پڕۆفیسۆر مایك .سی. مەنگەر، پڕۆفیسۆری زانستە سیاسییەكانە لە زانكۆی ستانفۆرد و بەڕێوەبەری پەسەندكردنی پڕۆگرامی بڕوانامەی (PPE)یە كە هەرسێ بواری «فەلسەفە، سیاسەت، ئابووری» لە خۆی دەگرێت. بواری سەرەكیی توێژینەوەكانی كاركردن بووە و لەسەر «بەڕێوەبردن و ڕێكخستنی بازاڕ، دامەزراوە ناحكوومییەكان» و لە سەردەمی ئیدارەی «ڕۆناڵد ڕیگن»یشدا وەك ئابووریناسێك ستافی كۆمیسیۆنی بارزرگانیی فیدڕاڵی بووە لە ئیدارەی ئەمریكادا، پشتر بۆ ماوەی پێنج ساڵ سەرنووسەری گۆڤاری بژارەی گشتی «Public choice «بووە و ئێستاش یەكێكە لە هاوسەرنووسەرانی گۆڤاری « ئیندیپێندێنت ڕیڤیو - The Independent Review».

بۆ قسەكردن لەسەر پرانسیپەكانی ئیدارەی دۆناڵد ترەمپ وەك «بەدەستهیێنانی ئاشتی بە ڕێگەی بەكارهێنانی هێز، بارزگانی نەك كێشەو شەڕ» و كاریگەیی ئەم پرانیسپانە لەسەر كۆی سیاسەتی جیهانی بەگشتی و ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست بەتایبەتی، ئەم دیمانە تایبەتەمان لەگەڵ پڕۆفیسۆر مەنگەر ئەنجام دا.

 

 

 

* لە ئێستای ئیدارەی ترەمپدا زۆر گوێبیستی ئەو چەمكە دەبین كە ئەوان دەیانەوێت ئاشتی بە ڕێگەی بەكارهێنانی هێز «Peace through strength» بهێننە دی، ئایا بە ڕێگەی بەكارهێنانی هێز ئاشتی دێتەدی؟ ئایا تاچەند لەو بڕوایەدایت ئیدارەی ترەمپ بتوانێت كۆتایی بە شەڕەكان بهێنێت و ئاشتی بەدی بهێنێت؟

- پرانسیپی بە دیهێنانی ئاشتی بە ڕێگەی بەكارهێنانی هێز « peace through strength»، مێژوویەكی دێرینی لە پەیوەندییە نێودەوڵەتیەكاندا هەیە، لەگەڵ ئەوەی بەكارهێنانی لەوانەیە ببێتە فاكتەرێك بۆ ڕێگرتن لە دوژمنكاری، بەڵام ئەم پرانسیپە دەبێتە بنەمایەكی سەرەكی و پێویست بۆ ئاشتییەكی هەمیشەیی، هەر بۆیە جەختكردنەوەی ترەمپ لەسەر بەكارهێنانی هێز بۆ ڕێگرتن لە هەندێك ڕەفتاری دوژمنكانە، لەوانەیە لەسەر ئاستی كورتمەودا كاریگەریی هەبێت، بەڵام بنەمای زۆر پتەو بۆ بەدیهێنانی ئاشتی بریتییە لە «متمانەی دیپلۆماتی، بەرژەوەندیی ئابووریی هاوبەش، بوونی دامەزراوەی نێودەوڵەتیی كاریگەر»، ئەمانە ڕۆڵی زۆر كاریگەر لە بەدیهێنانی ئاشتیدا دەگێڕن. پەنابردن بۆ هێزی سەربازی لەوانەیە دەستبەجێ هەندێك ڕەفتاری دوژمنكارانە ڕابگرێت، بەڵام بەدیهێنانی ئاشتیی هەمیشەیی پشت بە « پەیوەندی ئەرێنیی نێوان دەوڵەتان، شەفافییەت، ڕێزگرتن لە یاسای و ڕێسا نێودەوڵەتییەكان» دەبەستێت، بەبێ بوونی ئەم فاكتەرانە هەر هەوڵێك بۆ ڕاگرتن و چارەسەركردنی كێشەكان تەنیا چارەسەری كاتی دەبن.

