كۆسار كەریم ڕۆژ توێژەر و لێكۆڵەر، شارەزا لە كارگێڕی كار و بەڕێوەبردن و داڕشتنی ستراتیژی كاركردن لە بوارە جیاوازەكان، چالاكی بواری مافەكانی ئافرەت، لە دیدارێك باس لە چەند تەوەرێكی گرنگی پەیوەست بە دۆخی ئێستای كوردستان بە گشتی و گەنجان و خانمان بەتایبەتی بۆ خوێنەرانی گۆڤاری گوڵان دەكات و جەختیش لەوە دەكاتەوە كە كەرامەتی مرۆڤ بە سەروەریی خاك و نەتەوە و زمانەوە بەستراوەتەوە.

گوڵان: كۆمەڵایەتی

 

* لە چەندین پرس و بابەتی گرنگ پەیوەست بە كێشەكانی كۆمەڵگە و نەتەوە و نیشتمانەوە هەڵوەستە كراوە لەناو فەزای گشتیی كوردستاندا ئینتیمای نەتەوەیی و نیشتمانی لای هاووڵاتیانی هەرێمی كوردستان لاواز بووە، لە كاتێكدا ئینتیمای

نیشتمانی پرسێكی هەستیار و مەترسیدارە و پەیوەندی بە ئاییندە و چارەنووسی هاووڵاتیان و قەوارەی سیاسیی هەرێمی كوردستانەوە هەیە، بۆچوونت لەسەر ئەم بابەتە چییە؟

- ئینتمای نەتەوەیی و نیشتمانی بناغەی بنیاتنانی كۆمەڵگە و یەكخستنی گەلن. لە هەرێمی كوردستان، ئاساییشی نەتەوەیی و نیشتمانی بنەمای بەهایەكی بنەڕەتییە كە گەلی كورد یەكدەخات، ئەو پەیوەندییە پێكدەهێنێت كە نەوە و پێكهاتەكان بەیەكەوە دەبەستێتەوە و بەشدارە لە بەهێزكردنی یەكڕیزی و سەقامگیری و گەشەپێدان.

لەبەر ڕۆشنایی ئەو تەحەددایانەی ڕووبەڕووی هەرێمی كوردستان دەبێتەوە، سەربەخۆیی نەتەوەیی و نیشتمانی هێندەی تر گرنگتر دەبێت، بەو پێیەی نوێنەرایەتی ئەو هێزە بزوێنەرە دەكات كە كۆمەڵگە بەرەو ئاییندەیەكی باشتر دەبات. بەهێزكردنی ئەم بابەتە پێویستی بە هەوڵی یەكگرتووی هەموو گەلی كورد هەیە، لە ڕێگەی پێشخستنی بەها هاوبەشەكان و كاركردن بۆ گەیشتن بە ئامانجە نەتەوەیی و نیشتمانییەكان، كە دەتوانین كۆمەڵگەیەكی بەهێز و سەقامگیر بنیات بنێین، توانای ڕووبەڕووبوونەوەی ئاستەنگەكانمان هەبێت و بۆ گەیشتن بە گەشەپێدان و خۆشگوزەرانی كار بكەین.

هەرچی دەربارەی قەوارەی هەرێمی كوردستان و پاراستنی ئەم قەوارەیەیە، ئەمە بابەتێكی ئاڵۆز و هەستیارە، پێویستی بە بیركردنەوەی قووڵ و شیكاری ورد هەیە. دەتوانم ئاماژە بە چەند خاڵێك لەو هۆكارانە بدەم كە دەتوانن بەشداربن لە دیاریكردنی داهاتوو و چارەنووسی هەرێمی كوردستان.

پلۆرالیزم و فرەچەشنی و پێكهاتەی سیاسی: هەرێمی كوردستان بە فرە كلتووری و ئایینی و نەتەوەیی تایبەتمەندە و ئەم فرەچەشنییە دەتوانێت ببێتە سەرچاوەی هێز كە بە شێوەیەكی دروست چارەسەری بۆ كراوە و سەركردایەتی سیاسی كورد باوەڕی تەواوی بە مەسەلەی فرەیی هەیە و بە ڕوونی لە هەیكەلی سیاسی هەرێمی كوردستاندا دادپەروەرانە نوێنەری هەموو گرووپ و مەزهەبەكانی دەستەبەر و بەشداری كاریگەری لە بڕیاردان پێكردوون.

