گفتوگۆیەك لەگەڵ بۆچوونەكانی دینس ڕۆس

لە دیمانە تایبەتەكەی گۆڤاری گوڵاندا

 

 

 مرۆڤ تووشی سەرلێشێواوی دەبێت كاتێك دەیەوێت لێكۆڵینەوە لە سیاسەتی دەرەوەی ئەمریكا بكات و نازانێت لە كوێوە دەست پێبكات؟ یان بۆ ئەو لێكۆڵینەوەیە پشت بە كێ ببەستێت! هۆكاری ئەمەش ئەوەیە كە سیاسەتی دەرەوەی ئەمریكا هەمیشە ئەم سیفەتانەی هەیە بەوەی: سیاسەتێكی «ئاڵۆز و پشێو و تەمومژاوی»یە. هەر بەم سیفەتانەشەوە وەك هێزێكی گەورە و كاریگەر، سەركردایەتیی سیاسەتی نێودەوڵەتی دەكات و كاریگەریی لەسەر دادەنێت، هەروەك چۆن پڕۆفیسۆر (هنتیگتن) وەسفی كردووە.

بە بۆچوونی پڕۆفیسۆر (هانز مۆرگێنتاو)، ئەو كەموكورتییانەی لە سیاسەتی دەرەوەی ئەمریكادا هەن و، لە جەنگی ڤێتنام و ڕووداوەكانی چەندین ناوچەی دیكەی جیهاندا بەرجەستە بوون، دەگەڕێنەوە بۆ شێوازگەلێكی هەڵەی بیركردنەوە، نەك بۆ كەموكورتیی كەسی، یان هەڵەی جێبەجێكردن. بەم دواییانە دروستكەرانی سیاسەتی ئەمریكا نەیتوانیوە بە «لێهاتوویی و لۆژیكانە و ڕاستگۆیانە» یە بەردەوامی مامەڵە لەگەڵ سیاسەتەكە بكەن، بەڵكو هەمیشە لەسەر بنەمای ئەو گریمانە بنەڕەتییانەی دەربارەی جیهان و لەسەر بنەمای ئەو پرانسیپە سەرەكییانەی پەیوەندی بە بەرژەوەندی و هێزی ئەمریكاوە هەیە، كاریان كردووە.

ئەگەر بمانەوێت سیاسەتی دەرەوەی ئەمریكا لە یەك ڕستەدا پێناسە بكەین، دەتوانین بڵێین: لە ماوەی دەیەی ڕابردوو، یان زیاتردا، لەسەر ئەو سەرمایە فیكرییە كەڵەكەبووە ژیاوە كە سیاسەتی جڵەوگیری (احتواء) یان پرانسیپی ترۆمان و پلانی مارشاڵ سیاسەتی تازەی دەرەوەی ئەمریكای لەسەر داڕێژراوە، بەڵام ئەم سەرمایە فیكریە لە ئێستادا چیتر كاری لەسەر ناكرێت و، دەبێت بڕیارسازانی ئەمریكی خۆیان لەو سیاسەتە كۆنە ڕزگار بكەن كە بووەتە ڕۆتینێكی میكانیكی، بۆیە پێویستە لەسەریان بە شێوەیەكی ڕیشەیی دووبارە بیر لە پرس و سیاسەت بكەنەوە كە لەگەڵ بارودۆخی ئێستایان بگونجێت.

لەم چوارچێوەیەدا، هەوڵ دەدەین، باس لەو بۆچوونە گرنگ و مەترسیدارانە بكەین كە دینیس ڕۆس، دیپلۆماتكاری دێرینی ئەمریكی، (كە ڕۆژانێك لە نزیك بڕیاربەدەستانی سیاسەتی دەرەوەی ئەمریكاوە بووە)، لە چاوپێكەوتنێكی گرنگدا لەگەڵ ژمارە 1471ی گۆڤاری گوڵان خستوونیەتە ڕوو، كە لە ٢٢/٧/٢٠٢٥دا بڵاو كراوەتەوە.

