یواكیم ساڤیلیسبیرگ، یەكێكە لە سیۆلۆژیستە ناسراوەكانی ئەوروپا و ئەمریكا، لەگەڵ ئەوەی بە ڕەچەڵەك ئەڵمانییە، بەڵام لە ساڵی 1989 تا 2015 ئوستادی كۆمەڵناسی بووە لە هەر دوو زانكۆی «جۆنز هۆبكین - هارڤارد» كە دوو زانكۆی بەناوبانگی ئەمریكین. لە كۆلیژی ماف لە هەر دوو زانكۆی «ئارشەم چارلوت و ئۆهانسیان» ناسناوی پڕۆفیسۆری وەرگرتووە. لەبواری یادەوەرییەكانی تاوانەكانی كۆمەڵكوژی، بەتایبەتی دوای ئەوەی دەستتێوەردانی یاسایی لە كۆمەڵگەكانی پاش شەڕ و ململانێ، كاری زانستی و مەیدانی كردووە. بۆ قسەكردن لەسەر شێوازی مامەڵە كردن لەگەڵ ئەو كۆمەڵگەیانەی كە پێیان دەگوترێت «كۆمەڵگەی دوای شەڕ و جینۆسایدی تێدا ئەنجامدراو»، ئەم دیمانەیەمان لەگەڵ پڕۆفیسۆر ساڤیلیسیبرگ ئەنجام دا.

 

* لە ساڵی 2014 تیرۆریستانی داعش ئێزدییەكانیان جینۆساید كرد، كچان و ژنەكانیان برد وەك دەسكەوتنی شەڕ، هەتا ئێستا چەندین گۆڕی بەكۆمەڵ دۆزراونەتەوە و چارەنووسی هەزاران كچ و ژنی ئێزدییەكان هێشتا نادیارە و بێسەروشوێن كراون. ئێمە سوپاسی هەندێك لە پەرلەمانەكانی دەوڵەتانی ئەوروپا دەكەین، كە ئەم تاوانەیان بە جینۆساید ناساند. ئایا ئەم جینۆسایدەی ئیزدییەكان لەگەڵ هۆلۆكوست و جینۆسایدی ئەرمەنەكان چۆن بەراورد دەكەیت؟

- جینۆسایدی ئێزدییەكان لەگەڵ جینۆسایدی هۆڵۆكۆست و ئەرمەنەكان لەو تاوانە گەورانەن كە لە دژی مرۆڤایەتی ئەنجام دراون. بەڵام لە بەراوردكردنیان دەبینین، جینۆسایدی ئێزدییەكان كە لە ساڵی 2014 لە لایەن تیرۆریستانی داعشەوە ئەنجام دراوە، یەكێكە لە ترسناكترین تاوانی كۆمەڵكوژیی ئەم سەردەمەی ئێمە، لەم ڕووداوەدا گرووپێكی دیاریكراوی ئیتنی- ئایینی بە ئامانج گیراون، كچان و ژنانیان ڕفێندراون و كراون بە كەنیزە، پیاوان و كوڕانی ئەم گرووپە ئیتنی- ئایینییە كوژران و لەسێدارە دراون، بۆیە زۆر بە ڕوون و ئاشكرایی لەگەڵ پێناسە یاسایی و كۆمەڵناسییەكانی جینۆساید یەك دەگرێتەوە. كاتێك لەگەڵ جینۆسایدی هۆلۆكۆست و ئەرمەنەكان بەراوردی دەكەین، دەبینین كەیسی جینۆسایدی ئیزدییەكان قەبارەكەی بچووكترە، لە میكانیزمی داماڵینی مرۆڤ لە بەهاكەی، ئایدیۆلۆژیای پشت تاوانەكە، ئەو وێرانكارییەی ئەنجام دراوە، لێكچوونێكی شڵەژێنەریان هەیە. جینۆسایدی هۆلۆكۆست بە كۆمەڵكوژی لە ڕێگەی ئامێرەوە دەناسرێتەوە، هەروەها كەیسی جینۆسایدی ئەرمەنەكان بە ڕۆیشتنی زۆرە بەكۆمەڵ و بە كۆمەڵكوژی دەناسرێتەوە، بەڵام كەیسی جینۆسایدی ئێزدییەكان، ئێمە وەك پسپۆڕانی بواری جینۆساید بە بەكارهێنانی «تۆقاندن، توندوتیژیی سێكسی، سڕینەوەی كەلتووری» پێناسەی دەكەین. هەر بۆیە هەر پرۆسەیەكی جینۆساید كۆنتێكستی مێژوویی و شێوازی دڕندانەی خۆی هەیە، بەڵام هەموو پرۆسەكانی جینۆساید پێشێلكردنی گەورەی كەرامەت و تێكدانی شیرازەی كۆمەڵایەتی هاوبەشن و دوای ڕوودانی هەر تاوانێكی جینۆساید، گرنگ ئەوەیە چۆن ئەم تاوانە یادی دەكرێتەوە و چۆن وەڵامدانەوەمان بۆیان دەبێت، كە ئەویش بریتییە لە ددانپێدانان لەسەر ئاستی كۆمەڵگەی نێودەوڵەتی بەو تاوانە وەك جینۆساید، پیادەكردنی دادپەروەری و پشتیوانیی درێژخایەن بۆ ئەو قوربانییانەی لەو تاوانەی جینۆساید ڕزگاریان بووە.

