لە ناو گەرمەی تێوەگلانی یەكێتیی سۆڤیەتی پێشان بە شەڕی ئەفغانستانەوە و، لە ناو ژێرخانێكی داڕماوی ئابووری و گەندەڵی و سەنتڕاڵیزمێكی توند، میخائیل گۆرباتچۆڤ لە ساڵی 1985 بووە سەرۆكی پارتی كۆمۆنیست و سەرۆكی یەكێتیی سۆڤیەتی پێشان و، یەكەم هەنگاوی بۆ مامەڵەكردن لەگەڵ ئەو بارودۆخە قورسەی یەكێتیی سۆڤیەتی پێشان، بیری لەوە كردەوە كە سەرلەنوێ «هەیكەلەی دەوڵەتی یەكێتیی سۆڤیەت دابڕێژێتەوە و ڕیفۆرمی گشتگیر دەست پێبكات و بوار بە هۆیەكانی ڕاگەیاندن بدات كە دەستیان بگاتە زانیاری.

لە دوو ساڵی یەكەمی سەرۆكایەتییەكەیدا خەریكی داڕشتنی بەرنامەیەكی تۆكمە بوو بۆ ئەم پرۆسەیە، كە بە زمانی ڕووسی ناوی لێنا «گلاسنوست»، لە دوای ئەم دوو ساڵە بە كردەیی دەستی پێكرد و، هەنگاوی یەكەمی دانانی بەرنامەیەك بوو بۆ كشانەوەی هێزەكانی یەكێتیی سۆڤیەتی پێشان لە ئەفغانستان، كە لە ئایاری ساڵی 1988 دەستی پێكرد و لە شوباتی ساڵی 1989 كۆتایی هات.

ئەم پڕۆژەیەی گۆرباتچۆڤ لە ساڵی 1987 دەستی پێكرد، بووە هۆكاری ئەوەی جۆرێك لە ناسەقامگیریی حوكمڕانی لە كۆی دەوڵەتانی بلۆكی سۆشیالیستیدا بێتە ئاراوە، هاووڵاتیان گەیشتنە ئەو قەناعەتەی كە چیتر بە سیستمە كۆنەكەی یەكێتیی سۆڤیەتی پێشان دەوڵەت بەڕێوە ناچێت، هەر بۆیە لە 9ی تشرینی دووەمی ساڵی 1989، هاووڵاتیانی ئەڵمانیای ڕۆژهەڵات (كە بەشێك بوون لە بلۆكی سۆشیالیستی) ڕژانە سەر شەقامەكانی بەرلین و كەوتنە ڕووخانی دیواری بەرلین، بەمەش سەرەتای كۆتایی كۆی دەوڵەتانی بلۆكی سۆشیالیستی بە یەكێتیی سۆڤیەتی پێشانەوە ڕاگەیەندرا.

لە ئێستای ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست و بەهۆی ئەو شەڕە كاولكارییەی لە دوای 7ی تشرینی یەكەمی ساڵی 2023 لە ناوچەكەدا هەڵگیرساوە، ڕۆژ لە دوای ڕۆژ شەڕەكە فراوانتر دەبێت و بارودۆخەكە ئاڵۆزتر دەبێت، هەتا گەیشتە ئەوەی بووە شەڕی ڕاستەوخۆی نێوان ئیسرائیل و ئێران و، ئەمریكاش بۆ بەرژەوەندیی ئیسرائیل بە چەند هێرشێكی ئاسمانی هێرشی كردە سەر دامەزاوە نیوكلیارییەكانی ئێران، دوای 12 ڕۆژ شەڕی قورس بە بڕیارێكی دۆناڵد ترەمپ هەردوولا (ئێران و ئیسرائیل) هێرشەكانیان بۆ سەر یەكتری ڕاگرت، بەبێ ئەوەی ڕێككەوتنێك بۆ ئاگربەستی ڕاستەقینە واژۆ بكرێت، یان ئەنجومەنی ئاسایشی نێودەوڵەتی وەك لایەنێكی بەرپرسیار بۆ پاراستنی ئاشتی و ئاسایشی جیهان بێتە ناو پرۆسەكە و بڕیارێكی یەكلاكەرەوە بۆ كۆتاییهاتن بە شەڕەكە دەربكات.

