(*) 

لە دێرزەمانەوە بیرمەندانی سیاسی هەر لە سەردەمی «تۆماس هۆبز»ـەوە (Hobbes 1588-1679) تا دەگاتە ئەمانوئێل كانت (Kant 1724-1804) ئەو پرسیارەیان وروژاندووە «ئایا پەیوەندییە نێودەوڵەتییەكان سیستەم بەڕێوەی دەبات، یان پاشاگەردانی؟». بە ڕای تۆماس هۆبز لەكتێبە بەناوبانگەكەیدا(Leviathan 1651)، ئاماژەی بەوە كردووە كە پەیوەندییە نێودەوڵەتیەكانیش وەك «كۆمەڵگەی سرووشتی»پاشاگەردانییە، بەڵام ئاماژەی بەوە نەكردووە، پێویستە سیستمێكی جیهانی دابمەزرێت بۆ ئەوەی ئەو پاشاگەردانییە بگۆڕێت بۆ ئاشتی و سەقامگیری، بەڵام ئەمانوئێل كانت لە ساڵی 1795 پڕۆژەیەكی پێشكەش كرد بە ناونیشانی «پڕۆژەی ئاشتیی هەمیشەیی، یان ئاشتیی هەمیشەیی وەك سكێچێكی فەلسەفی - Perpetual Peace: A Philosophical Sketch»، لەم پڕۆژەیەدا ئەمانوئێل كانت، جەختی لەسەر ئەوە كردووەتەوە كە ئاشتی هەمیشەیی پێویستی بە حكومەتێكی گلۆباڵە بۆ ئەوەی بتوانێت كۆمەڵگەی نێودەوڵەتی بەڕێوەبەرێت. ئەم پڕۆژەیە لەسەر ئاستی فەلسەفی نەخشە ڕێگەیەكی گرنگ بوو، بۆ چەسپاندنی ئاشتیی هەمیشەی لە جیهاندا، بەڵام هەنگاوی پراكتیكی لەسەر هەڵنەگیرا و هەر وەك فیكرێكی فەلسەفی مایەوە. لەدوای تەواوبوونی شەڕی یەكەمی جیهانی 1918، وودرو وێڵسۆن (Woodro Wilson1856-1924) كە 28ـەمین سەرۆكی ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا بوو، پڕۆژەی ئاشتیی هەمیشەی (ئەمانوئێل كانت)ی كردە بنەمای گفتوگۆكردن بۆ دامەزراندنی «كۆمەڵەی گەلان The League of Nations 1920»، بۆ ئەوەی ئەم ڕێكخراوە تازەیە ببێتە ئەو حكومەتە لۆكاڵییەی كە بوانێت كاروباری كۆمەڵگەی نێودەوڵەتی بەڕێوە ببات، بەڵام ئەمریكا خۆی نەبووە ئەندامی ڕێكخراوی كۆمەڵەی گەلان.

ویلسۆن لەوە سەركەوتوو بوو كە «كۆمەڵەی گەلان»ی دامەزراند، بەڵام بە هۆی ململانێی و كێشە و ڕكابەری نێوان دەوڵەتان، ئەم ڕێكخراوەش نەیتوانی ببێتە حكومەتێكی گلۆباڵی و باش 26 ساڵ لە دامەزراندنی شكستی هێنا و لە شەڕی دووەمی جیهانی (1939-1945) بە فیعلی هەڵوەشێنرایەوە (بە شێوەی فەرمی لە 1946) و پاش تەواوبوونی شەڕی دووەمی جیهانی، جارێكی دیكە ڕیكخراوێكی جیهانیی نوێ لە ساڵی 1945 بە ناوی ڕێكخراوی گشتیی نەتەوە یەكگرتووەكان (UN) سەر بە هەمان بنەمای كۆمەڵەی گەلان دامەزرێنرا، بەڵام وەك ئێستا كە بارودۆخی ڕێكخراوی نەتەوە یەكگرتووەكان دەبینین، كەوتووەتە ناو پاشاگەردانییەكی ئاڵۆز و گەورەی نێودەوڵەتی و ناتوانێت هیچ بڕیارێك بدات و زلهێزەكان ڕێگە نادەن هیچ ڕۆڵێكی هەبێت.

