دكتۆر نەرمین مەعرووف، ئەندامی لێژنەی دارایی لە ئەنجومەنی نوێنەرانی عێراق لەسەر پرسی ڕاگرتنی مووچەی هەرێمی كوردستان و نادەستووری و نایاسایی بڕیارەكەی وەزارەتی دارایی و، سەرپێچیكردنی لە جێبەجێكردنی بڕیاری دادگای فیدڕاڵی، 11 تێبینیی لەسەری خستەڕوو، لەسەر ئەم پرسە گۆڤاری گوڵان دیدارێكی لەگەڵیدا سازدا و بەمجۆرە وەڵامی پرسیارەكانی دایەوە.

 

* پێش ئەوەی ئەندامی لێژنەی دارایی لە ئەنجومەنی نوێنەرانی عێراق بیت، كەسێكی شارەزا و پسپۆڕیشی لە بوارە دارایی و ئابوورییەكاندا، سەرەتا دەكرێت بزانین ئەم بڕیارەی ڕاگرتنی مووچەی مووچەخۆرانی هەرێم تاچەند نادەستووری و نایاساییە؟

- وەزارەتی دارایی عێراق تاك لایەنە و بە كتوپڕ و چاوەڕوان نەكراو لە كاتێكی هەستیاری پێش جەژندا بڕیاری ڕاگرتنی مووچەی مووچەخۆرانی هەرێمی داوە، ئەمەش بە ناوەڕۆكی نووسراوی ژمارە 14502 دەرچوو، كە گومانی تێدا نییە بڕیارەكە پێچەوانەی ماددەی 14ی دەستوورە، ئەو ماددەیەی كە مافی یەكسان دەدات بە هەموو عێراقییەكان، بەبێ جیاوازی و جیاكاری، لەلایەكی دیكەوە بڕیارەكە سەرپێچییە لە جێبەجێكردنی بڕیاری دادگای فیدڕاڵی ژمارە 224 كە ساڵی ڕابردوو لە 21ی شوبات دەرچوو، كە پێدانی مووچەی هەرێمی لەو پابەندییانە داناوە كە لەسەر حكومەتی عێراقی فیدڕاڵ دەبێت جێبەجێی بكات، هاوكات لە خاڵی 6 ی ئەو بڕیارەدا باس لەوە دەكات كە لەكاتی هەر هۆكار و هەر ناكۆكییەكدا كە هەبێت بەهۆی پابەندییەكانی هەرێمەوە، نابێت ڕێگری هەبێت لەبەردەم بەردەوامیدان بە دابەشكردنی مووچە، خۆی زامنكردنی پشكی هەرێمی كوردستان ئەوەی تایبەتە بە مووچە لەسەر بنەمای ماددەی 13 خاڵی 8 لە یاسای بوودجە، مووچەی مووچەخۆران و خانەنشینانی هەرێم زامن كراوە، هەر خۆی ئەم یاسایە بووەتە بنەما بۆ دەرچوونی بڕیارەكەی دادگای فیدڕاڵی كە لە 21ی شوباتی ساڵی ڕابردوو دەرچوو، تێیدا حكومەتی فیدڕاڵی پابەند كردووە (الزام) كە مووچەی فەرمانبەران و خانەنشینانی هەرێم بنێرێت. خاڵێكی دیكەی زۆر گرنگ كە حكومەتی فیدڕاڵی نەیكردووە، ئەوەیە ئێمە لە ماددەی 13ی یاسای بوودجەی سێ ساڵەدا لە خاڵی 7دا بڕگەیەكمان دەستنیشان كردووە، كە ئەگەر هاتوو لە نێوان هەردوو حكومەتی هەرێم و حكومەتی عێراقی فیدڕاڵی لەسەر ماف و پابەندییەكان هەر ناكۆكییەك دروست ببێت، پێویستە لێژنەیەكی هاوبەش لە نێوان هەردوو لا پێك بهێنرێت و لە ماوەی 30 ڕۆژدا لێژنەكە پێشنیاز و ڕاسپاردەكانی خۆی بخاتەڕوو بۆ چارەسەركردن، باشە خۆ بەپێی خشتەی (ج) لە یاسای بوودجەی فیدڕاڵی تایبەت بە (هێزی كار) فەرمانبەرانی حكومەتی هەرێم بەشێكن لە هێزی كار لە كەرتی گشتیدا، بەمەش ئەركی حكومەتی فیدڕاڵە مووچەیان پێ بدات. جگە لەم خاڵانەش بڕیارەكەی دارایی فیدڕاڵی بە پێچەوانەی ڕێكەوتنی نێوان هەرێم و بەغدایە كە لە سەرەتای ئەمساڵدا هەردوو وەزارەتی دارایی هەرێم و فیدڕاڵی لەسەری ڕێك كەوتبوون. من لەسەر ئەم بڕیارە 11 تێبینیم لەسەر نادەستووری و نایاسایی و ناژمێریاریی بڕیاری مووچە بڕینەكە ئامادە كردووە، كە هەر هەمووی دەیسەلمێنن بڕیارەكە چەندین لایەنی نادەستووری و نایاسایی و ناژمێریاریی تێدایە، كە بە شێوەیەكی گشتی لە كۆی پشكی هەرێم لە بودجەی فیدڕاڵیدا سێ ساڵە كە بە ڕێژەی 12،67% دیاری كراوە، كەچی هەرێمی كوردستان لە ماوەی دوو ساڵ و چوار مانگدا تەنیا ئەوەندە مووچەی وەرگرتووە كە نزیكەی 7%ی پشكی بوودجەكەی تێپەڕ ناكات.

