بروس مالۆری، پڕۆفیسۆری فەخریی بواری پەروەردەیە لە سكووڵی كارسی بۆ سیاسەتە گشتییەكان لە زانكۆی «نیو هامپشایەر»، لە ماوەی 15 ساڵی ڕابڕدوودا سەركردەیەكی نیشتمانیی پێشەنگی بزووتنەوەی دیموكراتی ڕاوێژكاری بووە، لە سكووڵی كارسی بۆ سیاسەتە گشتییەكان، پاڵپشتی تەكنیكی و سەركردایەتی دەستەبەر دەكات لە بواری بەكارهێنانی دیموكراتیی ڕاوێژكاری بۆ بەشداریپێكردنی هاووڵاتییان. بەشدار بووە لە دامەزراندنی دەستپێشخەریی نیو هامپشایەر لیسنز (New Hampshire Listens)، كە دەستپێشخەرییەكی مەدەنی و سەر بە كۆلێژی كارسی-یە، و لە ئێستادا ڕاوێژكاری باڵایە تێیدا، كە كار لەسەر پەرەپێدانی ستراتیژی و توێژینەوە و بڵاوكردنەوە دەكات. ئامانجی سەرەكی لە كاركردنەكەی لە كارسی بریتییە لە ئاوێتەكردنی شێوە كاراكانی ڕاوێژكاری هاووڵاتییان لە بواری شرۆڤەكاریی سیاسەتەكان و بڵاوكردنەوەیان لەبارەی ئەو پرسانەی پەیوەستن بە دادپەروەریی كۆمەڵایەتی و ئابوورییەوە. گوڵان لە میانەی دیمانەیەكدا چەند پرسێكی لەگەڵدا تاوتوێ كرد، كە پەیوەست بوون بە پرسی دیموكراسییەتی ڕاوێژكاری و پاساو و كاریگەرییەكانی.

 

* سەرەتا دەمانەوێت پرسیاری ئەوە بكەین، ئایا لە تێڕوانینی ئێوەدا پاساو و بنچینەی فەلسەفیی دیموكراسییەتی ڕاوێژكاری چین و ئایا چ جیاوازییەكی هەیە لە شێوازەكانی پەیوەست بە حوكمڕانیی زۆرینە، یان شێوازە نوێنەرایەتییەكانەوە؟

- بۆ ئەوەی بە شێوەیەكی ڕاست و دروست و گونجاو وەڵامی ئەم پرسیارە بدەینەوە، ئەوا سەرەتا دەمەوێت تێگەیشتنی خۆم بۆ ئەم چەمكانە بخەمەڕوو، ئەم تێگەیشتنەش لەو ئەزموونەی خۆمەوە سەرچاوەی گرتووە، هەم لە بواری ئەكادیمی و هەم لە بواری كرداری و چالاكییەكانم لەم كایەیەدا، واتە وەك كەسێك كە هەم پراكتیزی دیموكراسییەتی ڕاوێژكاری دەكەم، ئەمەش وەك ئامرازێك بۆ بەدیهێنان و بەرجەستەكردنی پرەنسیپە دیموكراتییەكان، هەم وەك كەسێك كە توێژینەوە و نووسینی هەبێت لەبارەی ڕۆڵی ڕاوێژكاری و دیالۆگ لە كۆمەڵگەكان و لە كەرتی خوێندنی باڵادا. چالاكییە كردارییەكانم وەك ڕێكخەر و داڕێژەری پرۆسە ڕاوێژكارییەكان لەسەر بنەما و بنچینەی بزوتنەوە ئەڵقە دیراسییەكانی سەرەتای سەدەی بیست بوو، كە لە ئەسكەندەناڤیا هاتە ئاراوە و دواتر لە كارەكانی ئەنتۆتیۆ گرامشی لە ئیتاڵیا ڕەنگی دایەوە. ئەم ڕێچكە و ڕێبازانە جەخت دەكەنەوە لەسەر شێوازە دیموكراتی و یەكسانەكانی مامەڵەكردن، ئەویش لەسەر بنەمای ڕاوێژكاری و دیالۆگی ڕووبەڕوو كە دەكرێت سەر بكێشێت بۆ دۆزینەوەی زەمینەی هاوبەش و داڕشتن و گەڵاڵەكردن و گوزارشتكردن لە چارەسەر بۆ كێشە هاوبەشەكان ئیدی لە كار و كارخانەیەكدا بێت، یان لە گەڕەك و كوڵانێكدا، یان لەسەر ئاستی ڕێكخراوێكدا بێت. خۆ ئەگەر وەڵامەكە پتر پەیوەست بكەینەوە بە پرسیارەكەی ئێوەوە لەبارەی پاساوی دیموكراسییەتی ڕاوێژكارییەوە، ئەوا دەكرێت بڵێین: تیۆرەكانی بواری ئیدراك و كۆمەڵناسی و ڕێچكە كردارییە پەیوەندیدارەكان كە لەلایەن كەسانی وەك ڤیگۆتسكی و باكتین و برونەر و ڕۆگۆف و ئەوانی دیكەوە پەرەیان پێ درا، پاساوێكی سایكۆلۆژی دەستەبەر دەكەن بۆ پراكتیزە ڕاوێژكارییەكان كە سەردەكێشن بۆ هەم بۆ فێربوونی بەكۆمەڵ و هەم فێربوونی تاكەكەسی. بە شێوەیەكی بەرفراوانتر، جەختكردنەوەی دێوی لەسەر فێربوون لە ڕیێ ئەنجامدانەوە (فێربوونی ئەزموونئامێز)، و گوزارشتكردنی لەسەر ڕایەڵەی پەیوەندیی نێوان دیموكراسی و پەروەردە پشتیوانییەكی زیاتر دەستەبەر دەكات بۆ پابەندبوون بە چارەسەرە كۆمەڵایەتییەكان و بۆ ئەو كێشە ئاڵۆزانەی ڕووبەڕووی كۆمەڵگە هاوچەرخ و پیشەسازییەكان دەبنەوە.