پڕۆفیسۆر هانز مۆرگنتاو (Hans Morgenthau 1904-1980)، كتێبێكی هەیە بە ناونیشانی «سیاسەت لەنێوان گەلاندا - Politics Among Nations 1948»، لەو كتێبەدا دەڵێت: «سیاسەت ململانێیە بۆ گەیشتن بە دەسەڵات - politics is struggle for power»، كەواتە ئەمە پێمان دەڵێتك: «پەیوەندییە نێودەوڵەتەكانیش لەسەر هەمان میتۆد بەڕێوەدەچن، هەر لایەنێك بەهێز بێت، ئەوا هەژموونی خۆی فەرز دەكات و ئەوەی لاوازیش بێت، دەبێت خۆی لەگەڵ ئەو هەژموونە بگونجێنێت.

لەناو پەیوەندییە نێودەوڵەتییەكان كۆمەڵێك تیۆری ڕیالیزم (Realisms) و ڕیالیزمی نوێ (New Realism) هاتنەئاراوە وەك تیۆرەكانی «هانز مورگنتاو، كینیپ والتز (Kenneth Waltz1924–2013) كە ئەوەیان خستووەتەڕوو، دەبێت بە شێوەیەكی ڕیالیزمانە مامەڵەی نێودەوڵەتی ڕێك بخرێت، بۆ ئەوەی سیستمێك بێتە ئاراوە سەقامگیری فەراهەم بكات و پەیوەندییە نێودەوڵەتییەكان بەرەو پێشەوە ببات، بەڵام ژەنەڕاڵ (كارل ڤۆن كلاوزڤیتەر Carl von Clausewitz 1780-1831) ژەنەڕاڵێكی پرۆسی و تیۆریستێكی سەربازی بوو، كە جەختی لەسەر لایەنە ئەخلاقی و لایەنە سیاسییەكانی شەڕكردن دەكردەوە و، لە كتێبێكی بە ناونیشانی (Vom Kriege) واتە دەربارەی شەڕ «On War 1832» جەخت لەسەر ئەوە دەكاتەوە، كە سیاسەت بریتییە لە «جەنگ و دیپلۆماتیەت»، ئەمە ڕاشكاوانە مانای ئەوەیە، جەنگیش یەكێكە لە ئامڕازەكانی سیاسەت. كەواتە ململانێی نێودەوڵەتی بە تەنیا ململانێیەكی دیپلۆماتی و ئاشتییانە نییە، بەڵكو گەلێك جار ئەم ململانێیە دەگۆڕێت بۆ شەڕی نێوان دەوڵەتەكانیش. پرسیاری دیكە لێرە دێتە پێشەوە، ئایا دەوڵەتان یەكەمجار پەنا بۆ دیپلۆماتیەت دەبەن، یان شەڕ؟ بەپێی بۆچوونەكانی كلاوزڤیتەر لە زۆر كاتەكاندا دەوڵەتان یەكەمجار پەنایان بۆ شەڕ بردووە، پاشان كە شەڕەكە نەیتوانیوە كێشەكان چارەسەر بكات، بە ناچاری پەنایان بۆ دیپلۆماتیەت و دانوستاندن و كۆمپرۆمایز بردووە.

خاڵێكی دیكە كە گرنگە هەڵوەستەی لەسەر بكەین، ئەوەیە كاتێك دەوڵەتان ناچار دەبن، پەنا بۆ دیپلۆماتیەت و دانوستاندن بۆ چارەسەركردنی كێشەكانیان ببەن، ئایا ئەم پرۆسەیە كێشەكە بە دادپەروەرانە و یەكسانی چارەسەر دەكات؟ بێگومان نەخێر، بەڵكو ئاكامی شەڕەكان ڕێرەوی دانوستاندنەكان و شێوازی چارەسەركردنە دیاری دەكات. ڕاشكاوانەتر بەپێی ئاكامی جەنگ لەوانەیە لایەنی دۆڕاو سازش بۆ لایەنی براوە بكات، یان ملكەچی داواكانی لایەنی براوە بێت و تەسلیم بێت.

ئەگەر لەسەر ئەم باكگراوەندە فیكری و فەلسەفییەی لەسەڕ شەڕ و دیپلۆماتیەت و پەیوەندییە نێودەوڵەتیەكان نووسراون و گوتراون، هەوڵێك بدەین بۆ خوێندنەوەی بارودۆخی ئێستای كۆمەڵگەی نێودەوڵەتی و بپرسین: ئێستا چی دەبینین و چی دەگوزەرێت؟ وەڵامی ئەم پرسیارە ئاشكرایە، كە سەیری نەخشەی ئێستای جیهان دەكەین، ئەم شەڕانە دەبینین:

1- شەڕی نێوان ڕووسیا و ئۆكرانیا لە ئەوروپا.