سەرباری ئەمانەش پشتبەستنی ڕەها بە هێز، دەبێتە هۆكاری لاوازبوونی دەسەڵاتی ئەخلاقی پێویست بۆ ئەوەی هێزێكی وەك ئەمریكا ناوبژیوانیی لایەنە پێكناكۆكەكان بكات و بتوانێت سەركردایەتی لەسەر ئاستی جیهان بكات. هەر بۆیە لەگەڵ ئەوەی «هێز» وەك بەشێك لە هاوكێشەكە لە قەڵەم دەدرێت، بەڵام دەبێت ببەسترێتەوە بە شەرعییەتی دامەزاروە نێودەوڵەتییەكان و ستراتیژیەتی هەماهەنگی لەسەر ئاستی نێودەوڵەتی.

دەمەوێت ئاماژە بەوەش بكەم، كە بەشێكی زۆر لە لایەنگرانی ترەمپ كە بانگەشە بۆ دروشمی «ئەمریكا مەزنتر بونیاد دەنێننەوە -MAGA» دەكەن، كە تەنیا ئاشتی گەرەنتییە بۆ ئەمریكا، پێیان باشترە كە ئەمریكا خۆی لە هەموو كێشە دەرەكییەكان بكێشێتەوە و جەخت لەسەر پاراستنی سنوورەكانی خۆی بكاتەوە. بە لەبەر چاوگرتنی هێزی سەربازیی ئەمریكا و پێگە گۆشەگیرییە جوگرافییەكەی، لەوانەیە ئەو كشانەوەی بە ئاسانی بۆ جێبەجێ بكرێت، بەڵام ئەگەر لە چەندین ناوچەی جیهان شەڕی گەورە هەڵبگیرسێت و چین و ڕووسیا هەوڵی فراوانخوازی بدەن و ئەو بۆشاییانە پڕ بكەنەوە كە دوای كشانەوەی ئەمریكا لە كێشە و تەنگژەكان دروست بوون، ئەوا ئاشتی لەسەر ئاستی جیهان نایەتەدی.

* لە ئێستادا جیهان وەك ئەوە دەبینرێت كە سیستمی جیهانی نەمابێت، نەتەوە یەكگرتووەكان و ئەنجومەنی ئاسایشی نێودەوڵەتی ناتوانن هیچ ڕۆڵێك لە شەڕ و كێشەكاندا بگێڕن، ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا لە گەلێك ڕێكخراوی نەتەوە یەكگرتووەكان وەك «WHO، COP، International Criminal Court» و...هتد، هاتووەتە دەرەوە. لە دۆخی وادا ئایا چارەنووسی سیستمی جیهانی چۆن دەبینیت؟ ئایا مەزندەی ئەوە دەكەیت لە ناو ئەم نادڵنیاییەی ئێستای جیهاندا، سیستمێكی جیهانیی تازە لەدایك ببێت و جیهان سەرلەنوێ ڕێك بخاتەوە؟

- ئەو سیستمە نێودەوڵەتییەی دوای جەنگی دووەمی جیهان لەسەر بنەمای فرەلایەنی و هاوكاریی دامەزراوەیی بنیاد نراوە، ڕووبەڕووی قەیرانێكی قووڵی شەرعییەت و كارایی بووەتەوە. دامەزراوەكانی وەك نەتەوە یەكگرتووەكان، ڕێكخراوی تەندروستیی جیهانی و پەیماننامە نێودەوڵەتییە جۆراوجۆرەكان، كە سەردەمانێك وەك پلاتفۆرمێك بوون بۆ چارەسەركردنی كێشە هاوبەشەكان نێودەوڵەتییەكان، ئێستا لە بەرانبەر پارچەپارچەبوونی جیۆپۆلەتیكیدا، ڕۆژ لە دوای ڕۆژ بێدەسەڵاتتر دەر دەكەون.

