(*) 

  بڕینی بوودجە و مووچەی هەرێمی كوردستان لە چوارچێوەی برسیكردن و گەمارۆ و پیلانی دژ بە قەوارەی هەرێمی كوردستان دێت، بگرە دەچێتە قاڵبی جینۆسایدێكی دیكەوە بەرانبەر خەڵكی كوردستان، ئەمەش ئەجندەی دەرەكی و هەست و ویستی دوژمنكارانەی شۆڤێنی تێكەڵ بەم ویستە قێزەوەنە بووە.

دۆزی كورد لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا مێژوویەكی كۆنی هەیە، بەڵام ئەمجارە لەدوای گۆڕانكارییەكانی ئەم دواییەی ناوچەكە و لێدانی گورزی سەربازی دژ بە ئێران و ئاوابوونی خۆری هەژموونگەرایی ئێران لە تەواوی ناوچەكەدا، پرسی كورد لەبەردەم وەرچەرخانێكی مێژووییدایە، بەتایبەتی كە هاوپەیمانەكان و لە پێشەوەیان ئەمریكا بۆ بەرژەوەندیی خۆیشی بێت، پێویستی بە هەرێمێكی بەهێز و سەقامگیری وەك كوردستان هەیە، كە دوور بێت لە هەژموونگەرایی ئێرانەوە، هەر لەم ڕوانگەیەوە هەرچی بابەتی گەمارۆ و جەنگی ئابووری و هەوڵەكانی خنكاندنی هەرێمی كوردستان هەیە، زۆر لە دەسەڵاتی محەمەد شیاع سوودانی و میلیشیاتە چەكدارەكانی شیعە و وەزیرێكی دارایی گەورەترە. كۆماری ئیسلامیی ئێران كە ساڵی ڕابردوو بە مووشەكبارانی هەولێر هەڕەشەی دەكرد، ئێستا لە بەردەم هێرشی مووشەكی و فڕۆكە سەربازییەكانی ئیسرائیلدایە، بۆیە پەنابردنە بەر بەكارهێنانی كارتی ئابووری و بڕینی مووچە و نانەوەی پشێوی نێوخۆ لەسەر هەرێمی كوردستان تاسەر بۆیان ناچێتە سەر، لە كاتێكدا پاوانخوازیی ئێران كۆنتڕۆڵكی تەواوی خاكی عێراقی كردووە و دەیوست ئەم كارتەشی لەدەست نەچێت، دوای ئەوەی دەسەڵاتەكانی لەسەر هەر سێ پایتەختی دیمەشق و بەیرووت و سەنعای لەدەست دا. ئەوەتا لەعێراقیش كە تەنیا هەرێمی كوردستانی لەژێر هەژموونیدا نییە و دەیەوێت لە ڕێگای ئەو فشارانەوە هەرێمیش هەرهیچ نەبێت، لاواز بكات، لەمەدا تەنیا بەربەستێك بوونی هەیە، ئەویش سەرۆك بارزانی مەرجەعی نەتەوەیی و نیشتمانیی كوردە، كە هەڵگری هزری نەتەوەیی و درێژكراوەی فكر و عەقیدەی نیشتمانپەروەری و پارێزگاریكردنە لە نەتەوەكەی و خێر و خۆشی بۆ گەلەكەی دەوێت و میللەتەكەی تێكەڵ بەم ململانێ و شەڕە ناكات، كە لە نێوان ئێران لەلایەك و ئیسرائیل و ئەمریكا لەلایەكی دیكەوە هەیە. بۆیە لە ڕێگەی تێكدانی یەكڕیزیی نێوماڵی كورد و هاندانی زۆر بەكرێگیراو و لەڕێگەی پارە و هەڵبژاردن و میلیشیات و برسیكردنی خەڵكی كوردستان و دادگای سیاسی و فشارەكانی دیكە كار بۆ لاوازكردنی قەوارەی هەرێمی كوردستان دەكەن، هەروەكو چۆن توانیویانە ناوچەكانی خواروو و ناوەڕاستی عێراق و بگرە ناوچە كوردستانییەكانی دەرەوەی ئیدارەی هەرێم و تا ڕاددەیەكیش بەشێك لە هەرێمی كوردستان لە پارێزگای سلێمانی كۆنتڕۆڵ بكەن، پێشتریش ئەم مەرام و پیلان و ڕەفتارەش بەرانبەر سوننەكان جێبەجێ كرا، بۆیە هەرچی پاساوی نەوت و داهاتی ناوخۆ و خەرجی كرداریی و گرێبەستی غاز و دەیان پاساو و بیانووی جۆراوجۆری دیكە هەیە، تەنیا ئامانج لێی لاوازكردنی هەرێمی كوردستانە، تاوەكو بیخەنە ژێر هەژموونی حوكمڕانیی مەزهەبگەرایی خۆیانەوە، بۆیە دەستیان بە فشاری ئابووری كردووە و خوازیارن دەسەڵاتەكانی هەرێم بە مەركەزی بكەن و هەرچی هێز و توانامان هەیە بۆ بەغدا بگەڕێتەوە و، تەنیا حوكمێكی زاتی كارتۆنی زەمەنی بەعسمان هەبێت.