2- شەڕی نێوان ئیسرائیل و كۆمەڵێك گرووپ پێكەوە وەك «حەماس، حزبوڵڵا، حوسییەكان، میلیشیاكانی دیكەی سووریا و عێراق»، ئەمەش جوگرافیایەكی داگیر كردووە لە عێراقەوە تایەمەن.

3- شەڕی نێوان ئیسرائیل و ئێران، كە بۆ یەكەمین جارە لە دوای دامەزراندنی كۆماری ئیسلامیی ئێرانەوە لە ساڵی 1979 هەتا ڕووبەرووبوونەوەی ڕاستەوخۆ لە نێوان ئێران و ئیسرائیل، شەڕێكی لەم جۆرە ڕووی دابێت.

ئەم شەڕانەی ئێستا بارودۆخێكی ئاڵۆزی ئەوتۆیان دروست كردووە، كە دەتوانین بڵێین بێجگە لە سەردەمی هەردوو شەڕی جیهانی (یەكەم و دووەم)، هیچ كاتێك كۆمەڵگەی نێودەوڵەتی تووشی ئاڵۆزییەكی لەو شێوە نەبووە، كە لە یەك كاتدا سێ جەنگی گەورە بەڕێوە بچێت، یان دەوڵەتێك لە یەك كاتدا لەگەڵ چەندین دەوڵەت پێكەوە لە شەڕدا بێت. بێگومان ئەم شەڕانە پاشاگەردانییەكی قووڵیان لە پەیوەندییە نێودەوڵەتییەكان دروست كردووە، كە سیستمی نێودەوڵەتی سڕ كردووە، یان لە كاری خستووە.

ئەو دەوڵەتانەی ئێستا ئەم شەڕانە بەڕێوە دەبەن، هەموویان بە حیساب لەلایەن دەوڵەتمەدارانەوە بەڕێوە دەبرێن، بەڵام پرسیار لێرەدا ئەوەیە ئایا ئەو دەوڵەتمەدارانە سیفاتی دەوڵەتمەدارییان هەیە، كە زانستی سیاسەت بۆی داناون، كە دەبێت دەوڵەتمەدار «توانای ئەوەی هەبێت، بە شێوەیەكی سیستماتیكی و ستراتیژییانە بیر بكاتەوە و، خاوەنی كاریزما بێت و، بڕیاری یەكلاكەرەوە بدات و، تێروانینی بۆ داهاتوو هەبێت و، بەرژەوەندیی گشتی لەبەرچاو بگرێت و...هتد». دیسان پرسیار لێرەدا ئەوەیە، ئەوەی لەم شەڕەدا ڕۆڵی یەكلاكەرەوە دەگێڕێت و توانای بڕیاردانی هەیە، دۆناڵد ترەمپی سەرۆكی ئێستای ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكایە، باشە ئەگەر كەسایەتیی ترەمپ وەك دەوڵەتمەدار لەگەڵ ئەو سیفەتانە بەراورد بكەین، كە زانستی سیاسەت دیاری كردوون، ئایا هیچیان لە ترەمپدا بوونیان هەیە، یان دەبێت پۆلێنێكی تازەی سیاسی بۆ شێوازی دەوڵەتمەدارییەكەی بكەین، كە ئەویش پۆلێنی دەوڵەتمەدارێكی هەڵەشەی نائەقڵانییە؟ هەر بۆیە دەركردن و دروستكردنی بڕیاری سیاسیی یەكلاكەرەوە بەو شێوازە هەڵەشەیی و نائەقڵانییە كارەساتی زیاتر دروست دەكات.

لە زانستی سیاسەت دەركردن و دروستكردنی بڕیاری سیاسیی یەكلاكەرە و چارەنووسساز، پۆلێن كراوە بۆ چۆنیەتی دروستكردنی بڕیار لە سیستمە دیموكراتییەكان و سیستمە تۆتالیتار و دیكتاتۆرەكان.