 یەكێتیی نەتەوەیی و داهاتوو و چارەنووس: بەهێزكردنی یەكێتیی نەتەوەیی پێویستی بە هەوڵی هاوبەشی هەموو لایەنەكانەوە هەیە و دەتوانرێت لە ڕێگەی گفتوگۆ و لێكتێگەیشتن و هاوكارییەوە بەدەستبهێنرێت، پێویستە دیدگایەكی هاوبەش بۆ داهاتوو و چارەنووسی هەرێمی كوردستان هەبێت، هەروەها ئەولەویەتێكی ڕوون بۆ گەیشتن بە سەقامگیری و گەشەسەندن دابنرێت، گەیشتن بە سەقامگیری و كۆدەنگی سیاسی لە نێوان لایەنە سیاسییەكاندا كردارەكی بێت، سەرۆك مەسعود بارزانی هەمیشە یەكەم سەرۆك بووە لەسەر ئاستی عێراق وهەرێم و ناوچەكەدا هەوڵی یەكدەنگی و سەقامگیری سیاسی داوە.

گەشەپێدانی ئابووری: بەهێزكردنی ئابووری و پەرەپێدانی ژێرخانی ئابووری بۆ دەستەبەركردنی گەشەسەندنی بەردەوام، سەرەڕای تەنگژە داراییەكان كە ڕوبەڕوومان بۆتەوە، بەڵام حكومەتی هەرێم بەردوامی داوە بە كەرتی ئابووری و لە گشت كابینەكاندا پێشكەوتنی بەرچاوی هەبووە، بەتایبەتی لەم كابینەیەدا بە ڕوونی دیارە گرنگییەكی ئەوتۆ بە كەرتی كشتوكاڵ و پیشەسازی و بازرگانی دراوە.

پەروەردە و ڕۆشنبیری و پەیوەندییەكانی دەرەوە: پێشخستنی پەروەردە و ڕۆشنبیریی كوردی، و پاراستنی میراتی ڕۆشنبیری. پتەوكردنی پەیوەندی لەگەڵ وڵاتانی دراوسێ و جیهان بۆ دەستەبەركردنی پشتیوانی و سەقامگیری بۆ ناوچەكە، كە لەم لایەنەشەوە پیگەی هەرێم و ڕێكخراوە نێو دەوڵەتییەكان و كونسڵخانەكان و كۆمپانیا بیانییەكان لەم پرسەدا گەواهیدەرن.

لەم ڕوانگەیەوە دەتوانین ئاماژە بە بابەتێكی گرنگ بدەین كە ئەم هەرێمەی دروست كردووە ئەویش گەڕانەوە بۆ مێژوو و خەبات و قوربانیدانەكانی گەلەكەمانە، كە بەداخەوە بەپێی پێویست ئەمە نەگەیەنراوەتە ئەم نەوەیەی كە لە دوای ڕاپەڕین هاتوونەتە دونیاوە، بێگومان مێژوو و خەبات دەتوانێت خاڵێكی سەرەكی تێگەیشتن بێت بۆ نەوەی ئێستا لەسەر پرسە نەتەوەیی و نیشتمانییەكان و دەتوانێت یارمەتیدەر بێت، بۆ بەهێزكردنی ناسنامەی نەتەوەیی فێربوون لە ڕابردوو خوێندنەوەی مێژوو و خەبات دەتوانێت یارمەتی گەنجان بدات لە هەڵە و تەحەددیاتی نەوەكانی پێشوو فێربن، بۆ بنیاتنانی هۆشیاری لەسەر پرسە نەتەوەییەكان و كاركردن بۆ ئامانجە هاوبەشەكان هەروەها بەرەوپێشبردنی یەكڕیزی مێژوو و خەباتی هاوبەش دەتوانێت پەیوەندییەكی بەهێز لە نێوان لاواندا پێكبهێنێت بۆ پەرەپێدانی یەكێتی و تەبایی و هاریكاری.