لەم چاوپێكەوتنەدا، كێشەكانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست پانتاییەكی گەورەیان داگیر كردووە و «ڕۆس»، بۆچوونەكانی خۆی لەبارەیانەوە خستووەتە ڕوو، كە گرنگترینیان دید و تێڕوانییەتی بۆ پرسی كورد بوو، كە دەڵێت: «ئەم كێشانە نوێ نین»، لەمەدا «ڕۆس» ڕاستی پێكاوە، كە ئاماژەی بەوە كردووە كە ناوچەی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست بۆ ماوەیەكی دوور و درێژ بە ناوچەی بازنەكانی ململانێ «Cycles of conflict» پێناسە كراوە، ئەم ململانێەش لەنێوان دوو هێزی سەرەكیدا بووە:

• هێزێك كە خوازیاری پێشكەوتن و گەشەسەندنە.

• هێزێكی ئایدیۆلۆژی كە دەیەوێت میلی كاتژمێر بۆ دواوە بگەڕێنێتەوە و دواتریش هەڕەشە لە دراوسێكانی بكات.

هەر بۆیە بازنەكانی ئەم ململانێیە ئەم خولانە ڕەنگدانەوەی واقیعێكن كە دەبێت گرنگییان پێ بدرێت، كە بە بۆچوونی «ڕۆس» ئەو واقیعە ئاماژەیە بۆ خواستی خەڵك بۆ ژیان بە كەرامەتەوە» peoples wanting to be respected and have dignity»، بەڵام لە هەمان كاتیشدا واقیعێكی دیكەش هەیە كە «ڕۆس» بە واقیعی بێدەسەڵاتی « powerlessness» پێناسەی كردووە. هەروەها لە تێڕوانینی واقیعی ئێستای ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستیش «ڕۆس» تێبینی كردووە، كە خاوەن ئایدیۆلۆژییەكان ڕۆڵێكی زۆر مەترسیدار پیادە دەكەن، بەتایبەتی كاتێك بەڵێن بە خەڵك دەدەن، بەوەی خەڵك خاوەنی دەسەڵات دەبێت، بەڵام لەسەر ئەرزی واقیع خاوەنی ئایدیۆلۆژییەكان خۆیان خاوەنی دەسەڵاتی ڕاستەقینەن.

لێرەدا، لە چوارچێوەی گفتوگۆكردن لەگەڵ بۆچوونەكانی «ڕۆس»، ئەو پرسیارە دەكەین: «كێ ئەم واقیعەی دروست كردووە؟» ئایا خەڵكە، یان هێزێكی شاراوە ئەو واقیعەی دروست كردووە؟

بێگومان گەلانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست بە ئاكامەكانی شەڕی یەكەمی جیهانی (1914- 1918) تووشی شۆك بوون، ئەوجا وەك پڕۆفیسۆر «ڕۆبەرت ئیمێرسن Rupret Emerson – 1899-1979» وەك لە كتێبە بەناوبانگەكەی بە ناونیشانی «لە ئیمپریالیزمەوە بۆ سەربەخۆیی گەلانی ئاسیا و ئەفریقیا لە 1960» دەڵێت: «ڕۆژانێكی سەخت بوو كە تیایدا ئیمپراتۆریەتەكان ڕووخان و گەلان ڕاپەرین بۆ ئەوەی جێگەیان بگرنەوە»، ئەو شەڕەی، كەلاوەی ئیمپراتۆرییە گەورەكانی ئەوروپا و ئاسیای لە دوای خۆی بەجێهێشت»، لە ناكاو خەڵك لە دەسەڵاتێكەوە گوازرایەوە بۆ دەسەڵاتێكی دیكە، ئەو دەسەڵاتەی هەستیان دەكرد، هی خۆیانە « لانیكەم لە ڕووی ئایینەوە» بە بەراورد بە دەسەڵاتی پێشوو كە هەستیان دەكرد، لەژێر سێبەری هێزێكی داگیركاریدا دەژین.

لێرەوە گیانێكی دیكە لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست سەریهەڵدا كە ئەویش «گیانی بەرگری» بوو.

 هێزە براوەكانی جەنگی یەكەمی جیهانی، بەتایبەتی (بەریتانیا و فەرەنسا)، پلانیان بۆ دابەشكردنی ناوچەكە و باڵادەستیی هەژموونی خۆیان داڕشت. «ڕۆس» لە دیمانەكەدا و لە چوارچێوەی قسەكانی ئاماژەی پێكردووە كە «ڕێككەوتننامەی سایكس-پیكۆ بە ڕاستی خزمەتی بەرژەوەندییە داگیركارییەكانی بەریتانیا و فەرەنسای كردووە، نەك بەرژەوەندیی خەڵك و گەلانی ناوچەكە، بۆ ئەمەش پێشنیاری ئەوەی كردووە كە نەخشەیەكی دیكە جێگەی نەخشەی سایكس- پیكۆ بگرێتەوە، ئەو نەخشەیەی كە «كۆلونیل تۆماس ئیدوارد لۆرانس، یان لۆرانسی عەرەب 1888- 1935» لە كۆنگرەی ئاستی پاریس لەساڵی 1920 پێشكەشی كرد.