 ئەگەر هەڵوەستە لەسەر شێوازی بڕیاردانی ئەم دواییەی دۆناڵد ترەمپ بكەین، كە لە كەنەدا لە كۆبوونەوەی گرووپی «G7» بە تووڕەیی گەڕایەوە و پاشان هەر لەناو فڕۆكەكەی داوای لە ئەنجومەنی ئاسایشی وڵاتەكەی كرد، كۆبوونەوەیەك ئامادە بكەن و لەناو ئەو كۆبوونەوەیەش بە هەڵەشەیی و تووڕەیی هێرش بكاتە سەر دامەزراوە نیوكلیارییەكانی واشنتۆن و داوا بكات، تارانی پایتەختی ئێران كە ژمارەی 10 ملیۆن كەسە، شارەكە چۆڵ بكەن. ئایا لە سیستمی دیموكراتی، بڕیاری ئاوا گەورە و چارەنووسساز وەردەگیرێت؟ باشە ئەم شێوازە ئایا ئەو مەترسییە دووبارە ناكاتەوە، كاتێك هاری ترۆمان (1884-1972 /Harry S. Truman) كە 33یەمین سەرۆكی ئەمریكا بوو، لە ساڵی 1945 بڕیاری دا، بۆمبی نیوكلیاری دژی هەر دوو شاری «هێرۆشیما و ناگازاكی»ی ژاپۆن بەكار بهێنن؟ باشە ئەگەر ترەمپ سبەی بڕیاری دا، بە بۆمبی ئەتۆمی لە ئێران بدات، یان ئەو ڕۆكێتە زەویبڕانە بۆ لێدانی دامەزراوە نیوكلیارییەكانی ئێران بەكاری هێنان، ئەگەر بگەیشتنایەتە سەر قووڵایی دامەزراوەكان و كەرەستەی نیوكلیاریی ئێرانی بتەقاندایەتەوە، ئایا چ كارەساتێكی گەورەی نامرۆیی بەسەر ناوچەكەی ئێمە دەهێنا؟ ئەمە لە كاتێكدا ئێران ئامادەباشیی خۆی بۆ دانوستاندن لەگەڵ ئەمریكا پیشان دابوو، چەند خولێكی ئەو دانوستاندانەش لە سەڵتەنەی عومان و ئەوروپا بەڕێوە چوو، بەڵام ترەمپ تەنیا 60 ڕۆژی دیاری كربوو، دوای تەوابوونی ئەو وادەیە لە ڕۆژی شەست و یەكەمین، ئیسرائیل هێرشی كردە سەر ئێران و دوای ئەوەش ئەمریكا هێرشەكانی بۆ سەر ئێران دەستپێكرد، ئەمەش مانای ئەوەیە ترەمپ فێڵی لە ئێران كرد و غافڵگیری كرد.

 بەپێی مێژووی دەوڵەتانی لیبڕاڵ دیموكراتی ڕۆژئاوا، تیۆریەك هەیە، پێی دەوترێت (democratic peace theory) كە بریتییە لەوەی نابێت دەوڵەتێكی دیموكراتی لەگەڵ دەوڵەتێكی دیكەی دیموكراتی شەڕ ڕابگەیەنێت، ئەگەر شەڕ دروست بوو، ئەوە مانای ئەوەیە لە سیستمی یەكێك لەو دوو دەوڵەتە كەموكورتی هەیە و لە پرانسیپەكانی دیموكراتی لیبڕاڵی لای داوە و پێشێلی كردووە. ئەم پرانیسپانە لەلایەن بیرمەندانی ڕۆژئاوا وەك پێوەرێك دانراون، بۆ ئەوەی لانیكەم شەڕ لە نێوان دەوڵەتانی دیموكراتی كۆتایی پێبهێنرێت، ئەمەش بەوە كراوە كە پابەندبوونیان بۆ دەوڵەتمەدارەكان دروست كردووە و فەرزیان كردووە كە مەرجە لە شێوازی دەركردن و دروستكردنی بڕیاردا پێوەی پابەند بن و تاك لایەنە بڕیار نەدەن و دامەزراوەكانی دەوڵەت لە دروستكردنی ئەو بڕیارە سیاسییە چارەنووسسازانەدا بەشدار بن.

