ماددەی هۆشبەر یەكێكە لەو دەردانەی كە بەرۆكی كۆمەڵگەی مرۆڤایەتیی گرتووە و مەترسی و ماكی زۆر ترسناك بەسەر تاك و كۆمەڵگەوە جێ دەهێڵێت. لەسەر ئەم پرسە و چۆنیەتی ڕووبەڕووبوونەوەی ئەم ماددە ژەهراوییە و چەند تەوەری دیكەی پەیوەندیدار، گۆڤاری گوڵان دیدارێكی لەگەڵ پەیام فەتحوڵڵا ڕەسووڵ، توێژەری كۆمەڵایەتی و بەڕێوەبەری پلان و بەدواداچوون لە بەڕێوەبەرایەتیی گشتیی چاكسازیی كۆمەڵایەتی ساز دا.

 

* مەترسی ماددە هۆشبەرەكان و ئالوودەبوونی گەنجان و بازرگانیكردنی چییە و ئایا مەترسیی قاچاخچێتی بەم ماددە ژهراوییە لە هەرێمی كوردستان گەیشتووەتە چ ئاستێك؟  

 - چەند ساڵێكی كەم بەر لە ئێستا كاتێك باسی ماددەی هۆشبەر و مەترسییەكانی دەكرا، هەرگیز بیرمان لەوە نەدەكردەوە كە ڕۆژێك دێت كۆمەڵگەی كوردی هاوشێوەی وڵاتانی دنیا و ناوچەكە گرفتاری دەستی ئەم ماددەیە بێت، یان هیچ تاكێك لە تاكەكانی كۆمەڵگە پارێزراو نەبێت لە مەترسی و زیانەكانی ئەم ماددەیە، بەتایبەتی لای گەنجانمان كە بە شێوەیەكی خێرا بڵاو دەبێتەوە و ڕۆژ لە دوای ڕۆژ ئامارەكانی بەكارهێنەر و بازرگانیكەرانی ئەم ماددەیە لە زیادبووندایە. لە ئێستادا تەنیا لە چاكسازییەكانی هەرێمی كوردستان لەهەر سێ پارێزگای هەولێر و سلێمانی و دهۆك، 1564 سزادراوی ماددەی هۆشبەر هەن كە 911 یان بازرگان و 653 كەسیان بەكارهێنەری ماددەكەن.

* هۆكاری سەرەكیی ئەم دیاردە نامۆیە لە ناو كۆمەڵگەیەكی پارێزراوی وەكو ئێمەی كورددا زیاتر بۆچی دەگەڕێتەوە؟

- لە ناو ئەم كۆمەڵگەیەی ئێمەدا كە ناسراوە بە كۆمەڵگەیەكی پارێزراو، هۆكاری جۆراوجۆر هەیە، كە وادەكات گەنجەكان ئالوودەی ماددە هۆشبەرەكان ببن. لەم سەردەمەدا كە بە سەردەمی تەكنەلۆژیا و تێكەڵاوبوونی كۆمەڵگەكان دادەنرێت، هیچ كۆمەڵگەیەك پارێزراو نییە، بەتایبەتی بۆ كۆمەڵگەی ئێمە كە لە ناوچەی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستداین و كەوتووینەتە ناو جەرگەی كۆمەڵە وڵاتێكی ناسراو بە لانكەی ماددە هۆشبەرەكان، ئەوەتا بە ئاشكراو نهێنی لە وڵاتانی دراوسێوە ماددەی هۆشبەر دەهێنرێتە ناو هەرێمی كوردستان. بەپێی دوایین ڕاپۆرتی ڕێكخراوی (UNODC) كە تایبەتە بە بواری تاوان و ماددە هۆشبەرەكان، هەرێمی كوردستان بووەتە ڕێڕەوێك بۆ گواستنەوەی ئەم ماددەیە بۆ وڵاتانی دیكەی جیهان، ئەمەش وادەكات بڵاوبوونەوەی ئەم ماددەیە لە ناوخۆی هەرێمی كوردستانیش ئاسانتر بێت، جگە لەمەش چەندین هۆكاری دیكە هەیە، وایان كردووە ئەم ماددەیە زیاتر لە هەرێمی كوردستان بڵاو ببێتەوە، هۆكارەكانیش دەكرێت بڵێین «دەروونی، كۆمەڵایەتی، ئابووری، سیاسی»ین، كە ئەم هۆكارانە وادەكەن گەنجان و لاوەكانمان وابەستە بن پێوەی.، نەخۆشیی دەروونی و بێكاری و دۆخی خراپی ئابووری وای كردووە، پەنا ببەنە بەر بازرگانیكردن بەم ماددەیە و دواتر بەكارهێنانیشی، ئاسان گەیشتن بەم ماددەیە و بەكارهێنانی لە كافتریا و شوێنە گشتییەكاندا، وادەكات بە شێوەیەكی زۆر خێرا بڵاو ببێتەوە و دواتر بەكارهێنەر بۆ بەدەستهێنانی ماددەی هۆشبەر تاوانیش ئەنجام دەدات. جگە لەم هۆكارانەی كە باس كران، بوونی پێشینە و بۆماوەیی تاوان لە ناو هەندێ خێزاندا كە وا لەم كەسانە دەكات، كە لەگەڵ هاتنی هەر جۆرە شەپۆلێكی تاوان بەردەوام لە ڕیزی پێشەوە بن و ئامادەیی تەواویان تێدا بێت بۆ برەودان بە تاوانەكە. بێگومان كرانەوەی هەرێمی كوردستان بە ڕووی وڵاتانی جیهان و هاتنی گەشتیار و كەسانی بیانی بۆ ناو هەرێم و بوونی ژمارەیەكی زۆر لە كرێكاری بیانی و پیلان و مەرامی وڵاتانی دراوسێ، هۆكاری دیكەی خێرا بڵاوبوونەوەی ماددە هۆشبەرەكانن لە هەرێمی كوردستان.

