ڕێككەوتننامەی (سیداو) تایبەت بە نەهێشتنی سەرجەم شێوازەكانی جیاكاری دژ بە ئافرەتان، بەپێی بڕیاری كۆمەڵەی گشتی نەتەوە یەكگرتووەكان ژمارە (34/180) لە 3ی ئەیلوولی ساڵی 1981 دەستی بە كارەكانی كردووە. لەم ڕێككەوتننامەیەدا ئاماژە بە باوەڕبوون بە مافە بنەڕەتییەكانی مرۆڤ و بە شكۆمەندی و توانای تاك و یەكسانیی پیاو و ئافرەت لە مافەكاندا كراوە. هاوكات جاڕنامەی جیهانیی مافەكانی مرۆڤ جەخت لەسەر پرەنسیپی جیاكاری نەكردن دەكاتەوە و جاڕی ئەوە دەدات كە هەموو خەڵك بە ئازادی لە دایك دەبن و یەكسانن لە شكۆمەندی و ماف، بەڵام ئەمینداری گشتیی نەتەوە یەكگرتووەكان نیگەرانە لەوەی سەرەڕای ئەو بەڵگەنامە جیاوازانە جیاكارییەكی چوارچێوە فراوان لە دژی ئافرەتاندا هەیە و لە سەرانسەری جیهاندا زۆرێك لە ئافرەتان لە نێوان چەوساندنەوە و بازرگانی پێكردندا مۆركی مرۆڤبوون و شكۆمەندییان لێ داماڵدراوە، ئافرەت بە كاڵا دەكرێت و خودی كەسایەتی و توانای ئافرەت لەبەرچاو ناگیرێت، بەشداربووانی ئەم ڕاپۆرتەی گۆڤاری گوڵان خوێندنەوەی زیاتریان بۆ بابەتەكە هەیە.

 

گوڵان: كۆمەڵایەتی

 

 

لە دەستپێكدا د. بەهزاد تاهیر سەلیم، پرۆفیسۆری یاریدەدەر لە كارگێڕی داهێنان، زانكۆی پۆلیتەكنیكی هەولێر، هێما بۆ ئەوە دەكات: «سەرەڕای پەرەسەندنی بزووتنەوە جیهانییەكان بۆ یەكسانی جێندەری، زۆرێك لە كۆمەڵگەكان، بە كۆمەڵگەی كوردیشەوە لە مامەڵەكردن لەگەڵ ئافرەتان وەك مرۆڤێكی تەواو شكستیان هێناوە. نۆرمە كولتوورییە دواكەوتووە هاوردەكان، ڕەگیان داكوتاوە و بەردەوامن لە پێناسەكردنی ژن لەسەر بنەمای ڕەگەز نەك مرۆڤ بوون. ئەم هۆكارانە تەنیا ڕەنگدانەوەی نەریتە پاسیڤەكان نین، بەڵكو چالاكانە بەشداری لە پەراوێزخستن و چەوساندنەوەی ژنان دەكەن، ڕێگری دەكەن لەوەی وەك تاكێكی خاوەن ماف و زیرەكی و توانای یەكسان بناسرێن.

 كۆمەڵگەی كوردیش وەك زۆرێك لە خەڵكی تر، بە كولتوورێكی پیاوسالاری لە قاڵب دراوە كە ڕۆڵی تایبەتی بۆ ئافرەتان داڕشتووە و زۆربەی كات وەك چاودێر، دایك، بەخێوكەری منداڵ یان هاوسەر دەناسرێن. ئەم چوارچێوە كولتوورییە، تاكایەتی ئافرەتان وەك مرۆڤی سەربەخۆ لە ئافرەتان دەستێنێت و ئازادی و توانایان سنووردار دەكات. زۆرجار كچان هەر لە منداڵییەوە فێری ملكەچبوون و بێدەنگی و وابەستەبوون دەكرێن، لە كاتێكدا كوڕان هاندەدرێن بۆ سەركردایەتیكردن و بڕیاردان و زاڵبوون. پەروەردەیەكی لەو شێوەیە، عەقڵیەتێكی مەترسیدار دروست دەكات كە ئافرەتان لە بنەڕەتدا وەك كەسێكی كەمتر دەبینێت و توانای بیركردنەوە و دەربڕینی بیرو را و هەست و خواستیان لێ دەستێنێت.

