بەشدارییەكی دادپەروەرانەی پێكهاتەكانی گەلی عێراق.

ب. بەسیاسی نەكردنی دادگا و ڕێگریكردن لە دەستتێوەردان لە كارەكانی.

ج. ڕوونكردنەوەی دەسەڵاتە دەستوورییەكانی بە شێوەیەكی ڕوون و بێ لێكدانەوەی جیاواز.

حەوتەم: داڕشتنەوەی پەیوەندیی نێوان پێشمەرگە و وەزارەتی بەرگریی فیدڕاڵی بە شێوەیەكی ڕوون و ئاشكرا و دادپەروەرانە، كە ئەمانەی خوارەوە لەخۆبگرێت:

أ. پابەندبوون بە پشتیوانیكردن و دابینكردنی دارایی بۆ هێزەكانی پێشمەرگە لە چوارچێوەی بوودجەی وەزارەتی بەرگریدا.

ب. هەماهەنگیی تەواو لەنێوان سوپای فیدڕاڵی و هێزەكانی پێشمەرگە، بۆ مسۆگەركردنی بەرگریكردن لە سنوورەكان و شەڕكردن دژی تیرۆر، بەتایبەتی لە ناوچەكانی ماددەی (١٤٠)ی دەستووردا.

هەشتەم: پشتیوانیكردنی هەردوو دامەزراوەی حكومەتی فیدڕاڵی و حكومەتی هەرێم بۆ ئەنجامدانی چالاكیی هاوبەشی ڕۆشنبیری و ئایینی و، بەستنی كۆنفڕانس و سیمینار بۆ لێك نزیككردنەوەی نوخبە ڕۆشنبیری و ئایینی و وەرزشییەكانی هەموو پێكهاتەكانی كۆمەڵگەی عێراقی، لەوانە:

أ. ڕێزگرتن لە جەژنە نەتەوەیی و نیشتمانییەكان.

ب. سازكردنی فیستیڤاڵی ڕۆشنبیریی هاوبەش.

ج. كۆنفڕانسی هاوبەش بۆ نوخبە زانستی و یاسایی و سیاسییەكان.

د. چالاكیی هاوبەش بۆ ڕۆژنامەنووس و هونەرمەند و شانۆكار و سینەماكار و وەرزشوانان.

گرنگترین شوێنەوارە ئەرێنییەكانی پابەندبوون بە نەخشەڕێگەیەكی هاوبەش و كاریگەر و شەفاف ئەمانەن:

أ. نەهێشتنی هەستی پەراوێزخستن بۆ پێكهاتەكانی گەلی عێراق و ڕاگرتنی هەڵمەتە هاندەرەكان.

ب. دروستبوونی هاوبەشییەكی ڕاستەقینە و هاوسەنگ لەنێوان بەغدا و هەولێر و چارەسەركردنی تەواوی دۆسیە كێشە لەسەرەكان.

ج. بەهێزكردنی كۆڵەكەكانی سیستمی سیاسی لە بەغدا و هەولێر و ڕێزگرتن لە دەستوور.

د. باشتركردن و پەرەپێدانی ئابووریی نیشتمانی.

هـ. بەدیهێنانی سەقامگیریی سیاسی و ئەمنی و ئابووری و كۆمەڵایەتی و ڕێزگرتن لە ناسنامەی نیشتمانی.

و. ئاڵوگۆڕی شارەزایی و فراوانكردنی ئاسۆی وەبەرهێنانی ئاوەدانی و گەشتیاری لە عێراق و هەرێمی كوردستان.

ز. بێگومان یەكێك لە گرنگترین دەرەنجامە ئەرێنییەكانی چارەسەركردنی كێشە سیاسی و ئابووری و دارایی و كۆمەڵایەتییەكان، بە ڕێگەی یاسایی و لە ڕێگەی دادگا و، لێكتێگەیشتن لەسەر بنەمای پێكەوەژیان و دامەزراندنی دەوڵەتی یاسا و نەهێشتنی دەوڵەتی قووڵ و ڕێككەوتنە سیاسییە كاتییەكان و ڕێزگرتن لە تایبەتمەندی هەرێم و بەهێزكردنی ناسنامە و هەستی سەر بە نیشتمان و جێبەجێكردنی ماددەی (١٤٠) لە ڕێگەی ئاساییكردنەوە، سەرژمێری و ڕاپرسی و ڕێكخستنی دابەشكردنی سامان و دەسەڵات لە نێوان بەغدا و هەولێر بەپێی دەستوور و، بە تەواوی شەفافیەت و دابینكردنی ژینگەیەكی سەقامگیر.

پابەندبوون بە جێبەجێكردنی بڕگەكانی نەخشەڕێگەكە بێگومان دەبێتە هۆی نەهێشتنی گرژی و بێمتمانەیی لەنێوان بەغدا و هەولێر یان هەوڵەكانی پەراوێزخستن، چونكە هەموو خاڵە كێشە لەسەرەكان سەبارەت بە نەوت، بوودجەی گشتی، ناوچە كێشەلەسەرەكان و دەسەڵاتەكانی هەرێم چارەسەرێكی دادپەروەرانە و شەفافیان بۆ دەدۆزرێتەوە، بە مەرجێك ئیرادەیەكی سیاسی و نیشتمانی لەلایەن هەمووانەوە هەبێت.

 

(*)

شرۆڤەكاری سیاسیی سەربەخۆ