ئەتول كۆهلی، پڕۆفیسۆری سیاسەت و كاروبارە نێودەوڵەتییەكانە لە زانكۆی پرینستۆن و تایبەتمەند و پسپۆڕی چەند بوارێكی گرنگە، وەك ئابووریی سیاسی لە وڵاتە تازەگەشەكردووەكان، سیاسەتی هیندستان و ئیمپریالیزم لە جیهانی تازەگەشەكردوودا. گوڵان لە میانەی دیمانەیەكیدا چەند پرسی گرنگی لەگەڵدا تاوتوێ كرد، كە پتر پەیوەست بوون بە هۆكارە مێژووییەكانی ئەو پشێوی و كێشانەی لە ئێستادا لە ناوچەی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست و چەند ناوچەیەكی دیكەی جیهاندا هەن، وەك پرسی ناكۆكی لەسەر سنورەكان و شوناسی گەلان و چەند بابەتێكی دیكەی پەیوەندیدار.

 

* هەروەك ئاشكرایە لە ناوچەی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا كێشە و ناكۆكییەكی زۆری پەیوەست بە سنوور و خاكەوە لە ناوخۆی وڵاتان و لە نێوان وڵاتانی ئەم ناوچەیەدا هەن، كە بوونەتە هۆی هەڵگیرسانی شەڕ و ڕوودانی پێكدادان، بە چەشنێك كە گەلانی ناوچەكە باجێكی قورسییان داوە. لەم ڕووەوە دەمانەوێت ئەوە بپرسین، ئایا هۆكاری ئەم كێشەیە بۆ ئەوە دەگەڕێتەوە كە پێشتر هێزە كۆڵۆنیاڵییەكان ئەم سنوورانەیان داڕشتووە و ئەمە ڕۆڵی هەبووە لە درێژەكێشانی ناكۆكییە ئیتنی و سیاسییەكان لە وڵاتانی تازە گەشەكردووەكاندا؟

- سەرەتا دەبێت ئەوە بڵێین كە ڕاستە ئەوە كۆڵۆنیاڵیزم بوو كە زۆرێك لە بەشەكانی جیهانی تازەگەشەكردووەی پەلكێش كردووە بۆ نێو ڕۆژگاری نوێی دەوڵەتی نەتەوەیی. خۆ ئەگەر شرۆڤەكاری بۆ ئەم ئاڵوگۆڕە مێژووییەش بكەین، ئەوا دەتوانین بڵێین، ئەم پرۆسەیە لە باشترین حاڵەتدا بە كۆتایی نەگەیشتووە و نەگەیشتووەتە دوا مەنزڵگەی خۆی. بەڵكو چەندین ناكۆكی و كێشەی سیاسی لە دوای خۆی بەجێهێشتووە، ئەویش هەم وەك دەرئەنجامی ئەوەی كە سنوورە كۆڵۆنیاڵییەكان بە چەشن و شێوەیەكی هەڕەمەكی كێشران، لە بەشێكی دیكەدا ئەمە زادەی چۆنیەتی ڕۆیشتنی هێزە كۆڵۆنیاڵییەكان بوو، چونكە لە دوای خۆیان سنوورەكانییان لە بارێكی پشێوی و شوناسەكانیان لە بارێكی ناكۆكیدا جێهێشتووە.

* ئێوە وێنایەكی باشی دۆخەكەتان كرد، ئەوەتان ڕوون كردەوە كە سنوورە هەڕەمەكییەكان و جێهێشتنی چەندین ناكۆكیی سیاسی لەم ناوچەیەدا بوونەتە هۆی ئەوەی پشێوی باڵ بەسەر ئەم ناوچەیەدا بكێشێت. دەكرێت ئەم وەڵامە پتر ڕوون و ورد بكەنەوە و نموونە لەم ڕووەوە بهێننەوە؟

-  ئەو كێشمەكێشەی لەسەر ئەفریقا هەبوو، پەیوەندیدارترین نموونەیە لەبارەی ئەوەی چۆن سنوورە دەستكردەكان لەلایەن ئەوروپییەكانەوە سەپێنران بەسەر گەلە جۆراوجۆرەكانی ئەفریقادا، كە لەو كاتەدا ناچار بوون پێكەوە و وەك ”نەتەوەیەك“ بژین. لەبەر ئەوە دەكرێت بڵێین ڕەگ و ڕیشەی زۆرێك لە دەوڵەتە فشۆڵ و شكستخواردووەكانی ئەمڕۆی كیشوەری ئەفریقا - لە نەیجیریاوە بۆ كۆماری دیموكراتیی كۆنگۆ- كواڵیتیی خراپی ئەو دەوڵەتانە دەگەڕێنرێنەوە بۆ ئەوەی كە هێزە كۆڵۆنیاڵەكان پێكیانهێنان، بەتایبەتی لە ڕووی دامەزراوەكانی دەوڵەتی مەركەزییەوە، هەروەك دەرئەنجامی سەپاندنی ئەم سنوورانە بەسەر گەلێكدا كە خاوەنی شوناسێكی مێژوویی هاوبەش نەبوون.