لە ناو ئەم ئاگربەستە سەپێندراوە بەسەر هەردوولادا (ئیران و ئیسرائیل)، ئاسایش و سەقامگیریی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست و بارودۆخی كۆی دەوڵەتانی ناوچەكە بەوانەی ڕاستەوخۆ بەشێك بوون لە شەڕەكە و بەوانەشی كە بێلایەن بوون و تەنیا لە دوورەوە چاودێریی شەڕەكەیان كردووە، بەرەو قۆناغێكی ناسەقامگیریی ئاسایش و ناسەقامگیریی حوكمڕانی هەنگاویان هەڵگرتووە و، هەر لەگەڵ ڕاگەیاندنی ئاگربەستی شەڕی 12 ڕۆژە، دادگاكانی ئیسرائیل جارێكی دیكە لە هەوڵی دادگايیكردنی نەتانیاهۆی سەرۆك وەزیرانی ئیسرائیلن، كە دۆناڵد ترەمپ زۆر بە توندی ئەم دادگاییكردنە ڕەت دەكاتەوە، نەتانیاهۆش بە هۆی بارودۆخی ئاڵۆزی ئیسرائیل لە ناو شەڕدا، داوای كردووە كە دادگاییكردنە دوا بخرێت.

ئەم بارودۆخەی ئێستا لە ناوخۆی حوكمڕانیی ئیسرائیلدا بە ئاشكرا باسی لێوە دەكرێت، لە دەوڵەتانی دیكەی ناوچەكەش هەمان حاڵەت هەیە و، بە شێوەیەكی گشتی كۆی هاووڵاتیانی دەوڵەتانی ناوچەكە جۆرێك لە قەناعەتیان بۆ دروست بووە كە چیتر بە سیستمە كۆنەكەی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست حوكمڕانی ناكرێت و، دەبێت لەسەر ئاستی دەوڵەت دووبارە داڕشتنەوەی هەیكەلەی دەوڵەت و ڕیفۆرمی ڕاستەقینە دەستی پێ بكرێت، كە بێگومان ئەم وەرچەرخانە كە ئێستا نازانرێت ئاراستەی ڕووداوەكان و شێواز و داڕشتنەوەی سیستمی تازەی ناوچەكە چۆن دەبێت، بەڵام بە كارێكی حەتمی هەژمار دەكرێت و ناوچەكە دەبێت ئەم وەرچەرخان و گۆڕانكارییانە تێپەڕێنێت.

لە دوای ڕووخانی دیواری بەرلین و دوای ئەویش ڕووخانی یەكێتیی سۆڤیەتی پێشان، كۆمەڵگەی نێودەوڵەتی گەیشتە ئەو قەناعەتەی ناوەڕاست و ڕۆژهەڵاتی ئەوروپا چیتر لە ناو جیۆسیاسیی سەردەمانی شەڕی سارددا ڕێك ناخرێتەوە، بۆیە لەسەر ئەو دیفاكتۆیەی گۆڕانكارییەكان دروستیان كردبوو، گۆڕانكارییان لە جوگرافیای سیاسیی ناوەڕاست و ڕۆژهەڵاتی ئەوروپا قبووڵ كرد، ئەوەی ئێستاش لە ڕووداوی شەڕەكانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا كردوویەتە دیفاكتۆ و بە ئاشكرا لە كۆڕ و كۆڕبەند و هۆیەكانی ڕاگەیاندن باسی لێوە دەكرێت، لە جوگرافیا سیاسییە كۆنەكەی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستیشدا مەحاڵە بیر لە گێڕانەوەی ئاشتی و سەقامگیری بكرێتەوە، بۆیە قۆناغی ڕاگوزەری ناو شەڕ و ناو ئاگربەستی سەپێندراو، بەرەو ئەوە هەنگاو هەڵدەگرێت، بیر لە جوگرافیایەكی سیاسیی تازە بۆ ناوچەكە بكرێتەوە.