*  ئەزموونی دادپەروەریی قۆناغی ڕاگواستن «transitional justice» وەك ئەزموونێكی سەركەوتوو لە چوارچێوەی پرانسیپی «ددانپێدانان و ئاشتبوونەوە» توانرا كۆتایی بە سیاسەتی ڕاسیزم «Racism» لە باشوووری ئەفریقیا بهێنێت و ئاشتی بێتە ئاراوە، ئایا پێت وایە ئەم ئاراستەیە لە وڵاتانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست بە سەركەوتوویی پیادە دەكرێت، بۆ ئەوەی سەقامگیری بگەڕێتەوە بۆ ڕۆژهەڵاتی ناوەراست؟ ئایا ڕاسپاردەت بۆ دەوڵەتانێكی وەك عێراق و سووریا چییە كە نەتەوەی سەردەست جینۆسایدی دژی بەشێك لە گەلەكەی كە كوردە ئەنجام داوە؟

- پیادەكردنی پرۆسەی دادپەروەری لە قۆناغی ڕاگواستن، چوارچێوەیەكی گرنگ بۆ شێوازی مامەڵەكردن لەگەڵ قۆناغی دوای كێشەكان دروست دەكات. ئەم پرۆسەیە تەنیا بۆ سزادان نییە، بەڵكو میكانیزمێكە بۆ «ددانپێدانان بە تاوانەكانی ڕابردوو، ساڕێژكردنەوەی برینەكان، بونیادنانەوەی متمانە»، ئەمە وەك ئەو لێژنانەی لە باشووری ئەفریقیا بۆ «گوتنی ڕاستییەكان و ئاشتبوونەوە» دانران، بە ڕاستی ئەم لێژنانە زەمینەیان بۆ هێشتنەوەی یادەوەریی ئەو تاوانانە و گفتوگۆ و دانوستاندنی نیشتمانییانە خۆش كرد.

سەركەوتنی پرۆسەی هاوشێوەی دادپەروەری لە قۆناغی ڕاگواستن لە عێراق و سووریا بەندە بە بوونی ئیرادەی سیاسی و ئەو بارودۆخە كۆمەڵایەتییەی ئەو كۆمەڵگەیەی كە لە ناوخۆیدا دابەشبوونێكی قووڵ هەیە و تازە لە ستەمكاری، یان ململانێی نەتەوەیی و مەزهەبی ڕزگاریان بووە. بۆیە ناكرێت دادپەوەری تەنیا لە دادگاییكردنە یاساییەكانی دادگاكاندا كورت بكرێتەوە، بەڵكو پێویستە دەستپێشخەریی سیمبولی هەبێت، وەك «قەرەبووكردنەوەی زیانلێكەوتووان، ڕیفۆرم لە پڕۆگرامەكانی خوێندن، لەسەر بنەمای گوتنی ڕاستییەكان، بۆ ئەوەی «كۆمەڵگە بونیاد بنرێتەوە». لەم چوارچێوەیەدا سەبارەت بە گەلی كورد، كە تاوانی دڕندانە لە دژی دووبارە بووەتەوە، پێویستە میكانیزمەكانی دادپەروەری و یادەوەریی تاوان «Justice and memory» لەسەر ئاستی ناوخۆی و نێودەوڵەتی پچەسپێنرێت. لەم پرۆسەیەدا ئەو پێشلێكارییانەی لە تاوانەكانی دژی مرۆڤایەتی ئەنجام دراون، چارەسەر دەكرێت و زیاتر كۆمەڵگەیەكی دادپەوەر بونیاد دەنرێتەوە، بەڵام ئەگەر تەنیا «بێدەنگی و نكۆڵیكردنمان» هەڵبژارد، ئەوا، ئەم ئاراستەیە بەرەو دووبارەبوونەوەی كارەساتی ترسناكترمان دەبات.