* كەواتە ئەژماركردنی پشكی هەرێم بە كۆكردنەوەی داهاتی نەوتی و نانەوتیی دوو ساڵ و چوار مانگی ڕابردووی هەرێم، كە لە بڕیارەكەی وەزارەتی دارایی عێراقی فیدڕاڵی هاتووە، هیچ بنەمایەكی یاسایی و ژمێریاریی تێدا نییە؟

- ئەژماركردنی پشكی هەرێم بە كۆكردنەوەی داهاتی نەوتی و نانەوتی دوو ساڵ و چوار مانگی ڕابردووی هەرێم، كە لە نووسراوەكەی وەزارەتی دارایی عێراقی فیدڕاڵی خراوەتە ڕوو، هیچ بنەمایەكی یاسایی و ژمێریاریشی تێدا نییە، ئەمە جۆرێك لە هەڵە و بەلاڕێدابردنی تێدایە، چونكە ئەگەرچی یاسای ژمارە 13ی بوودجەی فیدڕاڵی بۆ سێ ساڵە، بەڵام تەنیا وەك دەقی 78ی ماددەی یاساكە بۆ سێ ساڵە، هەریەك لە ساڵەكانی 2023 و 2024 خشتەی داهات و خەرجیی تایبەت بەخۆی هەبووە و لە ئەنجومەنی نوێنەران پەسەند كراوە، بۆیە بە هەمان شێوە پێویستە بۆ ساڵی 2025 خشتەكانی بوودجە لە پەرلەمانی عێراق بە پشتبەستن بە ماددەی 77/ دووەم لە یاساكەدا پەسەند بكرێن.

* خاڵێك كە لەلایەن حكومەتی عێراقی فیدڕاڵی و وەزارەتی داراییەوە زۆر پشتی پێ دەبەستن بۆ بڕینی پشكی هەرێمی كوردستان لە بوودجە و مووچە، مەسەلەی خەرجی كردارییە، لەم بڕیارەشدا ئاماژەیان بەم خاڵە كردووە، ئایا ئەمە تاچەند لە ڕووی زانستی و یاساییەوە گونجاوە؟

- ئاماژەدان بە خەرجی كرداری لە نووسراوەكەی وەزارەتی دارایی عێراقی فیدڕاڵدا هەڵەیەكی گەورەیە، حكومەتی فیدڕاڵی تا ئێستا خشتەی داهات و خەرجی ساڵی 2025ی نەناردووەتە ئەنجومەنی نوێنەران بۆ پەسەندكردنی، تا بزانێت قەبارەی بوودجە و پشكی هەرێمی كوردستان چەندە، باشە ئەم ساڵ تەنیا پێنج مانگ تێپەڕیوە و ئەژماركردنی خەرجیی كرداریی حكومەتی فیدڕاڵ نازانرێت، تا بتوانرێت پشكی هەرێمی لێ دیاری بكرێت، ئیتر چۆن وەزارەتی دارایی فیدڕاڵ دەڵێت پشكی هەرێم تەواو بووە، ئەمە ناڕاستی و بەلاڕێدابردنێكی ئاشكرایە و هیچ بنەمایەكی یاسایی و ژمێریاری و زانستیشی نییە. لەلایەكی دیكەوە، لە ئێستادا خشتەكانی داهات و خەرجی بوودجەی ساڵی 2025 پەسەند نەكراوە، نازانم چۆن وازارەتی دارایی بە پێی یاسای ئیدارەی ماڵیی ژمارە 6ی ساڵی 2019 ماددەی 13 لەسەر بنەمای 1/12ی كۆی خەرجییەكانی ساڵی ڕابردوو بەردەوامی دەدات بە خەرجییەكانی، بەپێی ئەو بنەمایەش هەرێم لە ساڵی 2024 نزیكەی 11 تریلیۆن و 500 ملیار دیناری وەكو مووچە وەرگرتووە لە بەغدا، بۆ 12 مانگ دەكاتە نزیكەی 958 ملیار دینار مانگانە، ئەمە لەكاتێكدا لە ماوەی چوار مانگی ڕابردوودا هەرێم تەنیا نزیكەی سێ تریلیۆن و 800 ملیار دینار پشكی بۆ مووچە وەرگرتووە و هێشتا حەوت تریلیۆن و 700 ملیار دیناری لە پشكی بوودجە ماوە بۆ ساڵی 2025 ئەمە ئەگەر خشتەی داهات و خەرجیی نوێش پەسەند نەكرێت.