پاشەكشەی ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا لە سەركردایەتیی جیهانی—كە لە كشانەوەی لە دامەزراوەكانی وەك ڕێكخراوی تەندروستیی جیهانی، ڕێككەوتننامەی پاریسی تایبەت بە كەشوهەوا (COP) و دادگای تاوانی نێودەوڵەتی (ICC) لە سەردەمی ترەمپدا ڕەنگی دایەوە زیاتر دامەزراوە نێودەوڵەتییەكانی بەرەو ئیفلجی بردووە.

وای نابینم ئەم ئاراستەیەی ئێستا ببێتە هۆكاری ئەوەی داڕمانێكی تەواوەتی لە دامەزراوە نێودەوڵەتیەكاندا ببینین، بەڵام لەوانەیە ئەم ئاراستەیە زیاتر بەرەو پارچە پارچە بوون هەرێمی ئایدیۆلۆژی كاریگەرمان ببات، نەك بوونی تەنیا یەك «سیستمی لیبڕاڵیی نێودەوڵەتی»، كە ئەمەش جیهان بەرەو جیهانێكی فرە جەمسەریی كێبڕكێییمان دەبات، كە تیایدا هاوپەیمانە جیاوازەكانیش كێبڕكێی یەكتری دەكەن. پرسیار لێرەدا ئەوەیە ئایا ئەمە بەرەو جیهانێكی هاوسەنگ و سەقامگیرمان دەبات، یان بەرەو ناسەقامگیریی زیاتر؟ وەڵامی ئەم پرسیارە پەیوەستە بە ئامادەباشیی ئەو هێزە تازانە كە دەردەكەون بۆ داڕشتن و پاپەندبوون بە نۆرمە نێوییەكان و هەماهەنگی و هاریكاری لەسەر ئاستی پەیوەندییە نێودەوڵەتییەكان.

* بۆ ئێستای ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست باس لە « the new middle east» دەكرێت، بێگومان لەناو ئەم ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستەدا سنوورە كۆنەكان نامێنن و نەخشەیەكی دیكە دروست دەكەن كە پێی دەڵێن «blood boarder map»، لەم ڕووەوە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستی نوێ چۆن دەبینیت؟ ئایا ئەم ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستە نوێیە دەتوانێت كێشەی فەلەستین و ئیسرائیل لەسەر بنەمای دوو دەوڵەت چارەسەر بكات؟

- زیاتر لە سەدەیەكە ئەو سنوورانەی دەوڵەتانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست كە «سنووری بە خوێن كێشراو – Blood borders» بوون، هەر بۆیە بیرۆكەی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست تا دێت زیاتر جەختی لێ دەكرێتەوە، ڕەنگدانەوەی گەیشتن بەو ڕاستییانەیە كە ڕۆژ لە دوای ڕۆژ باشتر دەردەكەون، كە سنوورەكانی سەردەمی كۆلۆنیالیزم و بەتایبەتی ئەو سنوورانەی لەسەر ڕێككەوتننامەی بێمانای سایكس- پیكۆ داڕێژراون، چیتر ڕەنگدانەوەی واقیعی سەر ئەرز و دابەشكارییە ئیتنی و ئایینی و سیاسییەكانی ناو دەوڵەتەكان نین.

هەر بۆ نموونە لە كاتی هەڵوەشانەوەی دەوڵەتانێكی وەك «سووریا و عێراق» لە ژێر كاریگەریی گوشارە ناوخۆیی و دەرەكییەكاندا، وەك بینیمان كاراكتەرە غەیرە دەوڵەتییەكان و هێزە نافەرمییەكان ئەو بۆشاییانەی پڕ كردەوە كە لە دوای كەوتنی ڕژێمەكانیان دروست بوون، بۆیە نەبوونی بەرنامەیەكی پێویست بۆ مامەڵەكردن لەگەڵ واقیعی دوای هەڵوەشانەوەی ئەو جۆرە دەوڵەتانە، ئەوا جارێكی دیكە «سنووری بەخوێن كێشراو» بە شێوەی دیفاكتۆ دروست دەبێتەوە. هەر لەم چوارچێوەیەشدا ئەوەی پێی دەڵێن «چارەسەری دامەزراندنی دوو دەوڵەت» بۆ چارەسەركردنی كێشەی نێوان فەلەستین و ئیسرائیل لەگەڵ ئەوەی زۆر جەختی لەسەر دەكرێتەوە، بەڵام ئەویش بە ڕاددەیەك ئاڵۆز بووە كە بە چارەسەر لە قەڵەم نادرێت.