* چەمكی دەستتێوەردانی یاسایی لە تەنگژەكان «Legal Intervention in Crisis»، یەكێكە لەو پرانسیپانەی كە دوای كۆتاییهاتنی شەڕی سارد هاتە ناو كایەی سیاسەتی نێودەوڵەتی، ئەمەش لە پێناوی ئەوە بوو، كە نەتەوەكان لە چەوسانەوە و سەركوتكاریی ڕژێمە دیكتاتۆرییەكان بپارێزن. هەر لەسەر ئەم بنەمایە كە دەستتێوەردان لە یوگسلافیا كرا و میلۆسۆڤیچ وەك تاوانباری جەنگ دادگایی كرا، دیسان هەر لەسەر ئەم بنەمایە كۆمەڵگەی نێودەوڵەتی دەستتێوەردانی كرد و ڕژێمی تاڵیبانی لە ئەفغانستان و ڕژێمی بەعس و سەدامی لە عێراق ڕووخاند، بەڵام ئەم دەستتێوەردانانە نەیانتوانی سیستمێكی دیموكراتی بەرهەم بهێنێت كە گەلان هەست بە ئاسوودەیی بكەن، پرسیار ئەوەیە ئایا پرانسیپی دەستتێوەردانی یاسایی ئێستا كاری پێدەكرێت، یان كۆتایی هاتووە؟

- پرەنسیپی دەستتێوەردانی یاسایی، یان مرۆیی لەو تەنگژانەی تاوانی تێدا ئەنجام دەدرێت، لە بنەڕەتدا لە مەبەست و ئامانجێكی پیرۆزەوە سەرچاوەی گرتووە و ئامانج لەم دەستتێوەردانە بۆ ڕێگەگرتن لە تاوانی كۆمەڵكوژی و پاراستنی هاووڵاتیانی سڤیلە، بەڵام ئەو گەشبینییەی لە دوای كۆتاییهاتنی شەڕی سارد لەسەر ئەم پرسە هاتە ئاراوە، بە هۆی دەستتێوەردانەكان لە تەنگژەكانی بەلكان و عێراق كە چەند دەرهاویشتەیەكی چاوەڕوانكراوی لێكەوتەوە، بووە هۆكاری ئەوەی لە ماوەیەكی كورتدا كاریگەریی ئەم پرانیسپە كەم ببێتەوە. وەك لە هەردوو كەیسی عێراق و ئەفغانستان بینیمان، وەرچەرخانی دیموكراتی تەنیا بە هێزی دەرەكی دروست نابێت و ناسەپێندرێت، بەبێ بوونی «دامەزراوەی پتەو، متمانەی هاووڵاتیان، حوكمڕانییەكی گشتگیر»یش وەرچەرخانی دیموكراتی دروست نابێت. لەوانەیە دەستتێوەردانی دەرەكی بتوانێت شێوازێك لە توندوتیژی هەڵبوەشێنێتەوە، بۆ ئەوەی زەمینە بۆ شێوازێكی دیكەی توندوتیژی بڕەخسێنێت.

لە ئێستادا پرانسیپی «دەستتێوەردانی یاسایی» جێگەی مشتومڕێكی زۆرە كە لەوانەیە لە هەندێك ڕووەوە ڕاستیش بێت، بەڵام لەگەڵ ئەوەشدا من هۆشداری دەدەم كە نابێت بە تەواوەتی دەستبەرداری پرانسیپی «دەستتێوەردانی یاسایی» ببین، لەبەر ئەوەی هەتا ئێستا جیهان پێویستی بە چوارچێوەیەك هەیە، وەك پێوەر بۆ ئەوەی ڕێگە لە دووبارەبوونەوەی جینۆساید و تاوانەكانی دژی مرۆڤایەتی بگرێت. بۆیە لە ئێستادا گرنگە ئەم پرانسیپە بمێنێت و كۆتایی پێ نەهێنرێت، بەڵام پێویستە پێداچوونەوەی تێدا بكرێت، بۆ ئەوەی شەرعییەتێكی بەهێزتر و پشتیوانیی فرەلایەنەی بۆ دابین بكرێت و پلان و بەرنامەی ورد دابنرێت بۆ كۆمەڵگەكانی دوای شەڕ و ململانێ.

