پڕۆفیسۆر ستیڤن ڕۆچ، ئوستادی پەیوەندییە نێودەوڵەتییەكانە لە زانكۆ باشووری فلۆریدا، یەكێكە لەو توێژەر و پیسپۆڕانەی كە لە ساڵی 2019 وەك پسپۆڕی وڵات بۆ ڕێكخراوی دیموكراسی، مافەكانی مرۆڤ حوكمڕانی « USADID» هەڵبژێردراوە. لە توێژینەوەكانیدا بایەخی داوە بە «سیاسەتی یاسای نێودەوڵەتی، مۆراڵی جیهانی، ڕۆژهەڵاتی ئەفریقا و ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست. بۆ قسەكردن لەسەر ڕەوشی ئێستای ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست و گۆڕانكارییە نێودەوڵەیتییەكان، ئەم دیمانەیەمان لەگەڵ ئەنجام دا.

 

 

* بەشداربوونی ئەمریكا لە هێرشەكان بۆ سەر تاران لە شەڕی ئەم دواییەی نێوان ئێران و ئیسرائیل، وەرچەرخانێكی گەورەی لە ستراتیژیەتی سەربازیی ئەمریكا لێ دەخوێندرێتەوە و گۆڕانكارییەكی سەیر لە ئیدارە دۆناڵد ترەمپ دەخوێندرێتەوە، ئایا چاوەڕێی ئەوە دەكرێت كە ئەمریكا ئەم دستێوەردانە سەربازییانە لەگەڵ وڵاتانی دیكەش دووبارە بكاتەوە، یان تەنیا پیشاندانی تاكتیكێكی سەربازی بوو بۆ خۆپاراستنی پێشوەختە؟

- هێرشەكانی ئەمریكا بۆ سەر دامەزاوە نیوكلیارییەكانی ئێران ئەوەی لێ دەخوێندرێتەوە كە سیاسەتی سەربازیی ئیدارەی ترەمپ، هەنگاو بەرەو لێدانی پێشوەختە « pre-emptive direction» هەڵدەگرێت، بەتایبەتی ئەگەر ئەوە لەبەرچاو بگرین كە ترەمپ دەیەوێت پلانە گەورەكەی قوبەی زێڕین « Golden Dome» جێبەجێ بكات، كە ڕێگری لە هەموو مەترسییەكانی «ڕۆكێتی كرۆز و بالیستی و خێراتر لە دەنگ» لە وڵاتەكەی دوور بخاتەوە، بەر لەوەی بگاتە سەر خاكەكەی و پووچەڵیان بكاتەوە. ئەم پلانە بۆ تەواوكردنی قوبەی زێڕین لەبەر ئەوەی زۆر قورس و ئاڵۆزە، پێشبینی ناكرێت پێش ساڵی 2028 تەواو بكرێت، هەر بۆیە تا ئەوكاتەی ئەو پڕۆگرامە تەواو دەبێت، وەك دەردەكەوێت پلانێكی دیكەی ڕێگرتنی پێشوەختە لە مەترسییەكان پیادە دەكات، كە ئەویش لە هێرشەكانی بۆ سەر ئێران بینیمان و، پشبینییەكان بەو ئاراستەیەن كە ئەگەردەوڵەتانی دیكەش كە خاوەنی دامەزراوەی نیوكلیارین، هەڕەشە دروست بكەن، ئەوا بە هەمان شێوەی ئێران ئیدارەی ترەمپ گورزی پێشوەختەیان لێ دەوەشێت، لەلایەكی دیكە ئەوەشی لێ دەخوێندرێتەوە كە ئەم سیاسەتە سەربازییە تازەیەی ئێداری ترەمپ هەوڵێكە بۆ سنوورداركردنی چەكی نیوكلیاری و داڕشتنی بنەمایەكی تازە بۆ ڕووبەڕووبوونەوەی دەوڵەتانی خاوەنی چەكی نیوكلیاری.