هەر بۆیە هەڵوەشانەوەی دەسەڵاتی سەنتڕاڵی لە زۆربەی دەوڵەتانی ناوچەكەدا ڕەنگە دەرفەتی نوێ بۆ ئۆتۆنۆمیی خۆجێی و ڕێكخستنەوەی كۆنفیدڕاڵی بڕەخسێنێت، بەڵام لە هەمان كاتدا ئەم ئاراستەیەش ئەگەر لەسەر بنەمایەكی دروست و حوكمڕانییەكی شەرعی لەسەر بونیاد نەنرێت، مەترسیی ئەوەی لێ دەكرێت، ململانێكان زیاتر و كێشەكان زیاتر ئاڵۆزتر بكات.

چارەسەری درێژخایەنی كێشەی ئیسرائیل-فەڵەستین نەك تەنیا پێویستی بە ئیرادەی دیپلۆماسی هەیە، بەڵكو پێویستی بە چوارچێوەیەكی هەرێمییش هەیە كە ددان بە فرەیی (پلۆرالیزم)دا بنێن و بتوانن ئەو فرەییە بەڕێوەبەرن، نەك تەنیا هەوڵی سەپاندنی ئەو سنوورە دەستكردانە بدەن كە لە ئێستادا چیتر كاراییان نەماوە.

تیۆرێك لە پەیوەندییە نێودەوڵەتییەكان و شیكاریی دەستووریی ناوخۆیدا هەیە كە پێی دەوترێت «تیۆری هاوسەنگی ڕێژەیی « the proportionality theorem»  لەم تیۆرەدا ڕاستییەك تێبینی دەكرێت، كە زۆر گرنگە، ئەویش بریتییە لە: دابەشكردنی یاسایی «de jure» كە شێوەیەك لەسەر دابەشكردنی دەسەڵاتەكان، یان ئەو مافانەی لە چوارچێوەی دەستووردا بۆ گەلێك دەچەسپێنرین، یانیش لەلایەن پەیماننامەیەكی نێودەوڵەتییەوە بۆ «چەند گەلێك دەسەپێندرێت، ئەم میتۆدە زۆر جیاواز نییە لە جۆری دووەم كە ئەمری واقیعە « de facto» لەسەر بنەماكانی «ڕاستییەكانی سەر ئەرز، سیاسەتی واقعبینانە» دەسەڵاتەكان لە نێوا گەلاندا دابەش دەكات.

لە ئێستای ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا تیۆری هاوسەنگیی ڕێژەیی دروست نەبووە، لە ئەگەری هەڵوەشانەوەی هەر كام لە دەوڵەتانی ناوچەكەدا دەبێتە هۆی باڵادەستیی نفووزی دەوڵەتێكی دیكەی هەرێمی، بۆیە مەزندەكردن بۆ گۆڕینی سنوورەكان مەحاڵ و ئەستەمە، لەوانەیە سووریا لەبەریەك هەڵبوەشێت و سەرلەنۆی سنووری تازە دابڕێژرێتەوە، بەڵام كێشەكە ئەوەیە پێشبینیكردنی پێشوەختە لە ناو ئەم گۆڕانكارییانەی ئێستای ناوچەكەدا مەحاڵە، لەبەر ئەوەی ئاكامەكانی ئەم گۆڕانكارییانە لەسەر بنەمای ڕێككەوتنەكان نابن، بەڵكو لەسەر بنەمای هەڕەشە و توندوتیژیی كاریگەر دەبن، كە ئەمەش بەڕاستی بارودۆخێكی قورس و ترسناكە.