هەر چۆنێك بێت، ئەوەی جیهان بەگشتی و ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست بەتایبەتی لێی دەترسا، بە شێوەیەك لەشێوەكان بە لەرزۆكی تێمانپەڕاند، ئەمەش لەبەر ئەوە بوو، كە شەڕی نێوان ئیسرائیل و ئێران ڕاوەستا و، ئەمریكا هێرشەكانی بۆ سەر ئێران ڕاگرت، بەڵام هێشتا، شەڕەكان لە شوێنەكانی دیكە بەردەوامە، ئیسرائیل بەردەوامە لە كاولكردنی غەززە كە ئێستا باس لە ئاگربەستێك دەكرێت، حوسییەكانی یەمەن هێرش دەكەنە سەر ئیسرائیل و ئیسرائیلیش وەڵامیان دەداتەوە، بۆیە لەبەر ئەوەی بارودۆخە شڵۆقە و ئاگربەستەكە لەرزۆكە، هەموو كاتێك مەترسی دووبارە دەستپێكردنەوەی شەڕەكان هەیە.

 كرۆكیی كێشەكان و سەرچاوەی شەڕەكان

پێكدادانی شارستانیەتەكانە

ساموئیل هنتنگتن (Samuel Huntington1927 -2008)، لە دوای كۆتاییهاتنی شەڕی سارد لە ساڵی 1993، كتێبە بەناوبانگەكەی نووسی بە ناونیشانی «پێكدادانی شارستانیەتەكان و دووبارە داڕشتنەوەی سیستمی جیهانی- The Clash of Civilizations and the Remaking of World Order»، لەم كتێبەدا باس لەوە دەكات، كە پێكدادان لەنێوان حەوت شارستانیەتی ئەم جیهانە دروست دەبێت، بەڵام یەكەمین پێكدادان لە نێوان هەردوو شارستانیەتی «ئیسلامی و ڕۆژئاوا»دا دەبێت و، لە ئێستادا ئەم پێكدادانە ڕووی داوە، بەڵام دەبێت ئەو ڕاستییە لەبەر چاو بگرین، كە هیچ شارستانیەتێك ناتوانێت شارستانیەتێكی دیكە بسڕێتەوە و هەژموونی خۆی بەسەردا فەرز بكات.

بۆیە هەوڵی شارستانیەتی ڕۆژئاوا لە ئێستا ئەوەیە كە شارستانیەتی ئیسلامی لاواز بكات، پلانی ئەم لاوازكردنەش لەناو ئەو بەرنامەیەدایە كە دایانناوە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست پارچە پارچە بكەن. بێگومان ئەم بیرۆكەیە زۆر كۆنە و دەگەڕێتەوە بۆ كۆنگرەی كامپڵ  «Campbell-Bannerman Document «لە ساڵی 1907 كە لە لەندەن گرێ درا. لەم كۆنگرەیە هێڵكاریی ئەو دابەشكردنەیان تاوتووێ كرد، كە پاشان بووە نەخشەی _سایكس- پێكۆ) و میراتی ئیمپراتۆریەتی عوسمانییان لەسەر دابەش كرد.

بێگومان ڕۆژئاوا دواتر گەیشتنە ئەو قەناعەتەی كە لە دابەشكردنەكەیان بەپێی نەخشەی سایكس پیكۆ، سەركەوتوو نەبوون، بۆیە لە پەنجاكانی سەدەی ڕابردوو بیرنارد لویس (Bernard Lewis 1916-2018) كە یەكێكە لە ڕۆژهەڵاتناسە جووە بەناوبانگەكان و ڕاوێژی بە ئیدارەی ئەمریكی داوە، زۆر بە ڕاشكاوانە داوای كرد، جارێكی دیكە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست دابەش بكرێتەوە بۆ 42 دەوڵەت، ئەم هەوڵانە بەردەوام بە وردی كاری لەسەر كراوە. لە سەرەتای نەوەدەكانی سەدەی ڕابردوو شەمعون پێرێز (Shimon Peres1924-2016)، سەرۆك وەزیرانی ئەو كاتی ئیسرائیل (2007-2014) لە ساڵی 1993 كتێبێكی نووسی بە ناونیشانی «ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستی نوێ - The New Middle East»، پاشان عەقیدی خانەنشینی ئەمریكی «ڕالف بیتەرز Ralph Peters»، لە ساڵی 2006 توێژینەوەیەكی خەیاڵیی بڵاو كردەوە لەسەر نەخشەی داهاتووی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست بە ناونیشانی «سنوورە خوێناوییەكانی نەخشەیەك -  Blood Border Map»، كە تێیدا نەخشە تازەكەشی لەگەڵ بڵاو كردووتەوە كە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستی دابەش كردووە بۆ 32 دەوڵەت.