* ئێستا لە عێراقدا، نەتەوە و ئایینە جیاوازەكان، بەتایبەتی كریستیانەكان بەشی هەرە زۆریان لە پارێزگاكانی دیكەی عێراق كۆچیان كردووە و هاتوون لە هەرێمی كوردستان نیشتەجێ بوون و، تەنانەت پاپای ڤاتیكان بۆ خۆی سەردانی هەرێمی كوردستانی كرد، بۆ ئەوەی سوپاسی حكومەتی هەرێمی كوردستان بۆ دروستكردنی ئەم پێكەوەژیانە ئاشتییانەیە بكات. چۆن ئەو كۆمەڵگە لێبوردەیەی كوردستان هەڵدەسنگێنێت، لە كاتێكدا پێشتر لەم هەرێمە جینۆساید و شاڵاوی ئەنفال لەدژی پیادە كراوە؟

- هەرێمی كوردستانی عێراق بەڕاستی خۆڕاگری و میواندۆستییەكی بەرچاوی نیشان داوە، بەتایبەتی بەرانبەر بەو پێكهاتە كەمینانەی كە بەهۆی توندوتیژییەوە لە ناوچەكانی دیكەی عێراق ئاوارە بوون. سەردانەكەی پاپا و ستایشی كۆمەڵگەی نێودەوڵەتی، ددانپێدانانن بەم ڕاستییە. ئەوەی بابەتەكە بەتایبەتی بەهێز و كاریگەر دەكات، ئەوەیە كە ئەم هەرێمە ڕۆژگارێك خۆی ئامانجی شاڵاوی كۆمەڵكوژی (جینۆساید) بووە، وەك شاڵاوەكانی ئەنفال، بەڵام ئێستا ئەم هەرێمە خۆی بووەتە فەزایەكی پارێزراو و پەناگەیەك بۆ پاراستنی نەتەوە و ئایینە جیاوازەكان.

لە ڕوانگەیەكی كۆمەڵناسییەوە، ئەو بارودۆخەی ئێستا ئەوەمان بۆ دەردەخات، كە جیاوازیی ئایینی و نەتەوەیی تەنیا سەرچاوە نییە بۆ یەكتری سڕینەوە و توندوتیژی، بەڵكو جیاوازییەكان دەتوانرێت بكرێن بە دروستكردنی خۆشەویستی و دروستكردنی بەرپرسیاریەتی ئەخلاقی.

بێگومان هەتا ئێستاش چەندین ئالنگاری لە بەردەم هەرێمی كوردستان بوونیان هەیە، بەتایبەتی لە بوارەكانی گەشەپێدانی سیاسی، پەرەپێدانی بەردەوام، بەدیهێنانی دادپەروەری بەرانبەر تاوانەكانی ڕابردوو، بەڵام وێڕای هەموو ئەمانەش، ئاراستە و ئەزموونی هەرێمی كوردستان وانەیەكی زۆر گرنگ بۆ تەواوی ناوچەكە لەخۆی دەگرێت.

* یەكێك لە بەها بەرزەكانی كۆمەڵگەی لیبڕاڵ دیموكراتی ڕێزگرتنە لە مافەكانی مرۆڤ و یەكتری قبووڵكردن، بەڵام ئێستا دەبینین، ئەم ئاراستەیە لە ڕۆژئاوا گۆڕاوە و بەردەوام لایەنی پۆپۆلیستی لە هەڵكشاندایە. ئەگەر سەیری هەڵبژاردنەكانی ئەم دواییەی ئەڵمانیا بكەین، پارتی جێگرەوەی ئەڵمانیا «alternative German» بە ڕێژەی 100% لە چاو هەڵبژاردنەكانی پێشوو كورسییەكانی زیادی كردووە. پرسیارە لێرەدا ئەوەیە، ئەو گۆڕانكارییە داراماتیكییە نەرێنییە بۆچی لە كۆمەڵگەی ڕۆژئاوا هاتووەتە ئاراوە؟