* ئێمە وەك هەرێمی كوردستان كە بەشێكین لە دەوڵەتی عێراق، چارەنووسمان لە ناو ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا چۆن دەبینیت، بەتایبەتی كە عێراق بەرەو سیستمی كۆپیی ئێران هەنگاو هەڵدەگرێت، نەك سیتمێكی فیدڕاڵی و دیموكراتی؟

-لە كاتێكدا دەوڵەتی ناوەندیی عێراق لە ئێستادا كە زیاتر و زیاتر بەرەو ئاراستەی سیۆكراتی و تائیفی هەنگاو هەڵدەگرێت كە كۆپیی ئێرانمان دێنێتەر بەرچاو، كوردستان خۆی لە دۆخێكی ناسك و هەستیاردا دەبینێتەوە.

بۆ ئێستای هەرێمی كوردستان كە گەلی كورد ساڵانێكی زۆر خەباتی بۆ ددانپێدانان و خۆبەڕێوەبردن كردووە، ئەم ئاراستەی ئێستا عێراق هەم هەڕەشە و هەمیش دەرفەت دروست دەكات.

ئەگەر دەسەڵاتدارنی بەغدا لە داخوڕاندنی فیدڕاڵیزم بەردەوام بن، لەوانەیە هەرێمی كوردستان پێویستی بەوە بێت كە زۆر زیاتر كار لەسەر بنیادنانی دامەزراوەی باوەڕپێكراو و شەفافی خۆی بكاتەوە، بەمەش شەرعییەتی ناوخۆیی و توانای خۆبەڕێوەبەریی خۆی بەهێزتر دەكات. هەروەها پێویستە هەرێمی كوردستان سیاسەتێكی هاوسەنگی ورد لە سیاسەتی دەرەوەدا پەیڕەو بكات، پەیوەندییەكانی لەگەڵ ئەكتەرە هەرێمییەكان و زلهێزە جیهانییەكان بپارێزێت، بەبێ ئەوەی ببێتە سەربازێكی ناو شەترەنج بەدەستیانەوە.

بوونی دەسەڵاتی خۆبەڕێوەبردنی لۆكاڵی شتێكی پراكتیكییە هەتا ئەگەر چوارچێوەیەكی یاسایی نەبێت و تەنیا دیفاكتۆش بێت، بۆیە لەم چوارچێوەیەدا لەوانەیە ئەم دەسەڵاتە باشترین ئاراستەی كردارەكی بێت بۆ ئەوەی هەنگاوی زیاتر بەرەو پێشەوە هەڵبگرێت، بەتایبەتی ئەگەر هەنگاوەكانی هاوشان بێت لەگەڵ گەشەی ئابووری، چاكسازیی دامەزراوەیی و تێكەڵبوونی دیپلۆماسیی نێودەوڵەتی.

پرسیار دەكەم ئەگەر سەرەنجام هەرێمی كوردستان چارەنووسی وەك تایوانی لێ هات چی دەبێت؟ بێگومان ئێستا تایوان دەبینن، لەلایەك چین بانگەشەی ئەوە دەكات تایوان بەشێكە لە چین، بەڵام ڕێگەشی پێ داوە، دەسەڵاتی خۆبەڕێوەبەریی هەبێت، ئەم هاوكێشەیە كاتێك گۆڕانكاریی بەسەردا دێت، كە تایوان هەموو هەوڵی بخاتە گەڕ بۆ ئەوەی ببێتە دەوڵەتێكی سەربەخۆی ددانپێدانراو.

بۆ ئێستای ناوچەكە، وا خوێندنەوەی بۆ دەكرێت كە توركیا و عێراقیش ڕێگە بە هەرێمی كوردستان نەدەن كە ببێتە دەوڵەتێكی سەربەخۆ، یان تەنانەت ڕێگەش بە سیستمێكی فیدڕاڵی نادەن كە پرۆسەی دابەشكردنی دەسەڵاتەكان لە نێوان هەرێمەكاندا هەبێت.