* ئیدارەی ئەمریكی لەسەر ئاستی پەیوەندییەكانی لەگەڵ دەوڵەتە هاوپەیمانەكانی بە تایبەتی ئیسرائیل، جۆرێك لە پابەندبوونی خستووەتە ئەستۆی خۆی، كە پێویستە لەسەری بوونی ئەم دەوڵەتە پارێزراو ێت، بەڵام لەسەر ئاستی ڕای گشتیی گەلی ئەمریكاش نیگەرانییەكی زۆریان هەیە و نایانەوێت وڵاتەكەیان لە شەڕێكی دیكەی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست و دەرەوی سنوورەكانی ئەمریكا تێوە بگلێت، ئایا لە نێوان ئەم دوو ئاراستە دژەدا ئیدارەی ترەمپ چۆن هاوسەنگی دروست دەكات؟

- سەبارەت بە بوونی مەترسیی لەسەر دەوڵەتی ئیسرائیل، بێگومان نەتانیاهۆ زۆر بە ڕاشكاوی ئەوەی بە جیهان ڕاگەیاندووە، كە ئامانجی ئێران سڕینەوەی دەوڵەتی ئیسرائیلە، ئەمەشی وەك مەترسییەكی وجوودی وەرگرتووە، ئەوجا لەگەڵ ئەوەی بەشێوەی ئاشكرا و لەسەر ئاستی میدیا، بایەخی دەستێوەردانەكانی ئەمریكا لەم كێشەیە كەم دەكاتەوە، بەڵام بە پلەی یەكەم پشتی بە تەكنەلۆژیای سەربازیی ئەمریكا بەستووە، بە تایبەتی ئەو بۆمبانەی پێی دەڵێن buster bunker bomb» « بۆ خاپووركردنی قووڵایی كۆگا ژێرزەمینییەكانی دامەزراوە نیوكلیارەكان، بەڵام هەتا ئێستا ئەو ڕاستییانە ئاشكرا نەبوون كە ئەو بۆمبانە بە تەواوەتی ئامانجەكانیان بەدی هێنابێت، بەڵام لەسەر ئاستی ڕای گشتیی ئەمریكا ئەم هێرشەیان بۆ سەر ئێران بە دستتێوەردانی سەربازیی ئەمریكا لە قەڵەم دراون كە هیچ خزمەتی بەرژەوەندییەكانی ئەمریكا ناكات، هەر بۆ نموونە بەپێی ئاكامی ڕاپرسییەك كە زانكۆی كۆینیبیاك لەسەر ئەم گورزە سەربازییە ئەنجامی دابوو، 54%ی بەشداربووانی ئەم ڕاپرسییە دژی بەكارهێنانی ئەم گورزە سەربازییە بوون، لایەنگرانی زۆر دیاری بزوتنەوەی «ئەمریكا مەزنتر دروست دەكەینەوە - MAGA» تێیدا بووە وەك ئەندامی كۆنگرێس «مارجۆری تایلۆر جرین» كە ئەم لێدانەی وەك دەستتێوەردانی بیانی لە قەڵەم دابوو، كە هیچ خزمەتی بەرژەوەندییەكانی گەلی ئەمریكا ناكات، لەمەش زیاتر ئەم لێدانە سەربازییە مەترسی لەسەر دەوڵەتانی هاوپەیمانی ئەمریكاش دروست دەكات و دەبێنە هۆكاری ئەوەی ئەمریكا سەركردایەتیی جیهانی لەدەست بدات، هەر بۆیە كاتێك بەوجۆرە سەیری ئەمریكا بكرێت، خزمەتی بەرژەوەندیی دەوڵەتێك دەكات لەسەر حیسابی دەوڵەتانی دیكەی هاوپەیمانی، ئەوا ئەمە دەبێتە هۆی داكشانی نفووزی سیاسی، كە نەتوانێت لە ناو بەرژەوەندییە جیاوازەكانی ئەم ناوچە پڕكێشەیەدا ڕۆڵی سەركردایەتی بگێڕێت، بێگومان ئەم پرسە لە پەیوەندییە پتەوەكانی نێوان ئەمریكا و سعودیەدا بایەخی زیاتر وەردەگرێت، كە بە ئاشكرا سعودیە ڕایگەیاند ئەگەر ئێران لە پرۆگرامە نیوكلیارییەكەی سەركەوتوو بێت، ئەویش بە كردەیی هەوڵ دەدات كە بۆمبی نیوكلیاری دروست بكات.