پرسیار لێرەدا ئەوەیە: جیاوازیی نێوان نەخشەی سایكس- پیكۆ و نەخشەكەی لۆرانسی عەرەب چییە؟

بە بۆچوونی «دینیس ڕۆس» نەخشەكەی لۆڕانسی عەرەب لە ڕووی واقیعی مەزهەبی و خێڵەكییەوە لەگەڵ بارودۆخی ناوچەكە گونجاوترە، بەڵام پرسیار لێرەدا ئەوەیە: «ئایا دەوڵەت لەسەر بنەمای مەزهەب و خێڵ بونیاد دەنرێت؟ بێگومان دەوڵەتی هاوچەرخ « Nation State» هەر لە دوای ئاشتی ویستفالیاوە لە ساڵی 1648 لەسەر بنەمای مەزهەب یان خێڵێكی دیاریكراو بونیاد نەنراوە، بەڵكو دەوڵەت، دەوڵەتی نەتەوەیەك، یان گەلێك بووە بە شێوەیەكی گشتی. هەر لەبەر ئەمەیە «ڕۆس» جەختكردنەوە لەسەر ئەوەی دووبارە بگەڕێنەوە بۆ نەخشەكەی لۆرانسی عەرەب، بە ئاراستەیەكی مەترسیدار دەزانێت، بەوەی كە ناوچەكە دابەش دەكات بۆ دەوڵەتۆكەی بچووك، كە ئەو دەوڵەتانە هیچ ژێرخانێكی خۆبژێوییان نابێت، بۆ ئەوەی بتوانن بژین، ئەوا بیر لەوە دەكەنەوە دەستدرێژی بكەنە سەر دراوسێكانیان، سەرەنجامیش گۆڕەپانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست دەبێتە «گۆڕەپانی خوێنڕشتن»، ئەمەش دەمانگێڕێتەوە سەر بنەمای ئەو نەخشەیەی كە عەقیدی خانەنشینكراو «ڕالف بیتەر» بە ناوی «نەخشەی سنوورە بەخۆین كێشراوەكان –» Blood border map». باسی كردووە.

هەر بۆیە تێڕوانینی «ڕۆس» بەو جۆرەیە ئەگەر ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست بەم ئاراستەیە هەنگاو هەڵبگرێت و پلانەكە جێبەجێ بكرێت، ئەوا ناوچەكە وەك گۆڕەپانێك بۆ پاشاگەردانی و گرژی و شەڕی بەردەوام دەمێنێتەوە، لەبەر ئەو دەوڵەتۆكانەی دروست دەبن كە توانای خۆبژێوییان نابێت.

دینس ڕۆس، دوای ئەوەی ئەم بۆچوونانەی خستووەتەڕوو، لەوە پاشگەز بووەوە كە بگەڕێنەوە بۆ نەخشەكەی لۆڕانسی عەرەبی و لەمبارەوە دەڵێت: «ناتوانین بگەڕێنەوە بۆ بارودۆخی پێش سایكس-پیكۆ، لەبەر ئەوەی دەوڵەتەكان دروست بوون و، گەڕانەوە بۆ دووبارە داڕشتنەوەی سنوورەكان، دەبێتە هۆكارێك بۆ ورووژاندنی ملانێكان، نەك خۆلادان و كەمكردنەوەی، كە بەپێی ئەم بۆچوونە، ڕۆس هەوڵی داوە، خۆی لە بۆچوونەكەی «ڕالف پیتەرز و برنارد لویس» دوور بخاتەوە، كە جەخت لەسەر دابەشكردنی ناوچەی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست بۆ دەوڵەتۆكەی ناكۆك دەكەنەوە.