سەبارەت بە كێشە سیاسییەكان كە ڕەنگدانەوەی هەیە بەسەر دروستبوونی كێشە هەنووكەییەكانی كۆمەڵگە كە جێی نیگەرانییە، ئەمەش وای كردووە، لە پای ئەو دیموكراسییەی كە هەیە چەندان ڕەوتی جۆراو جۆری جیاواز تێیدا سەری هەڵداوە كە بە شێوەیەك كاردەكەن لەسەر هزر و دیدی میللەت دوور لە هەموو ئەتەكێت و نەریتێكی نیشتمانی و خۆشەویستی خاك و ئاڵا، كاریگەریی نەرێنی لەسەر پەیوەندییەكانی گەنجان بە وڵاتەوە هەیە، كە بوونەتە پاڵنەر بۆ دژبەری جوانییەكان و بەرو پێشچوونەكان و تێكەڵ كردنی ڕەش و سپی و دان نەنان بە دەستكەوتە مەزنەكان، ئەمانەش لە باتی ئەوەی تاكێكی تەندروست و بەرهەمدار دروست بكەن، ڕەگی دووبەرەكی و خۆپەرستی لە ناخیاندا دەڕوێنن بەبێ گوێدانە ئەوەی كە ئەم ڕەفتارانە چ ئەنجامێكی نەرێنی بۆ داهاتووی گەنجان دروست دەكات و لە كۆتاییدا نەوەیەكی بێ بەرهەم دروست دەبێت، هەندێك لەو كاریگەرییانەی كە دەتوانن لە ئەنجامی ئەم ڕەفتارانەدا بێنە ئاراوە ئەمانەن:

 دەبنە هۆی دووبەرەكی و ناتەبایی لە نێوان تاكەكانی كۆمەڵگەدا.

 دەبنە هۆی لەدەستدانی متمانە لە نێوان گەنجان، حكومەت، و دامەزراوەكان.

 دەبنە هۆی دروستبوونی گرژی و ململانێ لە نێوان نەوەكان و پێكهاتەكاندا.

 دەتوانن كاریگەرییان لەسەر ئاییندەی گەنجان و كۆمەڵگە هەبێت، دەرفەتەكانی گەشەكردن و پێشكەوتن سنووردار دەكەن.

 دەتوانن ببنە هۆی لادان لەو بەها و پرەنسیپانەی كە بناغەی كۆمەڵگە پێكدەهێنن.

بێشك بەردەوامیدان لەسەر ئەمانە كە لە ئێستادا بەشێوەیەكی بەربڵاو هەستی پێدەكەین هەر لە ڕێی هۆكارەكانی ڕاگەیاندن و میدیا و سۆشیال میدیا، هەروەها لە شوێنی كار و كۆڕ و كۆبوونەوەكاندا، كاریگەری لەسەر داهاتوو و لادان لە بەهاكان و دەرئەنجامی ترسناكی لێ دەكەوێتەوە، لەوانە:

 لەناوبردنی دەرفەتەكان: ئەمەش دەتوانێت ببێتە هۆی لەناوچوونی ئەو دەرفەتانەی كە لەبەردەستی گەنجان و كۆمەڵگەدایە، هەروەها سنوورداركردنی توانای گەیشتن بە ئامانج و خواستەكان.

 لەدەستدانی ناسنامە: ئەمەش دەتوانێت ببێتە هۆی لەدەستدانی ناسنامەی كولتووری و بەهای كۆمەڵگە، و كاریگەری لەسەر هەستی سەربەخۆیی و دڵسۆزی بۆ خاك و نەتەوە.

بۆیە گرنگە هەنگاو بنرێت بۆ پێشخستنی بەها ئەرێنییەكان و كاركردن بۆ بنیاتنانی ئاییندەیەكی باشتر بۆ گەنجان بە تایبەتی و كۆمەڵگە بەگشتی.