* بڕیاری ترەمپ بۆ بەكارهێنانی هێزی سەربازی بەبێ گەڕانەوە بۆ كۆنگرێس، مشتومڕێكی دروست كردووە سەبارەت بە دەسەڵاتەكانی سەرۆك لە بڕیاردانی شەڕدا، ئایا ئەم بڕیارە تاك لایەنەی سەرۆك بۆ شەڕ، چی لێ دەخوێندرێتەوە سەبارەت بە هاوسەنگیی نێوان حكومەت و كۆنگرێس سەبارەت بە بڕیاری شەڕ و ئاشتی؟

- خۆزگەم دەخواست بمتوانیایە سەبارەت بە پێشێلكردنی «یاسای دەسەڵاتەكانی بڕیاردانی شەڕ – War Power Resolution Act» شتێك بڵێم، یان لێپرسینەوەیەك لەسەر ئەو پێشێلكردنە بڵێم. ئەم یاسایە لە ساڵی 1973وە كۆنگرێسی ئەمریكا پەسەندی كردووە، بەڵام تا ئێستا نەیتوانیوە جێبەجێی بكات، یان لە بنەڕەتدا كۆنگرێس ئەو ئیمتیازە دەستوورییەی خۆی بەكار بهێنێت كە لە ماددەی یەكەمی دەستووری ئەمریكادا هاتووە و دەڵێت: «تەنیا كۆنگرێس دەسەڵاتی ڕاگەیاندنی شەڕی هەیە». پێدەچێت ئەم ئیمتیازەی دەستوور كە داویەتی بە كۆنگرێس، ناكۆك بێت لەگەڵ دەسەڵاتە دەستوورییەكانی سەرۆك وەك فەرماندەی گشتیی هێزە چەكدارەكان» Commander-In-Chief»، بە لەبەرچاوگرتنی ئەم ناكۆكییە دەستوورییە، گومانم هەیە كە بتوانین لە ئایندەیەكی نزیكدا هەمواركردنەوەی بەرچاو لەسەر چاودێریی دەسەڵاتی كۆنگرێس لەسەر حكومەتی ئەمریكا ببینین، بەتایبەتی لەگەڵ بوونی كۆنگرێسێكدا كە خۆی ڕێگەی داوە لە چەندین بواری جیاوازدا سەرۆك دەسەڵاتەكانی كۆنگرێس زەوت بكات، هەر بۆ نموونە هەڵوەشاندنەوەی وەزارەتی پەروەردە، ئاژانسی ویلایەتە یەكگرتووەكان بۆ گەشەپێدانی نێودەوڵەتی « USAID» كە هەردووكیان بە یاسای تایبەتی كۆنگرێس دامەزرابوون و هەڵوەشانەوەیان پێویستی بە گەڕانەوە بۆ كۆنگرێس هەبوو، بەڵام ترەمپ وەك سەرۆك هەردووكیانی بە بڕیارێكی خۆی هەڵوەشاندەوەو نەگەڕایەوە بۆ كۆنگرێس.

* ئایا پێشبینیی ئەوە دەكەیت ئەم شەڕانەی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست و دەستێوەردانە سەربازییەكانی ئەمریكا جەمسەرگیریی نێوان هێزەگەورەكان قووڵتر بكاتەوە؟ یان هێشتا دەروازەیەك هەیە بۆ ئەوەی دیپلۆماتییەتی فرەلایەن بكەوێتە گەڕ و گرژییەكان خاو بكاتەوە؟