شرۆڤەكارییەكەی فرێیەر لەبارەی ئەو ڕێگە و شێوازە نادیموكراتییانەی كە بۆ سەركوتكردنی ئەو خەڵكانە دەیگرنەبەر كە لە باری لاوازدان، تیشك دەخاتەسەر بونیادی دەسەڵاتێك لەو سیستمانەدا كە دەبنە هۆی درێژەدان بە باڵادەستیی كەمینەیەك بەسەر زۆرینەدا. دەكرێت دیموكراسییەتی ڕاوێژكاری بەكار بهێنرێت بۆ بەرەنگاربوونەوەی سیستمە حوكمڕانییە تاكڕەوی و ئۆلیگاریشییەكان، كەواتە چوارچێوە كۆمەڵایەتی و كەلتوورییەكان ڕوانگەیەكی گرنگ دەخەنەڕوو بۆ هەڵسەنگاندنی شێوازی زۆرینە، یان نوێنەرایەتییەكانی دیموكراسییەتی حوكمڕانی. جیاوازییەكەی باربەر لە نێوان دیموكراسییەتی لاواز و دیموكراسییەتی بەهێزدا، سوودبەخشە لەم ڕووەوە. بونیادە نوێنەرایەتییەكان لاوازن لەو ڕووەوە كە ژمارەیەكی كەمی بەرپرسە هەڵبژێردراوەكان دەتوانن لە بری هەزاران، یان ملیۆنان كەس بڕیار لە سیاسەتەكان بدەن. دیموكراسییەتی ڕاوێژكاری كە گردبوونەوە جیاوازەكانی هاووڵاتییان لەخۆ دەگرێت، بۆ ئەوەی بكەونە دیالۆگێكی بەرفراوان لەبارەی كێشە بەپەلەكانەوە، شێوازێكی بەهێزی كاری دیموكراسین. ئەو ڕاوێژكارییەی كە پشت بە تێكەڵكردنی دید و تێڕوانین و ئەزموون و ناسنامەكان دەبەستێت، ئەگەری زیاتری لێ دەكرێت كە زەمینەیەكی هاوبەش گەڵاڵە بكات بۆ چارەسەركردنی پێداویستییە ڕاستەقینەكانی كۆمەڵگە. ئەم دیموكراسییەتە بەشداری ئامێزە كە شەرعی و كارا و دادپەروەرانەیە، دەتوانێت زیاتر خزمەت بە بەرژەوەندیی بەشێكی بەرفراوانی خەڵك بكات، بەراورد بە شێوازی نوێنەرایەتی و زۆرینەكانی حوكمڕانی.

* ئایا پێتان وایە كواڵێتیی بیركردنەوەی گشتی، نەك تەنیا دەرئەنجامەكانی دەنگدان، ئایندەی دیموكراسی دیاری دەكەن؟ تا چەند لەگەڵ ئەمەدا هاوڕان؟