هەموومان كۆكین لەسەر ئەوەی كۆمەڵگەیەكی زیندوو و وریامان هەبێت، بۆ ئەوەی دەستبەرداری دادپەروەری و یەكسانی و مافە ڕەواكانی نەبێت و هەمیشە ڕووبەڕووی داگیركار و نەیارەكانی كوردستان بێتەوە، بەڵام بە شێوەیەك لەبیر نەكات كە كەرامەتی مرۆڤ بە سەروەری خاك و نەتەوە و زمانەوە بەستراوە ڕێگەكانی بەرپەرچدانەوەی ئەو ڕەفتارانەش بە بەرەوپێشبردنی پەروەردە و هۆشیاری لای گەنجان سەبارەت بە ڕاستی و واقیعەكان و هاندانیان بۆ بیركردنەوەی ڕەخنەی بونیاتنەرانە دێنە ئاراوە، هەروەها هاندانی گفتوگۆی كراوە و گفتوگۆی بنیاتنەر لە نێوان گەنجان و كەسە بەئەزموونەكان و چاندنی تۆوی لێبوردەیی، ڕێزگرتن و هاوكاری نێوان تاك و كۆمەڵگە. پاڵپشتیكردنی گەنجان و بەهێزكردنیان بۆ بەشداریكردنی كاریگەرانە لە پێگەی بڕیاردان .

* كە باسی ئافرەت دەكرێت، باس لە پێشێلكردنی مافەكانی و چەوسانەوەی لەناو كۆمەڵگە دەكرێت، بەڵام زۆر جاریش دەبنین ئافرەتان وێڕای ئەركی دایكایەتی و بەڕیوەبردنی ماڵ و كاركردنی، هاوشانی برا پێشمەرگەكانیان قارەمانانە لە شەڕەكان بەشدارن، ئایا ئەو ژینگە سیاسییە كامەیە كە ئافرەت دەكاتە قارەمان ؟ ئەو ژینگە سیاسیەش كامەیە كە ئافرەت دەكاتە كۆیلە و بن دەست؟

- گرنگترین خاڵی دەستپێكی ئافرەت لە كاری سیاسیدا دەبێت باوەڕ و متمانەی ڕەهای بەخۆی هەبێت، پاشان پێویستی بە ژینگەیەكی سیاسی دەبێت بۆ ئەوەی تواناكانی پێشان بدات تا ببێتە كەسایەتییەكی بەهێز لە كۆمەڵگەدا، ئەویش لە ڕێگەی یەكسانی ماف و دەرفەتەكانی خوێندن، دامەزراندن، بەشداری سیاسی و مافی دەنگدان و خۆپاڵاوتن، یاسا و ستراتیژی پاڵپشتی كردن لە ئافرەتان لە هەڵاواردن و توندوتیژی، لە بوارە جیاجیاكاندا دەرفەتی یەكسانیان بۆ دابین دەكەن، نوێنەرایەتی سیاسی بوونی ئافرەتان لە پۆستە سیادی و سیاسییەكاندا، ئەمەش كاریگەری و توانای بڕیاردانیان بەرز دەكاتەوە، بەرنامەی پەروەردەیی و هۆشیاری ئافرەتان بۆ ئاشنابوون بە مافەكانیان، هەروەها پشتیوانی كۆمەڵگەی مەدەنی ئەو ڕێكخراوانەی كە كاردەكەن بۆ پاڵپشتی و بەهێزكردنی ئافرەتان .

هەوڵ و دەستپێشخەری زۆر هەیە بە ئامانجی بەرزكردنەوەی ڕۆڵی ئافرەتان لە هەرێمی كوردستان لەوانە، هەبوونی ئیرادەی سیاسی بەهێز لەسەر ئاستی سەرۆكایەتییەكان و باوەڕبوونیان بە دۆزی ئافرەتان، سیستەمی كۆتا بۆ پەرلەمان و ئەنجومەنە هەڵبژێردراوەكان، لە هەمان كاتدا سیستەمی كۆتا لە نێو پارتە سیاسییەكان بە عیلمانی و ئیسلامی و چەپەكانەوە، هەبوونی دامەزراوە و یاسا بەركارەكان بۆ پاراستنی كچان و ئافرەتان، ڕۆڵی ڕێكخراوە ناحكومییەكان كاردەكەن بۆ پشتگیریكردنی ئافرەتان لە سیاسەتدا لە ڕێگەی كۆڕ و كۆنفرانسەوە بە بەرنامە و سیمیناری پەروەردەیی بە ئامانجی پەرەپێدانی توانا سیاسییەكانی ئافرەتان و بەهێزكردنیان بۆ بەشداریكردنیان بە شێوەیەكی كاریگەر، هەروەها كرانەوەی كۆمەڵگەی كوردی و هۆشیار بوونیان و تێگەیشتنیان بەرامبەر بە ڕۆڵ و پیگەی ئافرەتان.