پرسیارە گرنگەكە لێرەدا ئەوەیە، ئایا ئێران دەتوانێت لە دوایین سەنگەری خۆیدا لە عێراق و بگرە لەنێوماڵی خۆیشی تووشی شكست نەبێت؟ عێراقێك كە ئێرانییەكان دەیانگوت ئاساییە دەستبەرداری سووریا و لوبنان و یەمەن بین، بەڵام هەرگیز دەست لەسەر عێراق هەڵناگرین. بەڵام دوای شكستە گەورەكەی ئێران لە سووریا ئەم داڕمانە ڕاناوەستێت و فشارەكانی ئەمریكا و ڕۆژئاوا لەسەر ئێران ڕۆژ بە ڕۆژ زیاتر ئەبێ. ئەوەتا نەك تەنیا دانوستانە ئەتۆمییەكە بەدڵی ئێران نەبوو، لێدانی سەربازیشی هاتە سەر، ئێستا دوای لێدانە توندەكەی ئێران، تەواوی عێراق و ناوچەكە لە چاوەڕوانیی گۆڕانكاریی لەدایكبوونی سیستەمێكی نوێدان. دۆزی ڕەوای كوردیش بە برسیكردن و بڕینی مووچە ناچێتە سەر و لە كۆتاییدا هێزی نەتەوەیی و نیشتمانپەروەری سەردەكەوێت، نەوەكو كەسانێكی بەكرێگیراو و دواكەوتە و قسەگواستنەوەی ئەو هێزە دڕندانەن كە قووت و مووچەی خەڵكیان بڕی. ڕاستە كاریگەریی و شوێنەوارەكانی برسیكردن و گەمارۆ بۆ مووچەخۆران و خەڵكی زۆر قورس و زەحمەت دەبێت، بەڵام ئەمە ساڵی 1964 نییە، ئەو كاتەی سیاسەتی گەمارۆ و برسیكردنیان خستە سەر ناوچە ئازادكراوەكان و ماوەیەكی زۆری خایاند، ئەمجارە گۆڕانكارییەكان خێرا و بەردەوامن و بوار بۆ دوژمنانی ئەم گەلە نەماوە، تاوەكو چاوەڕوانی كاریگەریی قورسی گەمارۆ و جەنگە ئابوورییەكانیان بن و شتێكی لێ سەوز بكەن و بە هیوای ئەوەی كە بتوانن هەرێم ناچار بێت، تەنازولات بۆ بەغدا بكات.

حكومەتی هەرێمی كوردستان دەتوانێت بە چەند ئاراستە و هەڵوێستی نەتەوەیی و نیشتمانپەروەری ڕووبەڕووی شۆڤێنێتی دوژمنكارانەی نەیارانی كورد لە بەغدا ببێتەوە:

1- لەسەر ئاستی نێودەوڵەتی و دیپلۆماسی فشارەكانی ئەمریكا لەسەر بەغدا زیاد بكرێت و هەردوو بەڕێزان نێچیرڤان بارزانی سەرۆكی هەرێم و مەسرور بارزانی لە دەرەوە و لەنێوخۆ جووڵە دیپلۆماسییەكانیان زیاتر بكەن.

2- لەنێوخۆدا هەردوو پارتی دیموكراتی كوردستان و یەكێتیی نیشتمانیی كوردستان جۆرێك لە یەك هەڵوێستی و تەبایی و یەكڕیزییان تێدا بێت، ئەگەر لەسەر حیسابی سازشكردن بێت بۆ یەكێتیش، ئەم یەكگرتوویی و یەك هەڵوێستییە وا دەكات، زۆر حزب و لایەنی سیاسیی دیكە ناچار بێت دەستبەرداری وەلا و خۆفرۆشی بۆ میلیشیاتە لەیاسا دەرچووەكانی شیعەكان و هەڵسوكەوتی خیانەتكارانە بن .

3- بە زووترین كات كابینەی دەیەمی حكومەتی هەرێمی كوردستان دابمەزرێت و بە یەك هەڵوێست ڕووبەڕووی پەیڕەوكردنی سیاسەتی لاوازكردنی قەوارەی هەرێم لەلایەن بەغداوە ببنەوە.

4- لەسەر ئاستی جووڵاندنی دۆسێكانی كێشە هەڵپەسێردراوەكانی ناوچە جێناكۆكەكان و تەواوی ماف و شایستە داراییەكانی هەرێم سیاسەت و بەرنامەی دیكە دابڕێژرێت و فشارە نێوخۆیی و عێراقی و ناوچەیی و نێودەوڵەتییەكان زیاتر بكرێت.

5- كاتی ئەوە هاتووە سیاسەتی فرەچەشنكردنی ئابووری و پاڵاوتن و بەرهەمهێنانی كارەبا و ڕسومات و باجەكان ڕێك بخرێتەوە و لەنێوخۆدا بەو داهاتانە مووچەكان بدرێت.

ئەمڕۆ برسیكردن و بڕینی مووچە و بژێوی مووچەخۆران و ماڵ و منداڵەكانیان پرسێكی چارەنووسسازی نەتەوەیی و نیشتمانییە و دەبێت هەمووان بە یەك دەنگ دژی ڕابوەستینەوە و تەنیا زمانحاڵ و پاساو هێنانەوە بۆ داگیركەر نەكەین، كە كۆمەڵكوژی و جینۆسایدیان دژی هەمووان دەست پێكردووە. بۆیە دەبێت خۆڕاگر بین و چارەسەری كێشەكانی خۆمان بكەین و لەبەر دەم ئەم گۆڕانكارییە گەورەیەی بەڕێوەیە، تەسلیم نەبین و دڵنیاشم وەكو هەموو قەیران و جینۆساید و كۆمەڵكوژییەكانی دیكەش ئەم قۆناغەش تێپەڕ دەكەین، مادام كوردستان خاوەنی هەیە.  

 

 

(*)

سیاسەتمەدار و دیپلۆماتكار