كەواتە ئەو شەڕەی ئێستا لە ناوچەی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست لە نێوان ئیسرائیل و ئێران و گرووپە چەكدارەكانی دیكە بەڕێوە دەچێت، ئەگەر بە بەرژەوەندیی ڕۆژئاوا و ئیسرائیل تەواو بێت، ئەوا هەنگاوی زۆر جددی بۆ پیادەكردنی نەخشەی ڕۆژهەڵاتی نوێ هەڵدەگرن، ئەوجا ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست 42 دەوڵەت بێت بەپێی نەخشەكەی لویس بیرنارد، یان 32 دەوڵەت بێت، بەپێی نەخشە خوێناوییەكەی ڕاڵف پیتەرز، بێگومان هەموو دەوڵەتی لاواز دەبن و توانای خۆبژیوی «الاكتفاء الذاتي»یان نابێت، بۆیە لەناوخۆیاندا ئەو دەوڵەتانە شەڕ بە یەكتری دەفرۆشن و بەمەش ناوچەكە بەرەو شەڕێكی بەردەوام دەچێت، وەك شەڕی 30 ساڵە و پێش ئەویش شەڕی سەد ساڵەی ئایینی ئەوروپا دەبێت.

 پێكەوە گرێدانەوەی سیاسەت و ئەقڵانییەت

بۆ چارەسەركردنی كێشەكان و گێڕانەوەی سەقامگیری

ئەرستۆ تاڵیس، دەڵێت: «سیاسەت شا، یان سەردەستەی هەموو زانستەكانە «politics as the «master science»، یان سیاسەت گرنگترین و گشتگیرترین زانستە، كە دەتوانێت ئاراستەی هەموو زانستە پراكتیكییەكان بكات و ڕێكیان بخات. ئامانجی سیاسەت بە بۆچوونی ئەرستۆ بەدیهێنانی ژیانێكی شایستەیە بۆ هاووڵاتیان و دەوڵەت بە گشتی هەموو كاروبارەكانیان ڕێك دەخات.

ئەم گرنگییەی سیاسەت لای ئەرستۆ كاتێك دەردەكەوێت و ئامانجەكان بەدی دەهێنێت، كە كەسانی ئاقڵمەند سیاسەت بەڕێوەبەرن و ئاراستەی بكەن.

ئەفڵاتوون، گرفتار بوو بە دەست حوكمڕانیی یونانییەكانی ئەو سەردەمە، لەبەر ئەوەی لەو سەردەمە لە یۆنان نزیكەی هەزار «دەوڵەتە شار – City State» هەبووە و بەردەوامیش شەڕ لە نێوانیاندا ڕووی داوە و گەورەترین شەڕ و ململانێش لە نێوان «ئەسینا و ئەسپارتا» بوو، كە لە داستانی ئۆدیسا باسی كردووە. ئەفڵاتوون كاتێك سەیری حاكمی ئەو دەوڵەت شارانەی كرد، بینی هەموویان جەنگاوەرن و خاوەنی چەكن، بۆیە داوای كرد، با جەنگاوەرەكانی بچن خەریكی سەرباز و بەرەكانی شەڕی خۆیان بن و پەیوەندییان بە سیاسەتەوە نەمێنێ و سیاسەت بەجێ بهێڵن بۆ سەركردە فەیلەسووفەكان كە كەسانی ئاقڵمەندن.

كەواتە لەو مێژووە دێرینەوە كە دەكاتە نزیكەی پێنج هەزار ساڵ، هەوڵەكان بەو ئاراستەیەن كە سیاسەت بكرێتە كاری سەرەكی كەسانی ئاقڵمەند و نەزانەكان ڕێگرن لەوەی كەسانی ئاقڵمەند لەناو پرۆسەی سیاسیی پێگەی خۆیان هەبێت و توانای بڕیاردانیان هەبێت، یەكێك لە كێشەكانی هەڵبژاردنیش ئەوەیە كەسانی ئاقڵمەند و پسپۆڕ ناتوانن لە هەڵبژاردنەكان دەربچن و پۆستە سیاسییەكان بەڕێوەبەرن.

