ماددە تیشكاوەرەكانی وەك یۆرانیوم و ڕادیۆم و ئەوانی دیكە، لە ئەنجامی بەكارهێنانیان لە زۆر دروستكراو و لە دامەزراوەی سەربازی و مەدەنیدا و، لە خراپ بەكارهێنانی ئەم ماددانە و خراپ هەڵگرتن و لە لاوازیی چاودێریكردنیاندا، بە درێژایی ساڵانی ڕابردوو زۆر كارەساتی مرۆیی گەورە كەوتوونەتەوە.

لە بواری بەكارهێنانی وزەی ئەتۆمی بۆ ئامانجی ئاشتیخوازانەی وەك بەرهەمهێنانی كارەباشدا، لە حاڵەتی تەقینەوە، یان هەرەسهێناندا، مرۆڤایەتی تووشی كارەساتی ژینگەیی گەورە دەكات.

بۆیە بەپێی زانیارییەكانی كۆمپانیای كارەبای تۆكیۆ (تیپكۆ)، ئەو وێستگە ئەتۆمییەی (فۆكۆشیما) كە ڕووبەڕووی بوومەلەرزە و سۆنامی بوەوە لە (11)ی ئاداری ساڵی2011، بڕێكی زۆری ماددەكانی وەك «سیزیۆم، سترۆنتیۆم و تریتیۆم»ی خستە نێو زەریای هێمنەوە، كە كۆمپانیای كارەبای تۆكیۆ (تیپكۆ) خەمڵاندی بە (300) تۆن ئاوی پیسبوو بەو ماددانەی كە ڕژانە نێو زەریاوە لە هەر ڕۆژێكدا.

بۆیە لە ساڵی 2011 بۆ 2013 نزیكەی دە هەزار ملیار بیكریل* لە ماددەی سترۆنتیۆم90 و بیست هەزار ملیار بیكریل لە ماددەی (سیزیۆم) چووەتە نێو زەریاوە.

(بیكریل)* یەكەیەكی جیهانییە بۆ پێوانەكردنی چالاكیی ماددە تیشكاوەرەكان، بەناوی زانای فیزیك «هێنری بیكریل» ناونراوە.

عێراقیش لە ساڵانی هەشتاكانی سەدەی ڕابردوودا، بڕێكی بەرچاوی لەو ماددانە بەكار هێنا، لە هەندێك دامەزراوەی تایبەتدا، هەروەها لە ئەنجامی بۆردومانكردنی دامەزراوەی ئەتۆمیی عێراقیش لەلایەن فڕۆكەكانی ئیسرائیلەوە لە ساڵی 1981، دواتریش لە جەنگی عێراق و هاوپەیمانان لە دژی عێراق لە ساڵی 1991، ئینجا جەنگی عێراق - ئەمریكا لە پڕۆسەی ئازادكردنی عێراقدا لە ساڵی 2003 بڕێك لە پاشماوەی دامەزراوە ئەتۆمییەكان و شتومەكە سەربازییەكان و تانك و زرێپۆش و كەرەستەی نێو دامەزراوە مەدەنییە ئەتۆمییەكان دزران و مامەڵەی فرۆشتن و كڕینی ئاساییان پێوە كرا.

ماددە تیشكاوەرەكان بۆ ماوەی زۆر درێژخایەن مەترسیی گەورەیان هەیە، لەسەر پیسبوونی ژینگە و زیانگەیاندن بە تەندروستیی مرۆڤ، چونكە ئەم ماددانە لە دوای ماوەیەكی زۆر درێژ كاریگەریی توخمە تیشكاوەرەكانیان لەكار دەكەوێت، كە بە نیوەی تەمەن دەناسرێت، جاری واش هەیە، سەدان ساڵ دەخایەنێت.

ئێمە ئەوسا لە وەزارەتی ژینگەی عێراق تەنیا لە ساڵی 2003 نزیكەی 385 ڕووپێوكردنی تیشكاوەریمان بۆ نموونەكانی خاك و ئاو كرد و، نزیكەی 571 ڕووپێویش بۆ ماددە خۆراكییەكان كران، بە مەبەستی شیكردنەوە و زانینی ئاستەكانی تیشك لە عێراقدا، كە دەركەوت لە هەندێك شوێندا ڕێژەی بوونی ئەو ماددانە سێ جار زیاتر بووە لە ڕێژەی ڕێپێدراو، تەنانەت لە هەندێك شوێنی سەربازیی بۆردومانكراویشدا 11 جار بڕی ئەو ماددانە لە ڕێژەی ڕێپێدراو زیاتر بوون.