تایوان توانیویەتی ئەم بارودۆخە ئاڵۆز و ناڕوونە لانیكەم تا ئێستا بەڕێوە ببات، لەم چوارچێوەیەدا لەوانەیە كوردستانیش ناچار بێت هەمان شێوازی تایوان دووبارە بكاتەوە. جیاوازیی تایوان و هەرێمی كوردستان تەنیا ئەوەیە، ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا گەرەنتیی داوە بە تایوان كە وەك هەرێمێك حوكمڕانیی خۆی بكات، بەڵام هەرێمی كوردستان ئەم گەڕەنتییەی نییە. ئەمە لەگەڵ ئەوەی ترەمپ ئاماژەشی بەوە كردووە، ئەگەر چین هەوڵ بدات بە زەبری هێز تایوان بگێڕێتەوە بۆ سەر خاكەی، لەوانەیە ئەمریكا نەتوانێت بە تەواوەتی پشتگیریی تەواوی تایوان بكات، بەڕاستی هاوكێشەكە زۆر ئاڵۆزە.

* لەسەر ئاستی پەیوەندییەكانی دەرەوەی ئەمریكا لەگەڵ هاوپەیمانەكانی، ئیدارەی ترەمپ دروشمێكی بەرز كردووەتەوە و دەڵێت «not conflict  commerce»، لەسەر ئاستی دەوڵەتانی كەنداویش بەتایبەتی سعودیە و ئیمارات و قەتەر، ئەوانیش پلانی خۆیان هەیە بۆ بایەخدان بەوەبەرهێنان و بارزگانی، پرسیار لێرەدا ئەوەیە تاچەند وەبەرهێنان و بازرگانی دەبێتە بنەمایەك بۆ دروستبوونی پەیوەندیی زۆرباشی نێوان دەوڵەتان و چەسپاندنی سەقامیگیری لە ناوچەیەكی وەك ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا؟

- دروشمی ئیدارەی ترەمپ «بارزگانی نەك شەڕ و كێشە - commerce not conflict»، ئاماژەیە بۆ پیادەكردنی ئاراستەیەكی پراگماتیكی و مامەڵەكارانە لە سیاسەتی دەرەوەی ئەمریكادا، بێگومان ڕاستییەكی زۆر لەو بیرۆكەیەدا هەیە كە بازرگانی پەرە بە ئاشتی دەدات، یان گەیشتن بە ئاشتی خێراتر دەكات. ئەمەش دەگەڕێتەوە بۆ ئەوەی، كاتێك وڵاتان لە ڕووی ئابوورییەوە پێكەوە بەستراونەتەوە، تێچووی ململانێكان بەرز دەبێتەوە و پاڵنەرەكان بۆ هاوكاری زیاد دەكەن، بەڵام بازرگانی بە تەنیا ناتوانێت سەقامگیری دروست بكات، بەبێ بوونی سەروەریی یاسا، مافی خاوەندارێتی و دامەزراوەی شەفاف.

پەیوەندییە ئابوورییەكانی نێوان ئەمریكا و هاوپەیمانەكانی لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست وەك سعودیە، ئیمارات و قەتەر، ڕەنگە دەستكەوتی كورتخایەن و سوودی هاوبەشیان هەبێت، بەڵام بەردەوامیی درێژخایەنیان پێویستی بە زیاتر لە بەرژەوەندیی بازرگانیی هاوبەش هەیە.

ئەو هاوپەیمانێتییانەی كە تەنیا لەسەر بنەمای پاڵنەری دارایی دروست بوون، لە بنەڕەتدا لەرزۆك و لاوازن، هاوپەیمانی دەبێت لەسەر بنەمای «ڕێزی دوو لایەنە، پێشبینیكردنی یاسایی و بڕێك لە بەها هاوبەشەكان» دامەزرا بن. بازرگانی دەكرێت بناغەیەك بێت، بەڵام دەبێت لە ناو چوارچێوەیەكی فراوانتری سیاسی و دامەزراوەییدا جێگیر بكرێت.