لە ساڵی 2013 «دەڤید ڤان ڕیبرۆك - David Van Reybrouck» كە توێژەرێكی بەلجیكییە، كتێبێكی نووسی بە ناونیشانی «دژی هەڵبژاردن - Against Election»، لەم كتێبەدا جەخت لەوە دەكاتەوە، كە بەپێی ئاماری «ڕێكخراوی شەفافییەتی نێودەوڵەتی»، حزبی سیاسی بێ متمانەترین دامەزراوەی كۆمەڵگە دیموكراتییەكانە و لە زۆربەی وڵاتانی دیموكراتیی ڕۆژئاوا هاووڵاتیان بە ڕێژەی 50-75% حزبە سیاسییەكان بە دامەزراوەی گەندەڵ دەزانن، لەمەش زیاتر لە وڵاتەكەی خۆی كە بەلجیكایە و پایتەختی یەكێتیی ئەوروپایە، بە ڕێژەی 5%ی هاووڵاتیان ئەندامی حزبە سیاسیەكانن، لەم ڕێژەیە ژمارەیەكی زۆر كەم چالاكی حزبین، لەم ڕێژە كەمەش دیسان ڕێژەیەكی كەمیان خۆیان دەپاڵێون بۆ پۆستەكان، لەمانیش ژمارەیەكی زۆر كەم هەڵبژاردنەكان دەبەنەوە و پۆستەكان وەردەگرن، بۆیە بە گاڵتەئامێزییەوە نووسیویەتی: «ئەمەیە ئەوەی پێی دەڵێن: دیموكراسیەتی نوێنەرایەتی!» بێجگە لەم كتێبە دوو كتێبی دیكەشی لەسەر ئەزموونی دیموكراتیی «كۆنگۆ و ئەندەنووسیا» نووسیوە، لەمەشدا ڕاشكاوانە ئاماژەی بەوە كردووە كە ئێمە لە ڕۆژئاوا قەناعەتمان بەو جۆرەیە هەر لەگەڵ سندوقەكانی هەڵبژاردنمان دانا، ئیتر بۆ بەیانی «كۆنگۆ و ئەندەنووسیا» دەبنە دوو دەوڵەتی «لیبڕاڵ دیموكراتی پێرفێكت»، ئەوەمان لەبیر خۆمان بردووەتەوە كە فەرەنسییەكان و ئەمریكییەكان لەدوای هەردوو شۆڕشی فەرەنسی و ئەمریكی، بۆ ئەوە پەنایان بۆ هەڵبژاردن نەبرد، كە پەرە بە دیموكراتی بدەن، بەڵكو پەنایان بۆ برد، بۆ ئەوەی ناوەرۆكی دیموكراتی بەتاڵ بكەنەوە، كە لە بنەڕەتدا دیموكراتی بریتییە لە دەستنیشانكردنی یاسادانەران لەناو كۆمەڵێك خەڵكی دانا و پسپۆڕدا، بۆیە پێداگری لەوە دەكات، جارێكی دیكە بگەڕێنەوە بۆ دیموكراتیەتی ڕاستەقینەی دەستنیشانكرد «sortation»، نەك دیموكراتیەتی هەڵبژادن «Election».

كەواتە ئەوەی دەڤید ڕیبرۆك، داوای دەكات، ئەوەیە بگەڕێنەوە بۆ ئەوەی كەسانی ئاقڵمەند و پسپۆڕ لەناو ئەنجومەنێكی تایبەتمەند بۆ یاسادانەری لەم وڵاتە دەستنیشان بكرێن، لەبەر ئەوەی خەڵكانی ئاقڵمەند و پسپۆڕ بە كێبڕكێی هەڵبژاردنەكاندا دەرناچن، بۆیە كەسانی نەزان پۆستە سیاسییەكان پڕدەكەنەوە.