- ئەم پرسیارە گریمانەی ئەوە لەخۆ دەگرێت كە ئێمە تێگەیشتنێكی هاوبەشمان هەیە بۆ كواڵێتیی بیركردنەوەی گشتی، لە ڕووی مێژووییەوە ئەوەی كە هەنتەر بە كەلتووری سیاسیی ڕۆشنگەریی تێكەڵ لە ئەمریكا ناوی دەبات، ئەوا ڕاوێژكاریی كواڵێتیی بەرزی هاوڕایی لەخۆ دەگرێت، كە چ شتێك بە هەقیقەت دابنرێت و ئایا مەعریفە چۆن بەرهەم دەهێنرێت و ئەزموون دەكرێت، لەگەڵ (لە دوای دروستبوونی بزووتنەوەی مافە مەدەنییەكانەوە) ئەوەی چۆن ئەو گفتوگۆیانە ئەنجام بدرێت كە تێیدا گوێ لە دید و بۆچوونی هەمووان دەگیرێت. لە گفتوگۆی ڕاوێژكاریدا دەسەڵات بە شێوەیەكی یەكسان دابەش دەكرێت، هەر بەشداربوویەك بەرجەستەی بەرژەوەندییەكی تایبەت دەكات و دەكرێت فرەیی دەنگە جیاوازەكان، كە گوێیان لێ دەگیرێت، ببنە هۆی بەرهەمهێنانی ئەو چارەسەرانەی (سیاسەتانەی) كە برەو بە چاكەی گەورەتر دەدەن. بە پێچەوانەوە، دەرئەنجامەكانی دەنگدان بەندن بەوەی كێ دەچێت بۆ دەنگدان (ئەمەش پەیوەستە بەوەی كێ مافی دەنگدانی هەیە و كێ باوەڕی بەوەیە كە گرنگە دەنگ بدرێت). كەواتە بەشداریكردن لە دەنگدان و دەرئەنجامەكان گرێدراوی ئەوەن كە چۆن بەرژەوەندییە ڕێكخراوەكان كاریگەرییان هەیە (لە ڕێی بەكارهێنانی سەرمایەوە) لەسەر ئەوەی كێ دەنگ دەدات و بۆچی باوەڕیان وایە كە ئەمە كارێكی ڕاستە و چۆن دەنگ دەدەن.

لەم ساڵانەی دواییدا، ڕۆڵی سۆشیال میدا، و زیرەكیی دەستكرد و پارەی ڕەش و هەوڵەكان بۆ زەوتكردنی مافی دەنگدان لە چەند چین و توێژێكی دیاریكراودا بوونەتە هۆی شێواندنی دەرئەنجامی دەنگدان لە بەرژەوەندیی كەسانی دەسەڵاتدار و بەهێز، و ئەوانەی كۆنتڕۆڵی سەروەت و سامان و دەزگاكانی ڕاگەیاندنیان كردووە. دەكرێت دیموكراسییەتی ڕاوێژكاری و بەشداریئامێز كاریگەری ئەم پرسانە كەم بكەنەوە، بەڵام ئەویش تەنیا ئەو كاتەی كە لەسەر ئاستێكی بەرفراوان و بۆ ماوەیەكی درێژخایەن پیادە بكرێت.

* بەڵام ئایا دەكرێت دیموكراسییەت بەردەوام بێت بەبێ پابەندبوونێكی گشتی بە گفتوگۆی عەقڵانی و ڕێزگرتن لە یەكترییەوە، تەنانەت ئەو كاتەی كە ڕكابەرەكانیش بۆچوونی جیاوازیان هەیە؟

- لە ڕاستیدا ئەمە ئەزموونێكی مەزنە كە ئێمە مامەڵە دەكەین لەگەڵیدا، بەڵام من دڵنیا نیم لەوەی هیچ كاتێك پابەندبوونێكی گشتی هەبووبێت بە گفتوگۆی عەقڵانییەوە، ئەمە جگە لە ڕێزگرتنی دوولایەنە لە نێو ئایدیۆلۆژیا جیاوازەكانەوە، بۆ نموونە، هەر لە ڕۆژگاری كۆیلایەتیی یاساییەوە، هەمیشە دیموكراسییەتی ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا دابەشبوون و تێڕوانینی ناكۆك بە یەك و سەروەت و سامانی نایەكسان و بارگرژیی ڕەچەڵەكیی تێدا بووە. تەنانەت كۆمەڵگەی فرەیی ئێمە كار لە دژی هەوڵەكانی بەدیهێنانی زەمینەی هاوبەش دەكات. كۆمەڵگە دابڕاوەكان لە ڕووی ئابوورییەوە كەلێنی سەروەت و سامان (بەتایبەتی وەك ناسنامەیەكی ڕەچەڵەكی/ئیتنی) و سیستمێكی پەروەردە كە برەو نادات بە بیركردنەوەی ڕەخنەگرانە، كە تا ئەم دواییە بەشێكی زۆری خەڵكی دوور خستووەتەوە، هەموویان هۆكار بوون بۆ گرتنەبەری بیرۆكە دیموكراسییەكان. ئەو دۆخەی ئێستای ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا، ڕەنگدانەوەی ئەو هێز و بازاڕانەیە كە دەبنە هۆی ئەوەی بەدیهێنانی هاوڕاییەكی ڕێزلێگیراو ڕەنگە كارێكی دژوار بێت، ئیتیكی هاووڵاتیبوون، كە بنیاد نراوە لەسەر پرەنسیپ و پرۆسە دیموكراتییەكان و پابەندبوونە ئەخلاقییەكان بۆ ئاوڕدانەوە لە خەم و پێداویستییەكانی دراوسێ، لە ژێر گوشارێكی زۆردان.