من خۆم لەسەر نەناردنی مووچەی هەرێمی كوردستان مشتومڕێكی زۆرم لەگەڵ وەزیری دارایی كرد، بەو پێیەی نووسراوەكە پێچەوانەی بڕگەی دووەمی ماددەی 77ـە لە یاسای بوودجەی سێ ساڵەی عێراق و، بۆ چارەسەركردنی ئەو كێشەیەش هەموو ڕێكارە دەستووری و پەرلەمانییەكان دەگرینەبەر.

* یەكێك لە پاساوەكانی وەزارەتی دارایی لە نوسراوەكەیدا بۆ ڕاگرتنی مووچەی هەرێم، ئەوەیە كە هەرێم بڕیاری دادگای فیدڕاڵیی تایبەت بە (توطین) جێبەجێ نەكردووە، ئەمەش زۆربەی جار لەلایەن هێزەكانی ئۆپۆزیسیۆن و زۆر لەو پەرلەمانتارانەی قسەكانی نەیارانی كورد لە بەغدا دووبارە دەكەنەوە و باسی لێوە دەكەن، ئایا ئەمە بیانوو دەداتە وەزارەتی دارایی بۆ ڕاگرتنی مووچە؟

- وەزارەتی دارایی بۆ پشتبەستن بە بڕیارەكەی، پشتی بە نووسراوی ژمارە 303/4ی فیدڕاڵی/ 2025ی دادگای فیدڕاڵی بەستووە، گوایە دادگا جەختی كردووەتەوە لە جێبەجێكردنی (توطین) وەك مەرجی بەردەوامیدان بە خەرجكردنی مووچە بەپێی بڕیاری 224ی پێشتری دادگا، ئەمەش لە جێگەی خۆیدا نییە، چونكە هەمان دادگا چەندین بڕیاری هەیە بەوەی مووچەی فەرمانبەرانی هەرێم تێكەڵ بە كێشە سیاسی و ناكۆكییەكانی نێوان هەردوو حكومەت نەكرێت. جێگەی داخە لەگەڵ ئەوەی عێراقی نوێ فیدڕاڵییە و كورد هاوبەشێكی سەرەكی بووە لەم عێراقە نوێیەدا، كەچی هێشتا كەسانێك لە عێراق هەن بڕوایان بە سیستمی مەركەزی هەیە، هەروەكوچۆن ئەمە لە بابەتی نەوت و گازدا بە ڕوونی دەردەكەوێت.

* دوا پرسیارمان با لەسەر بابەتی نەوت و گاز بێت، چونكە زۆرجار باس لە داهاتی نانەوتی و نەگەیشتن بە ڕێككەوتن بۆ هەناردەكردنەوەی نەوت دەكرێت. ئایا بەغدا بۆ ئەوەندە توندە لەسەر هەرێمی كوردستان لەسەر بابەتی نەوت؟

- ماوەی18 ساڵە عێراق نایەوێت یاسای نەوت و گاز دەربچێت، لە كاتێكدا ئەم یاسایە نەك تەنیا بنەمایەكە بۆ چارەسەركردنی كێشەكانی نەوت و گاز لە نێوان حكومەتی فیدڕاڵی و حكومەتی هەرێمی كوردستان، بگرە لە نێوان حكومەتی فیدڕاڵی و پارێزگاكانیشدا، خۆ دەركردنی یاسای نەوت و گاز و دروستكردنی ئەنجومەنی فیدڕاڵی كارنامەی هەموو ئەو لایەن سیاسییانە بوو كە لە هاوپەیمانیی بەڕێوەبردنی دەوڵەتدا بەشدار بوون، دەركردنی ئەم یاسایە داواكاریی كوردیش بووە، ئەوان نەك یاساكەیان دەرنەكرد، یاساكەی نەوت و گازی هەرێمی كوردستانیشیان بە دادگای فیدڕاڵی هەڵوەشاندەوە و دواتر لە دادگای پاریس ڕێگرییان لە هەناردەكردنی نەوتی هەرێمی كوردستان كرد، ئێستاش ئەوان ناتوانن لەگەڵ كۆمپانیا بەرهەمهێنەكانی نەوت ڕێك بكەون، وابزانم ئەمەش كێشەی بوونی عەقڵییەتی مەركەزییە لە بەغدا.