- هەتا ئێستا و لەم قۆناخەدا ئەوە ڕوون نییە كە ئەم كێشانە دەبێتە هۆكاری ئەوەی كە جەمسەرگیریی زیاتر لە نێوان دەوڵەتانی ڕۆژئاوا و ڕووسیا و چین بێتە كایەوە، تەنانەت ئەگەر ئەو ئاگربەستەش شكست بهێنێت كە ترەمپ داوای دەكرد و ناچاربێت هێرش بكاتەوە سەر دامەزراوە نیوكلیاریەكان، بەڵام لەگەڵ ئەوەی ڕووسیا لە سەرەتای ئەمساڵ ڕێككەوتنێكی لەگەڵ ئێران ئیمزا كردووە، هێشتا هەڵوێستی ڕوونی دیار نیە بەوەی پشتگیریی ئێران دەكات یان نا، لەمەش زیاتر پۆتین دەستێوەردانی ڕۆژئاوای لە شەڕی ئۆكرانیا بە هۆكاری درێژبوونەوەی شەڕی ڕووسیا – ئۆكرانیا لەقەڵەم دابوو، كەواتە لە حاڵەتی لەم جۆرەدا دەبێت كار لەسەر ئەگەر و گریمانەكان بكەین، یەكێك لەو ئەگەرانە ئەوەیە لەوانەیە ڕووسیا وەك سۆزێكی « دژە - ڕۆژئاوای»ی پشتگیری ئێران بكات كە ئەمەیان كاریگەریی دیپلۆماتییەتی فرەلایەن كەم دەكاتەوە، لەوانەشە ڕووسیا لە ڕوانگەی پاراستنی بەرژەوەندییەكانی خۆی لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا، كاریگەریی خۆی بەكار بهێنێت بۆ نیوەندگیركردنی ئاشتییەك لە ناوچەكەدا، بەڵام بە بڕوای من گریمانەی دووەم ئەگەرێكی بەهێزترە، ئەمەش لەبەر ئەوەی چین كە ئێستا پەیوەندییەكی نزیكی لەگەڵ عەرەبستانی سعودیە دروست كردووە، دەتوانێت بە ڕێگەی هاوئاهەنگكردنی بەرژەوەندییەكانی لەگەڵ ڕووسیا پێویستی بە ئاشتییەكی دوورمەودا بێت لە ناوچەكە، بۆیە چین دەتوانێت بە هەماهەنگی لەگەڵ ڕووسیا ڕۆڵی ناوبژیوانی لەسەر كێشەكانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست بگێڕێت.

* تا چەند دەرهاویشتە نەرێینیەكانی هێرشە سەربازییەكەی ئەمریكا كاریگەریی لەسەر دیپلۆماتییەتی ڕێگرتن لە بڵاوبوونەوەی چەكی نیوكلیار و پێوەرە نێودەوڵەتییەكان هەبووە؟ ئایا ئەم هێرشە سەربازییانە نابنە هۆكاری ئەوەی دەوڵەتان زیاتر بیر لە دروستكردنی چەكی نیوكلیاری بكەنەوە، ئەی ئەگەر ئەمە ڕووی دا ئایا تاچەند كاریگەریی ئەرێنی لەسەر دەسەڵاتەكانی نەتەوەیەكگرتووەكان و ئاژانسی نێودەوڵەتیی وزەی نیوكلیاری دەبێت لە بەڕێوەبردنی كێشەكانی داهاتوودا؟

- گومان لەوەدا نییە كە هێرشە سەربازییەكەی ئەمریكا زیانی هەبووە بۆ دامەزراوە نیوكلیارییەكان، بەڵام لە هەمان كاتدا باجێكی قورسی هەبوو لەسەر پرسی ڕێگرتن لە بڵاوبوونەوەی چەكی نیوكلیاری، ئەم هێرشە سەربازییانە تەنیا پەیامێكی مەترسیدار نەبوو بۆ ئێران، بەڵكو پەیامێكی مەترسیداریش بوو بۆ ئەو دەوڵەتانەی كە چەكی نیوكلیاریان نییە، بەوەی باشترین ڕێگە بۆ بەرگری لەخۆكردن ئەوەیە پەنا بۆ دروستكردنی چەكی ئەتۆمی نەبەن،و باشترین نموونەش بۆ ئەم حاڵەتە كۆریای باكوورە، كە لەبەر ئەوەی چەكی ئەتۆمیی هەیە ناتوانرێت هێرشی سەربازی بكرێتە سەری.