* ئەی چۆن ئەم پرسە گرێ دەنەوە بە بارودۆخی هەنووكەیی ئەم ناوچەیە، واتە بەو كێشە و ناكۆكییانەی لە ئێستادا لە ئارادان و شەڕ و پشێوییان لێدەكەوێتەوە؟

- لە ڕاستیدا میراتی ڕۆژگاری پڕ لە پشێوی كۆڵۆنیاڵی هێشتا زۆر ڕوون و بەرچاوە لەو ناوچەیانەی فرەییان تێدایە، وەك ناكۆكییەكانی ئیرلەندا، هیندستان- پاكستان و ئیسرائیل- فەلەستین، هەروەها بەرجەستە دەبێت لە خەون و ئاواتی ئەو گەلانەی لە دەوڵەت بێبەش بوون، بە چەشنی كورد.

* تا ئێستا باسی داگیركاری هێزە كۆڵۆنیاڵییەكانمان كرد، لێرەدا دەمانەوێت ئەوە بپرسین كە چۆن كۆڵۆنیاڵیزم كاریگەری هەبووە لەسەر ئەو چوارچێوە ئابوورییەی كە دەوڵەتە كۆڵۆنیاڵیكراوەكان تێیدا هەڵسووڕان؟ مەبەستمان ئەوەیە كە چۆن كاریگەرییان هەبووە لەسەر گەشەكردنی ئەم دەوڵەتانە لە دوای ئەوەی سەربەخۆییان بەدەست هێنا؟

- لە ڕاستیدا ئەمە بابەتێكی ئاڵوز و دوور و درێژە. من لە دوو كتێبی خۆمدا باسم لەم پرسە كردووە و بە وردی ڕوماڵم كردوون كە بریتین لە Imperialism and the Developing World (2020) و Greed and Guns (2022). هەرچۆنێك بێت، دەمەوێت وەڵامێكی كورتی ئەم پرسیارەتان بدەمەوە. بە زۆری پاڵنەری كۆڵۆنیاڵیزم بریتی بووە لە پێویستی بە پیشەسازیكردنی ئابوورییەكان، ئەویش لە پێناو ئەوەی كە بتوانن دەستەبەری كەرەستە خاوەكان بكەن لە شوێنە دوورەدەستەكان، بۆ ئەوەی ئەوەی بیانكەنە كاڵا و دواتر پێیان بفرۆشنەوە. هەروەها هێزە كۆڵۆنیاڵییەكان بە زۆری چەكی پێشكەوتووییان بەكارهێنا بۆ سەپاندنی ڕێوشوێنێكی سیاسی دیاریكراو بەسەر دەوڵەتە لاوازەكان، یان گەلە لاوازەكان، ئەمەش بووە هۆی دروستبوونی ئیمپراتۆریەتی فەرمی و نافەرمی، ئەویش لە پێناو ئەوەی ئەم ڕێوشوێنە ئابوورییانە سەربگرن.

* دەرئەنجامی سەپاندنی ئەم ڕێوشوێنە سیاسی و ئابوورییانە بەسەر ئەم گەل و نەتەوە لاوازانەوە چی بوون و چۆن بوونە هۆی گەڵاڵەبوونی ئەو بارودۆخەی ئێستادا لە ئارادان؟

- دەرئەنجامەكە بریتی بوو لە چەوساندنەوەی ئابووریی ئەم گەل و نەتەوانە، ئەم سەرەتایانەش میراتییەكی درێژخایەنیان لێكەوتووەتەوە. بە چەشنێك كە دەركەوت پێچەوانەكردنەوەی ئەم ڕەوتە كارێكی سەخت و دژوارە. بەڵام هەندێ لە وڵاتانی ئاسیا وەك (كۆریای باشوور، چین و تا ڕاددەیەك هیندستان) سەركەوتووانە ئەم میراتە كەلتوورییەیان پێچەوانە كردووەتەوە لە ڕێی بەكارهێنانی هێزی دەوڵەتەوە لە پێناو نوێكردنەوەی ئابوورییەكانیاندا.