ئاراستەكەی دینیس ڕۆس، دەكرێت بە پڕۆژەیەكی دیكەی مەترسیدارەوە گرێ بدرێتەوە كە لەلایەن كۆندالیزا ڕایس بەناوی «ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستی نوێ»، ناو براوە. چەمكی «ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستی نوێ، ئاماژەیەكە بۆ دیدگای ئیدارەی «جۆرج دەبلیو بوش لە 2001- 2009» بۆ گۆڕینی ناوچەكە. كۆندالیزا ڕایس، كە وەزیری دەرەوەی ئەمریكا بوو لە ساڵی 2006 ئەو دیدگایەی خستەڕوو، پێشنیاری كرد، دروستكردنی ئاژاوەی داهێنەرانە «الفوضی الخلاقة» جێبەجێ بكرێت، بەپێی دیگا تایبەتەكەی كۆندالیزا ڕایس، پێی وابوو كە دووبارە داڕشتنەوەی هەیكەلەی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست بە ڕێگەی جێبەجێكردنی كۆمەڵێك ڕیفۆرمی «سیاسی، ئابووری و كۆمەڵایەتی لەناو دەوڵەتانی عەرەبی لەدایك دەبێت، بەڵام واقیعی ناوچەكە پێمان دەڵێت، ئەو ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستە نوێیە لەناو مەینەتی و ئازارەكانی گەلانی ناوچەكەوە لەدایك دەبێت.

ئەم بیرۆكەیە دەربارەی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست نوێ نییە، بەڵكو یەكێكە لەو دەرهاویشتانەی ڕێككەوتننامەی سایكس-پیكۆ كە سەقامگیری و ئارامیی بۆ ناوچەكە دابین نەكرد، ئەم بیرۆكە و پلانە ئامادەكراوانە بۆ ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست، لەبەریەك هەڵوەشانیان لەسەر ئاستی دەروونی، سیاسی، كۆمەڵایەتی، ئابووری و تەنانەت كەسیشدا لە ناوچەكە دروست كرد و، ئەم لەبەریەك هەڵوەشانەش، توێژەر فەواز جەرجیس، لە لەندەنەوە ئاماژەی پێكردووە، «ئەم لەبەریەك هەڵوەشانە گەیشتە ئەوەی ڕژێمە خۆسەپێنەكانیش بڕووخێنێت، بەمجۆرە «لێكهەڵوەشان» زمانێكی تازە و سەردەمێكی تازەی لە سیاسەت و شۆڕشەكان بەرهەمهێنا.

بارودۆخی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست خۆی وا وێنا كرد، وەك ئەوەی ساتەوەختێكی شۆڕشگێڕیی قۆناغی ڕزگاری سیاسی و تەحەدداكردنی شێوازی نەریتی و بیركردنەوەی نەریتی ناوچەكەیە، بەتایبەتی دژی ڕژێمە خۆسەپێنەكان، هەروەها وا خۆی وینا كرد، كە تەحەددای توانای فەرمانڕەوا ستەمكارەكان دەكات، لەوەی بتوانن پارێزگاری لە ئەمری واقیع بكەن.

دینیس ڕۆس، ئەم ساتەوەختە شۆڕگێڕییەی لە بیر كردووە، كە لە واقیعی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست بوونی هەیە، بەڵكو هەوڵی داوە، بارودۆخە ئاڵۆزەكە گرێ بداتەوە بە ئایدیۆلۆژییەكانەوە، وەك ئەوەی سەرچاوەی شەڕن، بەڵام بە پێچەوانەوە ساتەوەختە شۆڕشگێڕییەكەی ناوچەكە پەیوەندیدارە بە ئایدیۆلۆژییەكانەوە، بەڵام كام ئایدیۆلۆژیا؟ ئەو جۆرە ئایدیۆلۆژییانەی كە بانگەشە بۆ «ڕزگاری، لیبڕاڵیزم و بەردەوامیدان بە ململانێكان تا كۆتایی» دەكات. ئەم جۆرە ئایدیۆلۆژییانە «ئایدیۆلۆژیەتی كودەتایی»ـن، بەپێی بۆچوونی بیرمەند «نەدیم بەیتار» ساتەوەختی شۆڕشگێڕانە وێنەیەكی فۆتۆگرافیی دیاریكراو نییە، بەڵكو ئەم ساتەوەختە پێویستی بە بوارێكی كاتی و شوێنی هەیە.