بەڵام زۆرجار یاسا و عورفە دینی و كۆمەڵایەتییەكان لەلایەن دامەزراوە پیاوسالارەكانەوە بە شێوەیەك لێكدراوەتەوە كە سوودی بۆ پیاوان هەبێت و ئافرەتان بێدەنگ دەكەن، هەر ئافرەتێكی تێگەیشتووش ئەگەر دەنگ هەڵبرێت، بە كۆمەڵێك ناو و ناتۆرە بێدەنگی دەكەن. ئێمە بەردەوام گوێبیستی بانگەشەی گوێڕایەڵی و حەیا بۆ ئافرەتان دەكەن، لە هەمان كاتدا بە دەگمەن باس لە بەرپرسیارێتی پیاوان دەكەن بۆ مامەڵەكردن لەگەڵ ئافرەتان بە ڕێز و یەكسانی. ئەم لێكدانەوە یەكلایەنانە بەشدارن لە ئاساییكردنەوەی هەڵاواردن و تەنانەت سووكایەتیكردن و هەڵسوكەوتی نایەكسان، هەموو ئەمانە لەژێر پەردەی ئیمان و نۆرم و تەقالیدەوە دەكرێت.

 ئەو كەسایەتییە ئەكادیمییە لە درێژەی قسەكانیدا دەڵێت: «لە كۆمەڵگەی كوردیدا لە بری ئەوەی تەحەدای ئەم بیرۆكە زیانبەخشانە بكەن، دێن وەك «نەریت» بەرگرییان لێدەكەن، نایانەوێت بیربكەنەوە و لە خۆیان پرسیار بكەن كە ئایا ئەم پراكتیزانە بەڕاستی ڕەنگدانەوەی بەها مرۆییەكان یان بنەماكانی دادپەروەرین؟ ئەم دڵسۆزییە كوێرانەیە بۆ كولتوور بەردەوامە لە دژی ئافرەتان، تەنانەت مافەكانیان لە پەروەردە و كار و ژیانی گشتیدا بێبەش دەكات. ئەو ژنانەی كە تەحەدای ئەم نۆرمانە دەكەن زۆرجار بە بێ ئەخلاقی، یاخیبوو، یان «ڕۆژئاوایی» ناوزەد دەكرێن، بۆیەش زیاتر لە كۆمەڵگەدا دوور دەخرێنەوە و ڕووبەڕووی زۆر بێرێزی و نەهامەتی دەبنەوە.

لەم ساڵانەی دواییدا پێشكەوتنی بەرچاو بەدیهاتووە، لە كاتێكدا خەبات بۆ یەكسانی ڕاستەقینەی جێندەری دەبێ بەردەوام بێت. یەكێك لە كاریگەرترین ڕێگەكان بۆ هێنانەدی گۆڕانكارییەكی بەردەوام، گۆڕینی بیركردنەوەی كۆمەڵگەیە. مامەڵەكردن لەگەڵ ئافرەتان نەك تەنیا وەك ئافرەتێكی بەستراو بە ڕۆڵی تەقلیدی، بەڵكو پێش هەموو شتێك وەك مرۆڤێكی خاوەن ماف و كەرامەت و توانای یەكسان. ئەم گۆڕانكارییە پێویستی بە ڕێبازێكی فرەلایەن هەیە كە پەروەردە، میدیا، چاكسازی ئایینی و كولتووری و بەشداریكردنی كۆمەڵگە لەخۆ بگرێت.