* ئێوە باسی چیرۆك، یان ئەزموونی سەركەوتووی هەندێ وڵاتتان كرد كە توانیویانە خۆیان لە میراتی كۆڵۆنیاڵی ڕزگار بكەن و برەو بە ئابوورییەكانی خۆیان بدەن، بەڵام ئاشكرایە كە چەندین وڵاتی دیكە هەن كە نەیانتوانی ئەم كارە بكەن. تێڕوانینی ئێوە لەم ڕووەوە چییە؟

- زۆرێك لە وڵاتانی كیشوەری ئەمریكای لاتین هەن كە هێشتا پشتبەستوون بە هەناردەكردنی كاڵاكان لە پێناو بەدیهێنانی گەشەیەكی ئابووریی سنووردار و نایەكسان. هەمان شت بۆ وڵاتانی ئەفریقاش ڕاستە، بەڵام بە چەشنێكی خراپتر، واتە لەبەر ئەوەی ئەو وڵاتانەی میراتگری دەوڵەتێكی كواڵیتیی خراپن لە هێزە كۆڵۆنیاڵییەكانەوە، تەنانەت لە بەدیهێنانی گەشەیەكی ئابووریی سنورداریشدا كێشەیان هەیە. ئەوەتا لە ناوچەی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستیشدا، نەوت بووەتە نەهامەتی و نەفرەت لە یەك كاتدا. لەم ناوچەیەدا دەستتێوەردانێكی زۆری دەرەكی هەن، كە بوونەتە هۆی ئەوەی نەتوانرێت ڕەوت و ڕێڕەوی بەرەوپێشچوونی سرووشتی ئابوورییەكەی دیاری بكرێت.

* ئێوە باستان لە پرسی سەرچاوە سرووشتییەكان كرد، بەتایبەتی نەوت لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا، لێرەدا دەمانەوێت ئەو پرسیارە بكەین كە چۆن پشتبەستن بە دەرهێنان و فرۆشتنی سەرچاوە سرووشتییەكان لە ڕۆژگاری حوكمڕانیی كۆڵۆنیاڵیزمدا كاریگەرییان هەبووە لەسەر ئەو نایەكسانییەی لە ئێستادا لە وڵاتە تازە گەشەكردووەكاندا هەیە؟

- پێم وایە لە پرسیارەكەی پێشوودا بەشێك لە وەڵامی ئەم پرسیارە دراوەتەوە. لەم ڕووەوە تاكە شتێك كە بمەوێت زیادی بكەم، ئەوەیە كە مەرج نییە پشتبەستن بە سەرچاوە سرووشتییەكان مایەی نەفرەت و نەهامەتی بێت، واتە مەرج نییە ئەمە دەرئەنجامە حەتمییەكە بێت و لە هەموو بارودۆخێكدا ئەم لێكەوتەی لێبكەوێتەوە. بۆ نموونە، با ئێمە بەرواردی نێوان هەردوو وڵاتی ئەندەنوسیا و نەیجیریا بكەین، كە دوو وڵاتی هەناردەكاری نەوتن. بەڵام لە نەیجیریا بڕوانن، كە لەبەر ئەوەی كواڵیتییەكی خراپی دەوڵەتی هەیە، ئەوا سەرچاوەكانی نەوتی ئەم وڵاتە، نەبوونەتە هۆی بەدیهێنانی گەشە و نەبوونەتە خێر و بێر بۆ گەلەكەی. بەپێچەوانەوە، حكومەتەكانی ئەندەنوسیا باشتر سەرچاوەكانی نەوتیان بەكارهێناوە بۆ بەدیهێنانی هەمەچەشنكردنی ئابووریی وڵاتەكە. مەبەستم ئەوەیە ئەوەی لەم ڕووەوە جیاوازی دروست دەكات، بریتیە لە جۆری دەستتێوەردانی دەوڵەتەكە.

* ئایا كاریگەریی سایكۆلۆژیی كۆڵۆنیاڵیزم لەسەر گەلە كۆڵۆنیاڵكراوەكان چی بوون، بەتایبەتی لە ڕووی شوناس و تێڕوانینیان لە ئاست خۆیاندا؟

- لە ڕاستیدا من توێژینەوەم لەم بارەیەوە نەكردووە، لەبەر ئەوە ناتوانم وەڵامی ئەم پرسیارە بدەمەوە. كەسانێكی تایبەتمەند هەن لەم ڕووەوە كە دەكرێت ئەم پرسیارەیان ئاراستە بكرێت، ئەوەی پەیوەندی بە پرسی شوناسی سیاسییەوە هەبێت، ئەوا پێم وایە لە میانەی وەڵامەكانی پێشوودا، وەڵامی ئەم پرسیارەشم داوەتەوە.