سەرەڕای ئەم هەوڵانە كە ئامانجیان بەرزكردنەوەی بەشداری ئافرەتانە لە ژیانی سیاسی و بەهێزكردنیان بۆ ئەوەی ڕۆڵێكی گەورەتر لە بڕیاردان بگێڕن، بۆ ڕوبەڕووی ئاستەنگەكان ئافرەتان خودی خۆیان دەبێت هەوڵی بەردەوامیان هەبێت لە بەشداریكردن لە خولی ڕاهێنان و خۆدەوڵەمەند كردن بە زانست و زانیاری و دروستكردنی تۆڕی پەیوەندی لەگەڵ ئافرەتانی خاوەن ئەزموون لە سیاسەتدا، كە دەتوانێت پاڵپشتی و دەرفەتی بۆ دابین بكات، ڕووبەڕووبوونەوەی ڕاستەوخۆ و بنیاتنەر دەتوانێت لە گۆڕینی تێڕوانینە نەرێنییەكان یارمەتیدەر بێت. گرنگیدان بەو پرسانەی كە بۆ ئافرەتان و كۆمەڵگە گرنگن دەتوانێت یارمەتیدەر بێت لە بنیاتنانی بنكەیەكی پشتیوانی بەهێز، لێرەدا دەتوانین بڵێین ئافرەت،ئاشتی و ئاساییش، ڕۆڵێكی گرنگن لە گۆڕانكاری و بڕیاردان.

بەپێچەوانەوە ژینگەیەكی تر هەیە كە ڕەنگە ئافرەتان بە «كۆیلە» بكات یان نایەكسانی بەهێز بكات و ئازادییان بەرتەسك بكاتەوە، چەند خاڵێك هەیە پێویستە هەڵوەستەی لەسەر بكرێت كە هەندێ جار لەلایەن ئافرەتان خۆیان ئەنجام دەدرێن، ئەم خاڵانە نوێنەرایەتی چوارچێوەیەكی گشتی دەكەن كە بە پشتبەستن بە چوارچێوە جیاوازەكانی كلتووری و كۆمەڵایەتی و سیاسی دەتوانرێت جێبەجێكردنەكەی جیاواز بێت. لەوانە:

 دووركەوتنەوەی ئافرەت لە بەرژەوەندی تەسكی تایبەتی و دژایەتیكردنی ئافرەتان، دوور كەوتنەوە لە خۆ بەكەم زانین و خۆبەستنەوە بە ڕەگەزی بەرامبەر، چەقبەستووی بیر و مێشك لە یەك بازنەی داخراودا، خۆ بچووككردنەوە لە پێناو بەدەستهێنانی شتێكی كاتی، دەرچوون لە ڕێسا و یاسا و پەرستش و كلتوور.

 سنووردار كردنی تواناكانی ئافرەتان بەگشتی، سنوورداركردنی دەرفەتەكان، جیاكاری و هەراسان كردن لە شوێنی كار و لە ناو كۆمەڵگە، بەكارهێنانی زمانی زبر و مامەڵەی نەشیاو ..هتد، بێگومان ئەمانە ڕێكارێكی زۆر ئاسانن بۆ كۆیلەیی و دەستەمۆكردنی ئافرەتان و بەكارهێنانیان وەك بوكەڵەیەك بەبێ ئەوەی هەست بە خۆیان بكەن .