پەروەردە بناغەی هەر گۆڕانكارییەكی كۆمەڵایەتییە، پێویستە هەر لە منداڵییەوە كچان و كوڕان فێری مافەكانی مرۆڤ و ڕێزگرتنی یەكتر و یەكسانی جێندەری بكرێن. قوتابخانەكان پێویستە ئەم بەهایانە بخەنە ناو پڕۆگرامی خوێندنیانەوە و ژینگەیەكی سەلامەت دروست بكەن، كە خوێندكاران بتوانن پرسیار لە چەشنە كۆنەپەرستەكان بكەن و هاوسۆزی بنیات بنێن. هاوكات مامۆستایان لە بە مۆدێلكردنی ڕێزگرتن و دادپەروەری بەبێ گوێدانە ڕەگەز ڕۆڵێكی گرنگ دەگێڕن لەم پرۆسەیەدا.

هەروەها میدیا بۆ داڕشتنی ڕای گشتی هێزێكی بێ ئەندازەی هەیە. تەلەفزیۆن و ڕادیۆ و سۆشیال میدیا و ئەدەبیاتی كوردی دەبێ لە وێناكردنی نەریتی ئافرەتان وەك چاودێر یان قوربانی لەو قۆناغە تێپەڕن. بەڵكو پێویستە میدیاكان تیشك بخەنە سەر ئافرەتان وەك سەركردە و بیرمەند و بەشداربووی چالاك لە كۆمەڵگەدا. بە پیشاندانی نموونەی ئەرێنی ئافرەتانی بەهێزكراوی كورد و تێڕوانینی گشتی دەتوانێت دەست بە گۆڕانكاری بكات.

د. بەهزاد تاهیر سەلیم لە كۆتایی قسەكانیدا گوتی: «كۆمەڵگەی كوردی دەبێ بە ڕەخنەوە لەو بناغە كولتووریانەدا بكۆڵێتەوە كە مرۆڤبوون و تاكی سەربەخۆبوون لە ئافرەتان ڕەتدەكەنەوە. چونكە پێشكەوتنی ڕاستەقینە لە ڕێگەی دروشمی پووچ یان ئاماژەی نیشانەیی یان لێدوانە میدیاییە بێ كردارەكان نایەت، بەڵكو لە ڕێگەی ڕووبەڕووبوونەوەی بوێرانەی ئەو سیستەمە دێت كە ئافرەتان بە زنجیرەوە دەهێڵنەوە.

 تا ژن وەك مرۆڤێكی تەواو سەیر نەكرێت و مامەڵەی لەگەڵ نەكرێت، لە دەرەوەی ڕۆڵەكان و لە دەرەوەی ڕەگەز، ناتوانرێت دادپەروەری ڕاستەقینە دەستەبەر بكرێت و كۆمەلگەش بە تەواوی سێكتەرەكانەوە پێش ناكەوێت، لە پەروەردەوە بگرە تاكو سیاسەت یان ئابووری و تەكنەلۆژیا.»