ئەوەی پێی دەڵێن «بازرگانیی ئازاد» یەكلایەنەیە و دەبێت وڵاتان ئەو كاڵایانە بەرهەم بهێنن كە دەتوانن بە هەرزان دروستی بكەن و، لە بەرانبەردا بتوانن هەموو شتێكی دیكە بكڕن. ڕێككەوتنە بازرگانییەكانی ترەمپ بازرگانیی ئازاد نین، بەڵكو سەپاندنی هێزن، ئەنجامەكەشی ئەوەیە كە هیچ كەس دڵنیا نییە لەوەی ئەم هاوپەیمانییانە تاسەر بەردەوام دەبن، یان نا، بۆیە لە بارودۆخی نادڵنیایی لەم جۆرەدا وەبەرهێنەران دەترسن پارە بۆ دروستكردنی كارگەی نوێ خەرج بكەن، چونكە مەزندەی ئەوە دەكرێت، كە تەعریفەی گومرگی و پشكەكانیان لە بۆرسەكاندا لە چاوترووكانێكدا بگۆڕدرێن، هەر كاتێك باسی سەقامگیری دەكرێت، پێشبینیكردن گرنگترە لە پشتبەستن بە هێز.

* كێشیەكی دیكەی دەوڵەتانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست بە دەوڵەتی عێراقیشەوە كە ئێمە وەك هەرێمی كوردستان بەشێكین لەو دەوڵەتە، نەبوونی حوكمڕانیی باش «Good governance» و نەبوونی دامەزراوەی بەهێزە، ئایا چۆن دەتوانرێت حوكمڕانیی باش بونیاد بنرێت و دامەزراوەی بەهێز دروست بكرێت؟

- دامەزراندنی حوكمڕانییەكی باش لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست، تەنیا پێداویستیی هاریكایی نێودەوڵەتی و نەخشەڕێگەی ئامادەكراوی دامەزراوەیی نییە، بەڵكو حوكمڕانیی باش پێویستی بە شەرعییەتێكی ناوخۆیی ڕەگ داكوتاو هەیە، كە تیایدا كۆت و بەندی دامەزراوەیی لەسەر دەسەڵاتەكان هەبێت و كەلتووری لێپرسینەوە هەبێت، بە پشتبەستن بە تیۆری بژارەی گشتی «Public Choice Theory»، لەو كۆمەڵگەیانەی میكانیزمی چاودێری و هاوسەنگی نییە، دەبینین چ ژینگەیەكی لەبار بۆ گەندەڵی و مۆنۆپۆڵكردنی كەرتی گشتی دروست دەبێت، كە سەرتاپای كۆمەڵگە لە ڕیشەوە دەردەهێنن. یەكەم هەنگاو بەرەو چاكسازی و ڕیفۆرم بریتییە لە دروستكردنی چوارچێوەیەكی یاسایی كە دەسەڵاتی سەرەڕۆیانە و لە دەرەوەی یاسا سنووردار بكات، وەك دامەزراندنی دەسەڵاتێكی دادوەریی سەربەخۆ و دامەزراوەی خزمەتگوزاریی گشتیی پیشەیی (فەرمانبەریی شارستانی). هاوتەریب لەگەڵ ئەمەدا، پێویستە دامەزراوە ئەمنییەكان لە سیاسەت دابماڵدرێن و بە جۆرێك ڕابهێنرێن كە لەسەر بنەمای شایستەیی كار بكەن، نەك لەسەر بنەمای وەلائی تائیفی، یان ئینتیمای حزبی.