ئەم بوارە كاتی و شوێنییە «مجال مكان و زمن» ڕۆس هەوڵی داوە لە ساتەوەختە شۆڕشگێڕییەكەی وەربگرێتەوە، كاتێك دەڵێت: «ئەم ناوچەیە لە سەردەمێكدا باڵادەست بووە، بەسەر باقیی جیهاندا و لە هەموو بوارە كەلتووری و پەروەردەیی و زانستییەكاندا پێشەنگ بوو. بەڵام گرفتی ئێوە ئەو ئایدیۆلۆژییانە بوو كە بەڵێنی جۆرێك لە خەیاڵ و یۆتۆبیا دەدات، كە لە بنەڕەتدا ئەم جۆرە بەڵێنانە ئاكامی شكست دەبێت، هەرچەندە شكستیشیان دەهێنا، بەڵام زیاتر پشتیان بە ڕەتكردنەوە دەبەست، لەگەڵ ئەوەش كە نەیاندەتوانی ئەو خەیاڵانەیان بهێننەدی كە بەڵێنیان دەدا بیهێننەدی، زیاتر پەنایان بۆ ڕەتكردنەوەی ئۆپۆزسیۆن دەبرد، بۆ ئەوەی پارێزگاری لە دەسەڵاتەكانیان بكەن.

لە دیدارێكی لەگەڵ گوڤاری گوڵاندا، «دینیس ڕۆس»، بەكارهێنانی هێز و پیادەكردنی دیپلۆماسییەت لە سیاسەتی دەرەوەی ئەمریكادا، پێكەوەگرێ دەدات. لە ڕاستیدا، هەر لە ڕۆژگاری كۆنەوە فیكری سیاسیی ئەم پێكەوەپەیوەستكردنەی وەك پرس و بابەتێك خستووەتەڕوو، ئەویش كاتێك ژەنەڕاڵ و تیۆرسیەنی ستراتیژیی سەربازیی پرۆسی ئەڵمانی، «كارل ڤۆن كڵاوزڤیتز Carl Philipp Gottlieb von Clausewitz 1780-1831»، ڕایەڵەی پەیوەندی لە نێوان هێز و دپیلۆماسییەتدا دروست كرد، جەختی لەسەر ئەوە كردەوە، لایەنە ئەخلاقی و سیاسییەكانی جەنگ لە كتێبەكەیدا بە ناوی «لەبارەی جەنگەوە Vom Kreige»، بە واتایەكی ڕوون ئەوەی خستەڕوو كە جەنگ یەكێكە لە ئامرازەكانی سیاسەتە. لەم ڕوانگەیەوە، ململانێی نێودەوڵەتی، تەنیا ململانێیەكی سیاسی و دیپلۆماتی نییە، بەڵكو زۆرجار سەردەكێشێت بۆ سەرهەڵدانی جەنگ لە نێو دەوڵەتەكاندا. لێرەدا پرسیارێكی دیكە دێتەئاراوە: ئایا دەوڵەتان سەرەتا پەنا بۆ گرتنەبەری دپیلۆماسییەت دەبەن، یان پەنابردنە بەر جەنگ؟ بە گوێرەی كڵاو زڤیتز، بە زۆری سەرەتا دەوڵەتەكان پەنا بۆ هەڵگیرساندنی جەنگ دەبەن، كاتێكیش جەنگ شكست دەهێنێت، لە چارەسەركردنی كێشەكاندا، ئەوا ناچار دەبن ڕێگای دیپلۆماسییەت و گفتوگۆ و سازشكردن بگرنەبەر.

لە كات و سەروەختی جیاوازدا ئیدارەی ئەمریكا هێز و دیپلۆماسییەتی پێكەوە گرێ داوە، بەڵام بە شێوەیەكی ناهاوسەنگ، ئەم كارەی كردووە، ئەوە بوو هێز و بەكارهێنانەكانیمان بەدی كرد لە میانەی شەڕی سارددا (1945-1991)، كە تێیدا هێز ڕۆڵێكی بەرچاوی هەبوو لە سیاسەتی دەرەوەی ئەمریكا و لە چەندین شەڕدا بەكار هێنرا، لەوانە شەڕی كۆریا 1953، شەڕی ڤێتنام 1968-1975، و شەڕی عێراق 2003. هەروەها بۆ ئەوەی سیاسەتی دەرەوە پتر كارا و كاریگەر بێت، ئەوا وەزیری دەرەوەی ئەمریكا (هیلاری كلینتۆن) چەمكی هێزی زیرەك (Smart Power) یان هێزی نەرم (Soft Power)ی خستەڕوو، هەروەها پڕۆفیسۆری دیاری بواری پەیوەندییە نێودەوڵەتییەكان و یاریدەدەری وەزیری بەرگریی ئەمریكا جۆزێف نای، (1937-2025 Josef Nye، Jr.)، لە كتێبە گرنگەیدا بە ناوی (هێزی نەرم 2004) باس لەوە دەكات كە «كۆڵن پاوڵ» وەزیری دەرەوەی ئەمریكا، ئاماژەی بەوە كردووە، كە ئەمریكا لە میانەی جەنگی دووەمی جیهانیدا هێزی بەكارهێنا، بەڵام دوای جەنگەكە هێزی نەرمی لە میانەی پڕۆژەی مارشاڵ (1947) لە ئەوروپا، دواتریش لە یابان گرتەبەر. پرۆفیسۆر (نای) ئەوەش دەخاتەڕوو كە هەندێ لە سەركردەكانی ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا دەرك بە گرنگی یەكلاكەرەوەی هێزی نەرم لە بواری سیاسەتی نێودەوڵەتیدا ناكەن، تەنانەت جارێكیان، ڕامسفیڵد وەزیری بەرگری ئەمریكا، ڕایگەیاند: «من نازانم هێزی نەرم مانای چییە و چی دەگەیەنێت».