* بەپێی هەندێك توێژینەوەی سیاسی و ڕاپرسی كە لەسەر ئەو ژینگە كۆمەڵایەتییەی كوردستان كراوە، بەشێكی زۆری ئاماژە بەوە دەكەن كە ژینگەی ڕەسەنی كۆمەڵایەتی كوردستان هەرگیز ڕێگەی لە ئازادی ئافرەتان نەگرتووە، بەڵكو ئەوەی ئیستا لە ناو ژینگەی كۆمەڵایەتی كوردستان بوونی هەیە و مافەكانی ئافرەت پێشیل دەكرێت، كلتووری دەوڵەتانی داگیركاری كوردستانە و تیكەڵاوی ژینگەی ئێمە بووە، ئایا تاچەند گرنگە خەبات بۆ پاككردنەوەی ژینگەی كۆمەڵاتی كوردستان لە كلتووری بێگانە بكرێت؟

- ژینگەی كۆمەڵایەتی لە كوردستاندا بە نەریتە كلتوورییە ناوازەكانی دەناسرێتەوە كە ڕۆڵی ئافرەتان لە كۆمەڵگەدا بەرز دەكەنەوە. لە ڕووی مێژووییەوە ئافرەتانی كورد بەراورد لەگەڵ زۆرێك لە كلتوورەكانی دیكەی ناوچەكە، ئازادییەكی تاڕادەیەك فراوانیان هەبووە، بەشدارییان لە لایەنە جۆراوجۆرەكانی ژیانی كۆمەڵایەتی و ئابووریدا كردووە. لە كوردستان ئافرەتان بە هاوبەشی جەوهەری لە كۆمەڵگە دادەنرێن و ناوچەكە شایەتە و هەوڵی بەرچاوی بۆ بەرەوپێشبردنی مافەكانی ئافرەتان و بەهێزكردنیان هەیە . هەر وەك لە سەرەتادا ئاماژەم پێدا كوردستان لە ئێستادا تەنیا موڵكی كورد نییە، لەبەر ئەوەی فرە نەتەوە و فرە ئایین و مەزهەبە و باوەڕی بە پێكەوە ژیان هەیە و كۆنترۆڵ كردنی ئاسان نییە، بەڵام دەكرێت یاساكانی پاراستنی ئافرەتان و خێزان جێبەجێ بكرێت، هۆشیاری كۆمەڵایەتی گرنگی پێبدرێت كە لێرەدا میدیا ڕۆڵی كاریگەری دەبێت لە گەیاندنی پەیامەكان، هەروەها دیالۆگی كلتووری بۆ پێشخستنی گفتوگۆ لە نێوان پێكهاتە جیاوازەكانی كۆمەڵگەدا، ئەویش بۆ پەروەردەكردن و لێكتێگەیشتن و ڕێزگرتنی یەكتر، بەرەوپێشبردنی ڕەفتارە ئەرێنییەكان لە كۆمەڵگەی كوردیمان بەرەو ئاییندەیەكی باشتر. پێویستە پڕۆگرامەكانی خوێندن گرنگی تەواو بە ڕەچەڵەك و دابونەریتە ئەسڵزادە كوردەوارییەكان بدەن، بەتایبەتی گەڕانەوە بۆ مێژوو و ڕۆڵ و پێگەی ئافرەتی كوردستانی لە ڕابردوودا. ئەمانە كۆمەڵێك چارەسەرن كە دەتوانن بەشدار بن لە جیاكردنەوەی دابونەریتی بێگانە كە كاریگەرییان لەسەر مافەكانی خانمان لە كوردستاندا هەیە.

لەگەڵ هەبوونی ئاستەنگی سیاسی، كۆمەڵایەتی، ئابووری و كلتووری لە هەرێمی كوردستاندا پێگە و ڕەوشی ئافرەتان قۆناغێكی زۆر گەورەی بڕیوە، هەم بە بێی ڕێژەی بەشدار بوون هەم بە تێگەیشتن و هەوڵدان و دیاریكردنی دەنگی خۆی لە گشت بوارەكاندا، تا ئەو ڕادەیەی كە پێویست ناكات لە چوارچێوەی دەزگایەكدا قەتیس بكرێت بە پاساوی گەشەپێدان و بەدەستهێنانی ماف كە دوو سواوترین و كۆنترین هۆكارن بۆ بەرەوپێشچوونی ڕەوشی خانمان. پێویستە ئەو دۆخە بەرەو قۆناغێكی نوێ هەنگاو بنێت لە ڕێگەی میكانزم و ئالیەتێكی گونجاوی سەردەمیانە و ببێتە بەشێك لە سیستماتیكی حوكمڕانی لە گشت ئۆرگان و دامەزراوەكاندا ڕەنگبداتەوە.