لایەنە دەرەكییەكان دەتوانن ڕۆڵێكی پشتیوان بگێڕن لە ڕێگەی پێشكەشكردنی هاوكاریی تەكنیكی و كۆمەكی مەرجدارەوە، بەڵام ئیرادەی سیاسی بۆ چاكسازی دەبێت لە ناوخۆوە سەرچاوە بگرێت. حوكمڕانی لە بنەڕەتدا بەرهەمی هاندانە لەسەر بنەمای بەرژەوەندیی گشتی، هەتا ئەو هاندانانە لەگەڵ بەرژەوەندیی گشتیدا یەك نەگرنەوە، هەر چاكسازییەك بكرێت، تەنیا ڕووكەشانە دەبێت.

* پێشكەوتنی تەكنەلۆژیا كاریگەری لەسەر تێكڕای سێكتەرەكانی جیهان دروست كردووە. ئێوە وەك پڕۆفیسۆرێك لە زانستی سیاسەت و بازاڕ و حوكمڕانیدا، ئایا ڕاتان وایە پێشكەوتنەكانی تەكنەلۆژیا بەگشتی و زیرەكیی دەستكرد بەتایبەتی، گۆڕانكاریی بەسەر چەمكی سیاسەت و بازاڕ و حوكمڕانی لە ناو دەوڵەتە نیشمانییەكاندا هێناوە؟

- پێشكەوتنی تەكنەلۆژیا و بەتایبەتیش لە بواری زیرەكیی دەستكرددا، هەم دەرفەت و هەم ئالنگاری بۆ ئەو دەوڵەتانە دەخاتە ڕوو كە لە قۆناغی گواستنەوەدان. لە لایەكەوە زیرەكیی دەستكرد دەتوانێت ڕێوشوێنە بیرۆكراتییەكان و ڕۆتین كەم بكاتەوە، لە هەمان كاتدا گەیاندنی خزمەتگوزارییەكانیش باشتر بكات، لەسەر ئاستی جووڵەی بازاڕەكانیش دەتوانێت لە ڕێگەی كەمكردنەوەی تێچوووی بەرهەمەوە، مامەڵەكان و باشتر دەستڕاگەیشتن بە زانیاری كارایی بازاڕەكان بەرز بكاتەوە، بەڵام لە دەوڵەتە لاواز، یان ستەمكارەكاندا، تەكنەلۆژیا دەكرێت ببێتە ئامرازێكی سەركوتكاری و چاودێری.

كاریگەرییە سیاسییەكانی زیرەكیی دەستكرد بە ڕاددەیەكی زۆر پشت بە چوارچێوەی دامەزراوەیی دەبەستێت. تەكنەلۆژیا لە كۆمەڵگە كراوەكاندا دەتوانێت هاووڵاتییان بەهێز بكات و لە ڕژێمە داخراوەكاندا لێپرسینەوە باشتر بكات و لەوانەیە كۆنتڕۆڵ پتەوتر بكات. لە بواری ئابووریدا، زیرەكیی دەستكرد توانای ئەوەی هەیە بازاڕی كار تێك بدات و نایەكسانی زیاتر بكات، كە ئەمەش دەبێتە هۆكارێك بۆ ئەوەی ناسەقامگیری لە پرۆسەی حوكمڕانیدا دروست بكات. لەم چوارچێوەیەدا پێویستە داڕێژەرانی سیاسەت لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا تەنیا وەبەرهێنان لە ژێرخانی تەكنەلۆژیدا نەكەن، بەڵكو پێویستە ستراتیژیەتی تێگەیشتن لە زیرەكیی دەستكرد بونیاد بنێن، پارێزگاری لە تایبەتمەندیی داتا بكەن و دڵنیا ببنەوە لەوەی كە سوودە تەكنەلۆژییەكان بە شێوەیەكی دادپەروەرانە بەسەر كۆمەڵگەدا دابەش دەكرێن. لە ناوچەیەكی وەك ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا كە زۆر بە زەحمەت دەتوانرێت یەكسانی لە دەنگەكانی هەڵبژاردندا مسۆگەر بكرێت، ئەوا من گومانم هەیە ئەم پرسەش بە باشی بچێتە پێشەوە.