بەڵێ، هەروەك «دینیس ڕۆس» دەڵێت، لە پاڵ دپیلۆماسییەتدا پێویستمان بە هێز هەیە، چونكە ئەو دیپلۆماسییەتەی هێز پاڵپشتی نەكات، تۆكمە نابێت، بەكارهێنانی هێزیش، بە بێ دیپلۆماسییەت، دۆخێك دروست دەكات، كە دەرئەنجامەكان، دەستكەوتی سیاسییان لێ نەكەوێتەوە. لەم ڕووەوە باس لەو ڕێچكە و ڕێگاچارەیە دەكرێت كە لە بواری ئیدارەدانی سیاسەتدا و لەلایەن سەرۆكی ئێستای ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا (دۆناڵد ترەمپ) گیراوەتەبەر، كە «دینیس ڕۆس» دەڵێت: هێشتا زووە باس لەوە بكەین كە ترەمپ چی دەكات، ئەمە لەگەڵ ئەوەی كە ترەمپ بە زۆری بیر لە «هێز» دەكاتەوە، بەڵام (دینیس) باس لەوە دەكات كە ئەو هێزەی ترەمپ باسی لێوە دەكات، هێزێكی سنووردارە. بەڵام هەروەك لە شەڕی 12 ڕۆژەی سەر ئێراندا دەركەوت، تەنانەت ئەم هێزە سنووردارەش كاریگەر و كارا بوو، كە بووە هۆی كۆتاییهێنان، یان بەلای كەمەوە ڕاگرتنی پڕۆگرامی ئەتۆمیی ئێران. لەم ڕووەوە (دینیس ڕۆس) ڕای وایە «ئەنجامدانی ئەم گورزە پێویست بوو، بەڵام دەبووایە زووتر جێبەجێ بكرایە». هێشتا دەرئەنجامەكانی ئەم گورزە لە نێوان بەدیهێنانی ئامانجەكەی (تێكشكاندن و كۆتاییهێنان بە پڕۆگرامی ئەتۆمیی ئێران) و نزیكبوونەوە لە هێنانەدی ئامانجەكەدایە و هێشتا (ترەمپ) باس لەم زەبرانەی سەر ئێران دەكات، هەندێ جاریش ئاماژە بە دووبارەكردنەوەیان دەكات، ئەگەر بێتوو بە پێویستی بزانێت. بۆیە دۆخەكە لەگەڵ ئێراندا تەمومژاوییە و قسە و باسێكی زۆر لەبارەی گفتوگۆ، یان گەیشتن بە ڕێككەوتن لە ئارادایە.