* لە ئێستادا پەتایەكی گەورە یەخەی هەرێمی كوردستانی گرتووە، كە ئەویش بڵاوبوونەوەی زۆر مەترسیداری «ماددە هۆشبەرەكانە»، ئەم مەترسییە نەك پێشێلكارییە بۆ مافی مرۆڤ، بەڵكو شیرازەی هەزاران خێزانیشی لەبەریەك هەڵوەشاندووە. ئایا وەكو توێژەرێك چۆن لەو مەترسییە ترسناكە دەڕوانن؟

- یەكێك لەو دەرئەنجامە خراپانەی كە لە بڵاوبوونەوەی ئەم ماددەیە كەوتووەتەوە، تێكدانی شیرازەی خێزانە، بەو پێیەی كاتێك سەرۆكی خێزان، یان ئەندامێكی خیزانەكە گرفتاری ئەم ماددەیە دەبێت، كاریگەریی نەرێنی دەبێت بۆسەر ئەندامانی دیكەی خێزانەكە، وا دەكات ئەم خێزانە شپرزە ببێت و باری ئابووریی لار بكات و كەسە ئالوودەبووەكە تووشی دەیان نەخۆشی دەبێت و پێویستی بە چارەسەری تەندروستی دەبێت، لە كۆتاییشدا شیرازەی خێزان تێك دەچێت.

هەرێمی كوردستان خاوەنی یاسایەكی تایبەت بە خۆیەتی بۆ بەرەنگاربوونەوەی ماددە هۆشبەر و كارتێكەرە عەقڵییەكان، كە یاسای ژمارە (1)ی ساڵی (2020)ی تایبەت بە بەرەنگاربوونەوەی ماددە هۆشبەر و كارتێكەرە عەقڵییەكانە لە هەرێمی كوردستان، دەركردنی ئەم یاسایە سەرەڕای ئەوەی هەنگاوێكی گرنگی یاسایی و بواری یاسادانان بوو بۆ بەرەنگاربوونەوەی مەترسییەكانی ماددەی هۆشبەر، لە هەمان كاتیشدا بەشێك لە بڕگە و ماددەكانی پێویستی بە هەمواركردنەوە هەیە، بەتایبەتی ئەو بڕگانەی پەیوەندییان بە سزا و ئەو دەرمان و ماددانەوە هەیە، كە پێویستە وەكو ماددەی هۆشبەر و كارتیكەری عەقڵی بناسرێن، هەروەها هەمواركردنەوەی بڕگە و بابەتەكانی تایبەت بە لیژنەی باڵای بەرەنگاربوونەوەی ماددە هۆشبەرەكانە، كە بەپێی ئەم یاسایە پێك هێنراوە.