گرفتی سیاسەت وەك گرفتی بایۆلۆژی نییە، یان گرفتی ئەندازەی بینایەك، یان ڕێگاوبانێك نییە، هەر بۆیە كاتێك پزیشكێك نەشتەرگەرییەكی هەڵە بكات، یان ئەندازیارێك بە هەڵە بینایەك سەرپەرشتی بكات، ئەوا ئاكامەكەی دەستبەجێ دەردەكەوێت، یان ئەوەیە نەخۆشەكە دەمرێت، یان ئەوەیە بینایەكە دەڕووخێت، بەڵام گرفتی سیاسیی جۆرێكی دیكەیە و ڕاستەوخۆ ئاكامەكەی دەرناكەوێت، ئەگەر سیاسەتمەدارێكی نەزان هەڵە بكات، بەڵكو دەرهاویشتە خراپەكانی ئەو سیاتمەدارە نەزانە دوای چەندین ساڵ دەردەكەوێت، هەروەك ئێستا ئاكامی ئەو سیاسەتمەدارە نەزانانە لە سیاسەتمەدارانی ناو پرۆسەی سیاسیی عێراق لە دوای ساڵی 2003 دەبینین كە چۆن بە هۆی بڕیارە هەڵەكانیان، ئێستا عێراقییەكان باجی دەرهاویشتە خراپەكانی دەدەن.

بیرمەندانی سیاسیی گەیشتوونەتە ئەو قەناعەتەی ئەگەر سیاسەتمەداری نەزان بڕیاری دا، یان پەرلەمانتاری نەزان یاسای دانا، ئەوا ئاكامەكەی ئەوە دەبێت، كە پشێوی و پاشاگەردانی لەناو كۆمەڵگە دروست دەبێت و شیرازەی كۆمەڵگە تێكدەچێت.

كەواتە لە ئێستادا پێویستمان بەوەیە بگەڕێینەوە سەر بۆچوونەكانی ئەفلاتوون، بەوەی پێویستە ئاقڵمەندەكان بۆ سیاسەت دەستنیشان بكەین، وەك ئەوەی لە سەردەمی ئەویش واتە كۆبوونەوەیەكی دیاركراو بۆ دەستنیشانكردنی ئاقڵمەندەكان ئەنجام درا، نە ئەنجامدانی پرۆسەی هەڵبژاردن.

لە ئێستای پەیوەندییەكانی كۆمەڵگەی نێودەوڵەتیدا، بێجگە لە پشیۆی و پاشاگەردانی، شتێك بەناوی سیستمی نێودەوڵەتی بوونی نەماوە. سەرنج بدەن، ئێستا ڕێكخراوی گشتیی نەتەوەیەكگرتووەكانمان هەیە، لەم شەڕەی دوایی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست نەیتوانی هیچ ڕۆڵێك بگێڕێت و هیچ بڕیارێك بدات. پێشتریش لە شەڕی ڕووسیا و ئۆكرانیا هیچی پێ نەكرا، دڵنیاین شەڕی دیكەش ڕووبدات، هەر هیچی پێ ناكرێت. لەناو ئەم گێژاوەدا جیهان هەمووی چاوەڕێی دۆناڵد ترەمپە وەك سەرۆكی ئەمریكا و وەك تەنیا هێزێكی سۆپەر ڕۆڵێك لەم پرسەدا بگێڕێت، بەڵام وەك دەبینین ترەمپ دەیەوێت، لە پێناوی باڵادەستی و هەژموونی خۆی، مەرجەكانی خۆیان بەسەر كۆمەڵگەی نێودەوڵەتی فەرز بكەن، كە ئەم پاشاگەردانییەش بەردەوام بوو، مانای وایە ئاكامی باشی نابێت. لێرەوە دەبێت بگەڕێینەوە بۆ قسەكەی بڕنۆ كرایسكی سیاسەتمەدار و وەزیری دەرەوە و سەرۆك وەزیرانی نەمسا كە لە ساڵی 1980 گوتی: «ئەگەر شەڕی سێيەمی جیهانی هەڵبگیرسێت، لە فەلەستينەوە دەست پێدەكات». دیارە ئێستا پێشبینییەكانی ئەو سیاسییە ئاقڵمەندە دەردەكەوێت، كە بە ڕاستی قسەی دەوڵەتمەدارێكی سەركەوتووە كە پێش 45 ساڵ هۆشداری بە جیهان داوە، پێویستە هەموو لایەك هەوڵ بدەن، كێشە كەڵەكە بووەكان چارەسەر بكەن، بۆ ئەوەی جیهان ڕووبەڕووی شەڕی سێيەمی جیهانی نەبێتەوە، كە لەناو ئەو پێشكەوتنەی تەكنەلۆژیای سەربازی بە خۆیەوە بینیوە، زۆر زەحمەت دەبێت، هیچ لایەنێك بە سەلامەتی لێی دەرباز بێت...

 

(*)

 

 

تایبەت بۆ گوڵان نووسیویەتی