لەم هەلومەرجەدا، (دینیس ڕۆس) دیدێكی ڕەشبینانەی هەیە و پێی وایە هێشتا زووە بڵێین كە ئیدارەی (ترەمپ) بە ڕاستی هێز و دیپلۆماسییەتی پێكەوە گرێ داوە، یان هێشتا بەڵگەیەكی یەكلاكەرەوە نییە لە بارەی تەواوكارییەكی تۆكمەی نێوان ئەم دوو پرسەدا. بەڵام لێرەدا ئەم پرسیارە دێتە ئاراوە: ئایا دیپلۆماسییەت سەركەوتن بەدەست دەهێنێت لە ڕێگای پەنابردنەبەر هەڕەشەكردنەوە، هەروەك ئەوەی لە حاڵەتی ئێراندا بەدی دەكرێت؟ (دینیس ڕۆس) پێمان دەڵێت: پێویستە سەرەتا بزانین ئایا جێگرەوەیەك بۆ هێز هەیە؟ خۆ ئەگەر جێگرەوەیەك نەبێت، ئەگەر ئامرازەكانی دیكەش تاقی كرابێتنەوە، ئەوا (ڕۆس) ئەوە دووپات دەكاتەوە كە دەكرێت بەكارهێنانی هێز میسداقییەتێكی زیاتری هەبێت و بۆی هەیە ئەنجامدانی ڕێككەوتنەكان لەژێر هەڕەشەی بەكارهێنانی هێزدا، كارێكی ڕاست بێت، ئەویش دوای ئەوەی هەوڵ و كۆششێكی زۆر لە گفتوگۆكاندا خرایەگەڕ.

ئەوەی پەیوەندی بە دۆخی عێراقەوە هەبێت، (دینیس ڕۆس)، باس لەوە دەكات كە عێراق ڕووبەڕووی هەڕەشە بەردەوامەكانی ئیدارەی ئەمریكا بووەتەوە بۆ ئەوەی چەك تەنیا و تەنیا لە دەستی دەوڵەتدا بێت، واتە پێویستە چەك لە حەشدی شەعبی، پاڵپشتیكراو لەلایەن ئێرانەوە، وەربگیرێتەوە، و پێی وانییە كە بواری ئەوە هەبێت، میلیشیا شیعەكان بتوانین ڕۆڵێكی بنەڕەتییان هەبێت لە بەرەوپێشبردنی عێراقدا، بەڵكو بوونیان بووەتە بەربەستێك لەبەردەم گەشەكردنی ئەم وڵاتەدا. لە هەمان كاتدا (ڕۆس) باوەڕی وایە كە ئەمریكا خوازیاری ئەوە نییە ئێران و عێراق دوژمنی یەكتری بن و بە بۆچوونی ئەو ئەمە لە بەرژەوەندیی ئەمریكادا نییە. بەڵام لە هەمان كاتدا دینیس ڕۆس ڕای وایە، زۆر گرنگە كە ئەمریكا دەڵێت: «عێراقێكی سەربەخۆمان دەوێت كە سیاساتەكانی لەژێر هەژموونی ئێراندا نەبێت، ئەم كاتەش كاتێكی باشە لەبەر ئەوەی ئێران لە دۆخێكی لاوازیدایە  و میلیشیاكانیش لە شەڕی 12 ڕۆژەدا هیچ ڕۆڵێكیان نەبوو، بەڵام دەبێت بە تەواوەتی ئاوێتە بكرێن و پێویستە بڕیاری عێراقییەكان لای خۆیان بێت، نەك ئێران، ئەمەش پێویستی بە گرتنەبەری ڕێچكەیەكی واقیعی هەیە بۆ ئەوەی عێراق بۆ عێراقییەكان بێت و جڵەوی بڕیارەكانیشیان بە دەستی خۆیانەوە بێت.

 ئەوەی پەیوەست بێت بە كوردستانی عێراقەوە، (دینیس) ڕای وایە پێویستە حكومەتی مەركەزی (Central Government)- كە (ڕۆس) ئەم چەمكە لە بری چەمكی حكومەتی فیدڕاڵی بەكار دەهێنێت- بخرێتە ژێر گوشارەوە لە پێناو دەستەبەركردنی مافە دەستوورییەكاندا، دەكرێت لەم ڕووەوەش ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا ڕۆڵی هەبێت و دەستتێوەردانێكی كارا بكات. بەڵام ئەگەر پێچەوانەی ئەمە ڕەفتار بكرێت، ئەوا دەكرێت پێشبینیی ئەوە بكەین، كە ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا هەڵوێستی دیكە بگرێتەبەر. (ڕۆس) سەرنجی ئەوە دەدات كە لە عێراقدا حكومەتی مەركەزی (Central Government)، خوازیاری بنیادنانی جۆرێكی دیاریكراوی پەیوەندییە لەگەڵ ئەمریكادا، كە ئەمریكاش خواستێكی هاوبەشی هەیە لەم ڕووەوە، بەڵام بەو مەرجەی ئەمە كاریگەری نەبێت لەسەر بەرپرسیارێتییە دەستوورییەكانی حكومەتی مەركەزی (Central Government) لە بەرانبەر هەرێمی كوردستاندا، كە دەبێت لە چوارچێوەی ڕێكارە فیدڕاڵییەكاندا بن. بە بۆچوونی (ڕۆس) پرۆسەی چارەسەری ئاشتییانەی پرسی كورد لە توركیا، كارێكی زۆر گرنگە لە پێناو بەدیهێنانی لەخۆگرتن و ئاوێتەكردنی كورد و ڕێزگرتن لە ئۆتۆنۆمییان لە نێو توركیادا، ئەوەش دووپات دەكاتەوە، كە بە ڕاددەیەكی گەورە هەڕەشەی تیرۆر لە ئارادا نەماوە و ئەمەش دەرفەتێكە بۆ بەهێزكردنی پەیوەندییەكان لەگەڵ حكومەتەكەی ئەردۆغاندا.