تاڵانكردنی دامەزراوەی (تووەیسە) و بەكارهێنانی یۆرانیۆمی خامۆشكراو (دی. یو) لە پێكهاتەی ئەو تەقەمەنییانەی كە دژ بە تانك و زرێپۆش و ئۆتۆمبێلە سەربازییەكانی عێراق بەكار هێنران، لە ناوچەكانی ئەبوغرێب و توێریج، ڕێگەی بەغداد – بابل و دوو پێگەش لە سەماوە پاشماوەی تیشكیی زۆری بەجێهێشت، چونكە عێراق بە شێوەیەكی گشتی لە پێش ساڵی 2003دا لە نزیكەی 18 دامەزراوەی سەربازی و مەدەنیدا ماددەی تیشكاوەری بەكار دەهێنا، بۆ بواری زانستی و سەربازی و تەندروستی.

ئەوەی جێگەی مەترسی بوو، ئەوە بوو كە ئەو ماددانە ڕۆڵێكی زۆریان هەبوو لە زیادكردنی جۆرەكانی نەخۆشیی شێرپەنجە لە عێراقدا، بە جۆرێك كە نەخۆشیی شێرپەنجە لە عێراقدا هەتا ساڵی 1989 لە پلەی حەوتەمدا دەهات لە ڕیزبەندی نەخۆشییەكاندا، بەڵام لە ساڵی 1993 بەدواوە بە پلەی چوارەم هات.

مەترسییەكی دیكەش ئەوە بوو كە خەڵكانێك لە عێراق و هەرێمی كوردستاندا بە مەبەستی بازەرگانیكردن بەو ئاسن و وردە ئاسنەی كە پاش بۆردمانكردنیان لە پاشماوەی تانك و زرێپۆش و ئۆتۆمبێلە سەربازییەكاندا مابوونەوە، ڕاستەوخۆ مامەڵەیان بەو پاشماوانە كرد و كڕین و فرۆشتنیشیان پێوە دەكرد، كە ئەمەش هۆكارێك بوو، بۆ زۆر نەخۆشیی ترسناك لە ئەنجامی كاریگەریی ئەو ماددە تیشكاوەرە تەمەن درێژانەی كە بەسەر ئەو پاشماوە سەربازییانەوە بوون.

چی كراوە لە هەرێمی كوردستان بۆ خۆپارێزی لە ماددە تیشكاوەرەكان و تیشكدانەوەی ئەتۆمی؟

یەكەم: دەرچوواندنی ڕێنمایی ماددە تیشكاوەرەكان، ژمارە (5)ی ساڵی 2022 بوو كە لە زۆر ڕووەوە ڕێگەكانی مامەڵەكردن و بەكارهێنان و هاوردەكردن و چۆنیەتی خۆپارێزیی تێدا ڕوون كراوەتەوە.

دووەم: لە چوارچێوەی تۆڕی هاوكاریی هەرێمیی تایبەت بە ئاگاداركردنەوەی پێشوەخت، سەنتەری خۆپاراستن لە تیشك لە وەزارەتی ژینگەی عێراق، بە هاوكاری لەگەڵ بەشی تیشك لە فەرمانگەی تەكنیكیی دەستەی ژینگەی هەرێمی كوردستان، ساڵانێكە سیستمی ئاگاداركردنەوەی پێشوەخت لە پێنج فەرمانگەی ژینگەی هەرێمی كوردستان كارا كراوە و پەیوەستیش كراوە بە سیستمێكی فراوانی نێودەوڵەتییەوە، بۆ چاودێریكردنی ماددە تیشكاوەرەكان و، ڕۆژانەش داتا و خوێندنەوەكانی سیستمەكە لەگەڵ عێراق و خاڵە نێودەوڵەتییەكانی دیكە بەشداری پێ دەكەن.