بۆ زیاتر تێگەیشتن لە پاڵنەرە بنەڕەتییەكانی ئێران بۆ دروستكردنی بەرنامەكەی، پێویستە ئاماژە بە بڕیارەكەی ترەمپ بكەین لە ساڵی 2018 كە تاكلایەنە لە ڕێككەوتنی پلانی گشتگیری بۆ كاری هاوبەش «JCPOA» لە ساڵی 2015 لە نیوان ئێران و دەوڵەتانی « 5+1» واژوو كرابوو، بەپێی ئەم ڕێككەوتنە دەوڵەتانی ئەندامی هەمیشەیی ئەنجوومەنی ئاسایشی نێودەوڵەتی ڕەزامەندبوون لەسەر ئەوەی سزاكانیان لەسەر ئێران هەڵبگرن، بەو مەرجەی ئێران پابەندی داواكارییە نێودەوڵەتییەكان بێت سەبارەت بە پێدانی یۆرانیووم، لە چوارچێوەی ئەم ڕێككەوتنەدا بەڕاستی هەوڵە دیپلۆماتییەكان كاریگەریی زۆر باشیان هەبوو، كەواتە ئەوە وای كرد كە ئێران هەتا ساڵی 2024 بەردەوامبێت لە پیتاندنی یۆرانیووم، ئەو بڕیارەی ترەمپ و كە لە ئیدارەی یەكەمی لە ساڵی 2018 تاكلایەنە لە ڕێككەوتنی « +1» هاتەدەرەوە، ئەم جارەش بە هێرشە سەربازییەكەی بۆ لێدانی دامەزراوە نیوكلیارییەكان لەوانەیە بۆ چەند ساڵێك بەرنامە نیوكلیارییەكەی ئێران دوا بخات، بەڵام نابێتە هۆكاری ئەوەی ئێران دەستبەرداری پرۆگرامە نیوكلیارییەكەی ببێت.

* ئایا هێزە سەرەكییە هەرێمییەكانی ناوچەكە وەك «سعودیە و توركیا و ئیمارات» دوای ئەم شەڕ و تەنگژە گەورانە بە چ میكانیزمێك دەتوانن شوێنی خۆیان لە ناو ئەم گۆڕانكارییە تازانەدا بكەنەوە؟ ئایا ئەم قەیرانەی ناوچەكە زەمینەیەك فەراهەم دەكات بۆ دروستبوونی هاوپەیمانیی تازە، یان ئەو دابەشبوونەی ئێستا هەیە زیاتری دەكات؟

- وەك بینیمان سعودیە، توركیا، ئیمارات، سەركۆنەی پەرەسەندنەكانیان كرد و وەك هەڕەشەیەك بۆ سەر ئاشتی و سەروەری لەقەڵەمیان دا، ئەمەش دەرخەری ئەوەیە كە ئەم دەوڵەتانە بەشێوەیەكی سەرەكی خوازیاری پاراستنی بەرژەوەندییە ئابووری و ستراتیژییەكان بوون لەگەڵ وڵاتانی ڕۆژئاوا، هاوكات لەگەڵ ئەمەشدا هەڵوێستی دیپلۆماتیی خۆیان بەرامبەر بە قەیرانەكە زۆر بە وردی داڕشتبوو، بۆ ئەوەی هیچ لایەنێكی ململانێكە نیگەران نەكەن و هەوڵەكانی كەمكردنەوەی گرژییەكان پەرەپێ بدەن. ئاشكرایە دیپلۆماسییەت لە كاتی قەیرانەكاندا هەمیشە تێكەڵەیەك لە متمانە و نیازپاكی لەخۆدەگرێت، كە پێكەوە بەربەستێكی ئەخلاقی (هەرچەندە لاواز و ناسكیش بێت) لە دژی دوژمنایەتیی درێژخایەن دروست دەكەن. هەر ئەمەش یەكێكە لەو هۆكارانەی كە وا دەكات ئاگربەست ڕۆڵێكی چارەنووسسازی هەبێت بۆ پاراستنی هاوسەنگییەكی جێگیری هێز لە ناوچەكەدا و بۆ پتەوكردنی هاوپەیمانێتییە ستراتیژییەكان.