چالاكی مافناس نازەنین عەزیز، سەبارەت بە هەمان پرس دەڵێت: «بێ گومان پرسی ئافرەتان پرسێكی گشتگیری مرۆڤایەتییە لە سەرانسەری جیهاندا، چونكە ئەو پرسە تایبەت نییە بە سنوورێكی جوگرافی دیاری كراو یان نەتەوە و ئایینێك، بەڵكو پەیوەندی بە ئافرەت بوونەوە هەیە هەر لەبەر ئەوەش كۆمەڵگەی نێودەوڵەتی و دەوڵەتانی پێشكەوتووی جیهان لە بواری مافی مرۆڤ و دیموكراسی جەختی لەسەر دەكەنەوە و دەوڵەتان ناچار دەكەن پابەند بن بە دەستەبەر كردنی مافەكان ئافرەت بە شێوەیەكی گشتی، هەر لەو ڕوانگەیەوە چەندین ڕێكخراو و سەنتەر‌ لەسەر ئاستی جیهاندا دروست بوون، ئەویش لەسەر بنەمای داكۆكیكردن لە مافە ڕەواكانی ئافرەتان و كاركردن بۆ ئەوەی وەك مرۆڤ سەیر بكرێن نەك لە كۆمەڵگەدا پلە دوو بن، ئەویش لە ڕێگەی چالاكییە زیندووەكانی ڕۆژ كە لەگەڵ واقعی هەنووكەیی كۆمەڵگەدا گونجاو بێت، ئەو ڕێكخراوانە دەتوانن لە هوشیاركردنەوەی كۆمەڵگە لەو بەكەم سەیركردنەی ئافرەتاندا لەناو خێزان وبگرە دام ودەزگا مەدەنی و حكومییەكانیشدا ڕۆڵ بگێڕن. جێگەی داخە بە كەم سەیركردنی ئافرەت لە زۆربەی كۆمەڵگە جیهانییەكان كەم تا زۆر بوونی هەیە، بەتایبەت لە كۆمەڵگە دواكەوتووەكانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست و كۆمەڵگە عەرەبییەكاندا، هەرێمی كوردستانیش بەهۆی هاوسنووری لەگەڵ بەشێك لەو وڵاتە عەرەبییانە و داگیركردنی لەلایەن ڕژێمە یەك لەدوای یەكەكانی عێراق و لەگەڵ داگیركردنی خاكەكەی كۆمەڵێك دابونەریتی نەخوازراو و ناشییستەی دژ بە مرۆڤایەتی بوونە بەشێك لە كلتوور و نەریتی كۆمەڵگەی كوردی، یەكێك لەو دیاردە خراپ و باوانەی كە ئەمڕۆشی لەگەڵدا بێت بوونی هەیە ئەویش بە كەم سەیر كردنی ئافرەتە، جا بە هۆكاری نەریتی كۆمەڵایەتی و خێزانی یان هەر هۆكارێكی دیكە بێت، خۆشبەختانە لە دوای ڕاپەڕینە میژوییەكەی بەهاری ساڵی 1991و دامەزراندنی حكومەت و پەرلەمان زەمینەسازی باش كراوە و دەرفەتی یەكسان لە ئەرك و ماف بۆ ئافرەتان ڕەخسێندراوە كە ڕۆڵی خۆیان شان بە شانی پیاوان بگێڕن و بێنە پێشەوە، بەبێ لەبەر چاوگرتنی ڕەگەز بەڵكو لەسەر بنەمای توانا و لێهاتوویی مڕۆڤ بوون خزمەتی گەل و نیشتمان بكەن، بۆیە دەكرێ زیاتر دەرفەت برەخسێندرێت و سوود لە توانا و لێهاتووییان وەربگیرێت».

ئەو خاتوونە مافناسە لە درێژەی قسەكانیدا دەڵێت: «لە هەلومەرجی ئێستادا دەكرێ كۆمەڵگە زیاتر لە ئاست ماف و ئەركەكانی ئافرەت هۆشیار بكرێتەوە، ئەویش لە ڕێگەی دامودەزگا ئەكادیمی وپسپۆڕییەكان و ڕێكخراوە حزبی و مەدەنییە كاریگەرەكانەوە كە بە دیدێكی باشتر لەوەی كە هەیە لە توانا و لێهاتوویی ئافرەت بڕوانن، لەو پێگە و شوێنەی ئافرەت كاری تێدا دەكات و ڕۆڵی تێدا هەیە، ڕێگە بەوە نەدرێت چیتر بە پلە دوو ئەژمار بكرێت».