- لە ڕاستیدا، ئێمە لە بەشێكی ئەوروپا و ئەمریكای باكوور كۆمەڵێك ڕەوتی سیاسی دەبینین سەرهەڵدەدەن، كە جێگەی نیگەرانین، لەوانەش پارتی ئەڵتەرناتیڤ بۆ ئەڵمانیا «AFD»، ئەمەش ڕەنگدانەوەی نیگەرانییە قووڵەكانە سەبارەت بە شوناس، كۆچ و ناسەقامگیریی ئابووری. ئەم بزووتنەوانە زۆر جار تەحەددای ئەو كۆدەنگییە لیبڕاڵییە دەكەن كە لەسەر مافەكانی مرۆڤ، فرەیی (پلۆرالیزم) و سەروەریی یاسا هەیە. كە ئەگەر ڕێگرییان لێ نەكرێت، دەتوانن پایەكانی دامەزراوە دیموكراسییەكان لەبەریەك هەڵبوەشێنن و شەرعییەت بە ئایدیۆلۆژیا پەراوێزخەرەكان ببەخشن. لەگەڵ ئەوەشدا، هێشتا من بە هەستیاریەوە گەشبینم. كۆمەڵگە ڕۆژئاواییەكان هێشتا خاوەنی چوارچێوەی یاسایی پتەو، كۆمەڵگەی مەدەنیی زیندوو، و یادەوەرییەكی مێژوویین سەبارەت بەوەی كە توندڕەویی لەو جۆرە دەتوانێت بەرەو كوێمان ببات. چارەسەری سەرەكی لە پەروەردە و فێركردن، بەرپرسیارێتیی میدیا و سەركردایەتییەكی سیاسیدایە كە جەخت لەسەر ئەو بەهایانە بكاتەوە، كە بناغەی دیموكراسیی لیبڕاڵیین.

* تاچەند لە شەڕی ڕووسیا و ئۆكرانیا كۆمەڵكوژی بە دەستی ئەنقەست لەلایەن هەردوولاوە ئەنجام دراوە، كە تا ئێستا چەند ملیۆن كەس بە هۆی ئەم شەڕەوە ئاوارە بوون؟ ئایا كەی شەڕەكان كۆتاییان دێت؟

-  لێكۆڵینەوە سەربەخۆكان، بە بەڵگە تاوانی جەنگیی بەرچاویان سەلماندووە كە لەلایەن هێزەكانی ڕووسیاوە ئەنجام دراون، وەك هێرشكردنە سەر ژێرخانی مەدەنی، دوورخستنەوەی منداڵان و لەسێدارەدانی مەیدانی. لەم چوارچێوەیەدا پێویستە ئۆكرانیاش پابەندی ستانداردە نێودەوڵەتییەكان بێت، هەرچەندە قەبارەی پێشێلكارییەكان لای ئەوان بە ڕاددەیەكی زۆر جیاوازە. تا ناوەڕاستی ساڵی ٢٠٢٥ زیاتر لە ١٤ ملیۆن ئۆكرانی ئاوارە بوون، هەم لە ناوخۆی وڵات و هەم لە دەرەوە. ئەمە یەكێكە لە گەورەترین قەیرانەكانی ئاوارەیی لە دوای جەنگی دووەمی جیهانی.

سەبارەت بە كۆتاییهاتنی جەنگەكە، هیچ چارەسەرێكی كورتخایەن بەدی ناكرێت، مەگەر گۆڕانكارییەكی بنەڕەتی لە سەركردایەتیی سیاسیی ڕووسیادا ڕووبدات، یان چوارچێوەیەكی نوێ بۆ ئاسایشی ئەوروپا دابڕێژرێت. بەداخەوە جەنگەكە بووەتە بەشێكی دانەبڕاو لە چیرۆكە نیشتمانییەكانی هەردوو لادا، كە وای كردووە، گەیشتن بە سازش ئەستەمتر بێت. لەگەڵ ئەوەشدا، مێژوو فێرمان دەكات كە جەنگەكان كۆتاییان دێت، زۆرجار بە شێوەیەكی چاوەڕواننەكراو، بەڵام یادەوەری و لێكەوتەكانیان دەتوانن بۆ چەندین نەوە كاریگەرییان هەبێت و سارێژ نەبنەوە.