* بنبڕكردنی ماددە هۆشبەرەكان جگە لەوەی پرسێكی نیشتمانی و نەتەوەییە، تا چەند گرنگە بكرێتە پرسێكی گشتگیر و، یاساناسان و دادوەران و توێژەران و مامۆستایانی ئایینی و ڕۆشنبیران و هونەرمەندان و ڕێكخراوەكانی كۆمەڵگەی مەدەنی و میدیاكاران و هەموو چین و توێژەكان تێیدا بەشدار بن؟

- بەو پێیەی ماددە هۆشبەرەكان مەترسییەكی گەورەیە بۆ سەر كۆمەڵگەكەمان، پێویستە ئەم پرسە ببێتە پرس و خەمی هەموو لایەكمان، چونكە مەترسییەكانی بڵاوبوونەوەی ئەم ماددەیە هەڕەشەیەكە و هیچ یەكێكمان لێی پارێزراو نین، بۆیە دەبێت ڕۆشنبیران و هونەرمەند و مامۆستایانی ئایینی و سیاسەتمەداران و دادوەران و توێژەران و سەرجەم توێژە جیاوازەكانی نێو كۆمەڵگەكەمان ئەم پرسە بە پرسی خۆیان بزانن، چونكە زیانەكانی ماددەی هۆشبەر هیچ سنوورێكیان نییە.

* وەكو شارەزا و پسپۆڕێك لەو بابەتە، ئایا ئەو یاسایەی بۆ بەرەنگاربوونەوەی ئەو مەترسییە دانراوە، تا چەند بەپێی پێویستە، یان پێویستی بەوەیە هەموار بكرێتەوە و سزاكان زیاتر توند بكرێن، بەتایبەتی لەسەر بازرگانەكانی ماددەی هۆشبەر؟

- سەبارەت بە یاساكە بە شێوەیەكی گشتی تێبینیی زۆری لەسەر هەیە، بەتایبەتی لە لایەنی ئەو سزایانەی كە لە یاساكەدا بۆ كەسانی بازرگان دانراون، هەر بۆیە پێویستە یاسای بەرەنگاربوونەوەی مادەی هۆشبەر هەموار بكریتەوە و زیاتر توندتر بكرێت لە پێناو ڕێگری و بەرەنگاربوونەوەی زیاتری تۆڕە تاوانبارییەكانی بواری بازرگانیكردن بە ماددەكە.

* ئایا ڕێگەچارەی تەندروستی ڕۆڵی خۆی دەبینێت، بەتایبەتی دروستكردنی سەنتەرێك، یان نەخۆشخانەیەكی تایبەت بە ئالوودەبووانی ماددەی هۆشبەر؟

- پێویستە ڕێگە چارەی خێرا بۆ بەرەنگاربوونەوەی ماددە هۆشبەرەكان بگیرێتەبەر، سەرەڕای ئەوەی لە ئێستادا دەزگا ئەمنییەكانی حكومەتی هەرێمی كوردستان بەردەوام ئەو باند و كەسانە دەستگیر دەكەن، كە بازرگانی بەم ماددەیەوە دەكەن و ڕووبەڕووی دادگایان دەكەنەوە، بەڵام جگە لە ڕێگەچارەی ئەمنی پێویستە حكومەت هەڵسێت بە گرتنەبەری ڕێگەچارەی دیكە بۆ بەرەنگاربوونەوەی ئەم ماددەیە، كە ئەویش چارەسەری تەندروستی و شیاندنەوەی ئەو كەسانەن كە ئالوودەی ئەم ماددەیە بوون و ئێستا لە چاكسازییەكاندا ڕاگیراون، هەروەها پێویستە هەڵمەتی هۆشیاركردنەوەی بەرفراوان لەسەر ئاستێكی بەرفراوانی حكوومی و حزبی و میدیایی بگیرێتەبەر بۆ بنەبڕكردنی نەهامەتییەكانی ئەم ماددەیە. هەروەها دروستكردنی سەنتەر، یان نەخۆشخانەیەكی تایبەت بۆ چارەسەری بەكارهێنەر و ئالوودەبووان، هەنگاوێكی گرنگ و ئەرێنییە و پێویستە كاری جددی بكرێت بۆ كردنەوەی سەنتەر و نەخۆشخانەیەكی تایبەت بۆ ئەم مەبەستە لەسەرجەم پاریزگاكانی هەرێم. هەر لەمبارەیەوەش لە ئیستادا لە چاكسازییەكانی هەرێمی كوردستان سەنتەری تایبەت بە شیاندنەوەی سزادراوان كراوەتەوە و بەردەوام خەریكی شیاندنەوەی ئەو بەكارهێنەر و ئالوودەبووانەن كە لە چاكسازییەكاندا سزا دراون، لە ماوەی كەمتر لە ساڵیكی كاركردنی ئەم سەنتەرانە نزیكەی (750) ئالوودەبووی ماددە هۆشبەرەكان شیاندنەوەیان بۆ كراوە و گەڕێندراونەتەوە دۆخی ئاسایی خۆیان.