 ئەوەی بە شێوەیەكی گشتی پەیوەندی بە پرسی كوردەوە هەبێت، ئەوا (ڕۆس) پیێ وایە تا ئەو ڕاددەیەی كە ڕێز لە كورد گیراوە، ئەوا ئەم ڕێزگرتنە بواری زمان و كەلتووری ئەوانی گرتووەتەوە، و پێویستە بەدەستهێنانی ئۆتۆنۆمی لەنێو دەوڵەتدا (نەك سەربەخۆیی)، سەرمەشقی ئایندە و پاشەڕۆژیان بێت. ئەو باس لە خۆبەڕێوەبەریی (Autonomy) دەكات، بەڵام ئایا دیدگایەكی ڕوون هەیە بۆ ئەم خۆبەڕێوەبەرییە (Autonomy)؟، كە هەیە ئەمە ڕەتدەكاتەوە، بەڵام (ڕۆس) پێی وایە ئەگەر پانتاییەكی بەرفراوان بۆ كەلتووری كورد و دەرفەتی بەرەوپێشچوونی لە سایەی ئەم هەلومەرجەی ئێستادا بۆ دروست بێت، ئەوا ئەمە بەسە. ( ڕۆس) داوا لەو كەسانە دەكات كە باوەڕیان بەو دیدگای سەرەوە هەیە كە ئامادە بن بۆ ڕوبەڕووبوونەوەی ئەو كەسانەی بە كەمتر لە سەربەخۆیی ڕازی نابن و (ڕۆس) بۆچوونێكی زۆر مەترسیدار دەخاتەڕوو، كە ئەم كەسانە سەربەخۆیی بەدەست ناهێنن و گوشاركردنیشیان بەم ئاراستەیەدا خزمەت بە دۆزی كورد ناگەیەنێت.

پێویستە ئەم تێڕوانینەی دیپلۆماتكارێكی دێرێن و بیرمەندێكی ستراتیژی نزیك لە ناوەندی بڕیاردان لە سیاسەتی دەرەوەی ئەمریكا، بۆ ئایندەی پرسی كورد، لەبەرچاو بگیرێت و بایەخێكی لە ڕاددەبەدەری پێ بدرێت لەلایەن دەستەبژێری سیاسیی كوردەوە، بە هۆی مەترسییەكەی و كاریگەریی لەسەر كێشەی كورد بە شێوەیەكی گشتی، ئەوا پێویستە لەم ڕووەوە گفتوگۆیەكی زانستی و بابەتی لەسەر بكرێت.

لە كۆتاییدا (ڕۆس) باس لە (پرسی بڕیاردانی چارەنووس) دەكات كە یەكێك بوو لە 12 بەندەكەی سەرۆكی ئەمریكا (وودرۆ ویڵسۆن) كە لە ساڵی 1917 خستیەڕوو، لە سەروبەندی كۆتاییهاتنی جەنگی یەكەمی جیهانی و دامەزراندنی كۆمەڵەی گەلان و لەسەر ئەم بنەمایە (ویڵسۆن) چاوی بە (لینین) كەوت بۆ چەسپاندنی پرەنسیپی بڕیاردانی چارەنووس، كە (ویڵسۆن) تاكەكەس نەبوو، ئەم پرەنسیپە بە جیهان ببەخشێت، بەڵكو ئەم پرەنسیپە پاڵپشتییەكی دراماتیكی قەناعەتپێهێنەری لێكرا لەلایەن شۆڕشی ڕووسی و لە لایەن خودی لینینەوە.