پرۆفیسۆری یاریدەدەر د. ماجید خەلیل مامۆستا لە زانكۆی سلێمانی، هێما بۆ ئەوە دەكات و دەڵێت: «كاتێك وێنای مرۆڤ و مەیدانخوازییەكانی لە ژیان و ژینگەكەیدا دەبینین، دەبێت زیهنییەتی زەمینە كۆمەڵایەتییەكەی لە ئاستێكی یەكلاكەرەوەدا، یادەوەرییەكانی چەسپابن. ئەو یادەوەرییانەی وابەستەی ویژدانی ئینسانن، ئەوەش بەو مانایە دێت، كە مرۆڤسازی، لەناو هێزی هیومانیزمدا كاتێك یەكسان بووە بە بەها، ئەخلاق، داهێنان و ماف كە تەواوی جیاوازییە چینایەتییەكان، ڕەگەزییەكان، ناوچەیی و نەریتی و شكڵی و شێوەییەكان، تێكڕا لە بۆتەی بوونی ئینساندا تواونەتەوە.

مرۆڤبوون پێناسەیەكە، پێناوەكەی پەیوەستە بە نرخاندنی نەژادی مرۆڤەوە. نرخاندنی نەژاد، ڕیشە، ڕەنگ و ڕازی مرۆڤبوون، تێڕا تیۆرێكی چەسپاوی زانستی و چەمكێكی چارەنوسسازیی ئایندەییە.

مرۆڤ ماناكانی لە لۆژیكی ڕەگەزێكدا ڕێگەی نەبووەتەوە، بەڵكو ماناكانی مەددێكی مونەوەرییان پێوە لكاوە. مونەوەریی ماف و ئەرك و ئازادی و ئازایەتی تێدایە. مونەوەریی مەیدانخوازییە بەڕووی پیاوسالاری، نێرسالاری، دەسەڵاتسالاریی. لەو مەیدانخوازییەدا پێویستە، نەوەی ئاییندە، تێبگات تێرمی ئینسان چییە. تێبگات مرۆڤ ماناكانی لە سیفات و سڕی ئەخلاقی جواندایە. تێبگات مرۆڤ تەنیا هێزی بازوو، ماددە و مەینەتی دەسەڵات، ستەم و سڕینەوەی ئەویتر نییە. بەڵكو مرۆڤسازی، ماناكانی لە داننانە بە بوونی هەر مرۆڤێك، ئەو مرۆڤەش گەر گەواهیی هەر ڕەنگێكی بۆ بدرێت، گەر گەواهی هەر ڕەگەزێكی بۆ بدرێت، گەر گەواهی هەر ئاستێكی گوزەران و شوێن و ناوچە و بنج و بنەماوانێكی بۆ بدرێت. ئەوا هەر یەكسانە بە مرۆڤ. مرۆڤ نە تەمەنێك مرۆڤبوونی سنووردار دەكات، وەك ئەوەی لە هەندێ سیستەمی نەریتی و تەنانەت مۆدێرنیشدا، مەددی مرۆڤبوون وابەستەی لۆژیكێكی لاوانەیە، یانی بینینی بەرژەوەندییە كە تەنیا تەمەنێكی دیاریكراوی گەنج دەبینێت، ئیتر كەسانی بەساڵاچوو، یان ئەوانەی هێزی كارنین، دەبینین دراونەتە دەست تانەی تاوانێكی بایەلۆژی. بەڵێ بابەتەكە بۆ ڕەگەزیش دروستە. مرۆڤ مێینەیە و نێرە، هەردوولایان هەناوێكی هەڵهێنجراو لە لۆژیك و لانكەیەكدا لاوێنراون. كەوایە كەلتوورو ڕوانگەیەكی ڕەق و ڕووتەڵ بە بڕستی مرۆڤبوون، ناتوانێ نیگای خۆی بەسەر جەستە و جوانی ئافرەتدا وەها بكێشێ، كە بەشێكە لە بەرژەوەندییە چێژاوی و چڵێسی و مادییەكانی مرۆڤێكی پیاو».