* هەندێ كەیس هەیە كە تێیدا ئاماژە بە كەسانی دەستڕۆیشوو لەو بازرگانییە دەكات و تا ئێستاكەش نەتوانراوە یەكلا بكرێتەوە، لەم ڕووە بەتایبەتی لە ڕووی یاساییەوە، پێویستە چی بۆ ئەو كەیسانە بكرێت؟

- سەبارەت بە بوونی كەسانی دەستڕۆیشتوو و تێوەگلانیان لە بازرگانی بە ماددە هۆشبەرەكان دەكرێت زیاتر ڕووی پرسیارتان لە دامودەزگا ئەمنییەكانی حكومەتی هەرێم بكەن، ئەوان ئەركیان بەرەنگاربوونەوە و دەستگیركردنی ئەو گرووپانەن و شەو و ڕۆژیان خستووەتە سەر یەك بۆ پاراستنی هەرێمی كوردستان لەم باندە قاچاخچییانەی كە مەترسی بۆ سەر هەرێمەكەمان دروست دەكەن، پێشموایە لە كوردستان یاسا بەرقەرارە و كەس لە سەرووی یاساوە نییە، تاوەكو نەتوانرێت ڕووبەڕووی یاسا بكرێتەوە.

* كاتێك ئەو ماددە هۆشبەرانە لەلایەن دەزگا ئەمنی و لایەنە پەیوەندیدارەكانەوە دەستی بەسەردا دەگیرێت، ئایا پێویست بەوە ناكات، پاش لێكۆڵینەوە ئەو ژەهرە لە بەرچاوی كەسانی شارەزا و پەیوەندیدار و خەڵك بسووتێندرێت و لەناو ببرێت؟

- سەبارەت بەم بابەتە دەكرێت قسە لەگەڵ دامودەزگا ئەمنییەكان بكرێت، چونكە ئەوان لایەنی پەیوەندیدارن بەم بابەتە و كەسانی پسپۆڕ و شارەزای ئەم بوارەیان هەیە، بەڵام هەر كارێك ئەنجام بدرێت، پێویستە شەفافییەتی تەواوی تێدا ڕەچاو بكرێت، لە پێناو یاسایی بوونی تەواوی ئەو پڕۆسەیەی ئەنجام دەدرێت.

* قسەیەك هەیە كە ڕەنگە بە هۆی پیشەكەتان زیاتر لەو بارەوە زانیاریتان هەبێت، دەگوترێت ماددەی هۆشبەر دەچێتە ناو چاكسازییەكان، ئەوە تا چەند ڕاستە؟

 - لە ماوەی ساڵانی ڕابردوو چەندین هەوڵی بردنە ژوورەوەی ماددە هۆشبەرەكان هەبووە بۆ ناو چاكسازییەكان، بەڵام بە چاوكراوەیی كارمەندانی چاكسازی و بوونی پشكنینی توندوتۆڵ لە پرسگەی چاكسازییەكان و بوونی ئامێری پیشكەوتووی پشكنین لە چاكسازییەكان و دەركردنی ڕێنمایی پێویست بۆ ڕێگریكردن لە بردنە ژوورەوەی كەلوپەلی قەدەغەكراو بۆ ناو چاكسازییەكان، تەواوی ئەو هەوڵانە پووچەڵ كراونەتەوە و لە ئێستادا هیچ حاڵەتێكی لەم جۆرە نییە.