بەپێچەوانەی بنەماكانی ئایینی پیرۆزی ئیسلام و كەلتووری میللەتی كورد، لە ئیسلامی سیاسیدا توندوتیژی هەیە. ئیسلامی سیاسی بەردەوام لە هەوڵی ئەوەدایە مێژووی جوانی كورد و كەلتوورەكەی بسڕێتەوە و ئایینی پیرۆزی ئیسلامیش ئاراستەی توندوتیژی بكات. لەسەر ئەم پرسە گۆڤاری گوڵان دیدارێكی لەگەڵ مەلا ئەیوب ئیبراهیم باڵەكی، پسپۆڕ و شارەزا لە شەریعەتی ئیسلام و وتارخوێن و پێشنوێژ لە مزگەوتی مەلا تەڵحەی مەنتك، لە گەڕەكی شارەوانیی شاری هەولێر ئەنجام دا.

 

 

* دوای ڕووخانی خەلافەتی ئیسلامی لە ئەستەنبوڵ، ڕێكخراوی ئیخوان موسلمین لە میسر دامەزرا بۆ دووبارە گێڕانەوەی خەلافەتی ئیسلامی و، دواتر فیكری ئیخوان بووە فیكرێكی جیهانی، ئەمەش بووە هۆكاری ئەوەی ئیسلام دابەش ببێت بۆ سیاسی و عیبادەت، ئایا ئەم دابەشكردنەی ئیسلام بۆ ئیسلامی سیاسی و عیبادەت، تا چەند خزمەتی بە ئیسلام كردووە؟

- لەمبارەوە پێویستە ئاماژە بەو ئایەتەی قورئانی پیرۆز بكەین، كە خودای پەروەردگار باسی دوو توێژمان بۆ دەكات و، دەفەرموێت: («أَلَا إِنَّ حِزْبَ اللَّهِ هُمُ الْمُفْلِحُونَ»، «أَلَا إِنَّ حِزْبَ الشَّيْطَانِ هُمُ الْخَاسِرُونَ»)، واتە گرووپی خودا سەركەوتوون، گرووپی شەیتانیش لە شكستدان و زەرەرمەندن. حزبایەتی شتێكە و دینداری شتێكی دیكەیە، واتە دوو شتی لێك جیاوازن، چونكە حزبایەتی شوێن و مەبەستی خۆی هەیە و دیندارییش مینبەری خۆی هەیە و تاكە یەك مەبەستی هەیە، كە ئەویش خوداپەرستی و بەندایەتیی خودایە، هیچ گرووپ و كەسیش نابێت بە مەبەستی حزبایەتی باسی قورئان و ئایەت و فەرموودەی پێغەمبەر (د.خ) و خوداپەرستی بكات، بەڵكو پێویستە باسی حزبی خۆی بكات. بۆیە خودای گەورە دەفەرموێت: (كُلُّ حِزْبٍ بِمَا لَدَيْهِمْ فَرِحُونَ). واتە هەر گرووپێك بە لای خۆیدا ڕادەكێشێت و بە ئاوازی خۆی دەخوێنێت. هەروەها پێویستە وەكو موسڵمان تەنیا شانازی بە ئیسلامەوە بكەین و لەژێر هیچ چەمكێك و ناوێكی دیكەدا خوداپەرستی نەكەین، چونكە خودا لێمان قبووڵ ناكات، هەر بۆیە لەوبارەوە خودا دەفەرموێت: (إِنَّ الدِّينَ عِندَ اللَّهِ الْإِسْلَامُ)، واتە دین بریتییە لە ئیسلامبوون و خوداپەرستی، نەك حزبایەتی لەژێر پەردەی ئایینی ئیسلامدا، بەڵام لە كاتێكدا ئایینمان بۆ كاری حزبایەتی بەكار هێنا، ئەوا خودای گەورە لە قیامەت سزامان دەدات، چونكە ئەو كارە ناچێتە چوارچێوەی دیندارییەوە، بەڵكو بۆ مەبەستێكی تاكەكەسی و گرووپێكە كە لەو ڕێگایەوە دەیانەوێت بگەنە دەسەڵات و بەرژەوەندییەكانیان، واتە حزبایەتی كە چووە ناو مینبەری ئایینییەوە، بەتایبەتی ئایینی پیرۆزی ئیسلام، تەفرەقە و ئاژاوە لە نێوان موسڵماناندا دروست دەكەن.

* بەپێی ئەم مێژووەی ئیخوان موسلمین، ئەوە دەركەوتووە كە فیكری ئیسلامی سیاسی بایەخ بە پرسی خاك و نەتەوە نادات، پیرۆزییەكانی نەتەوە بێبەها دەكەن، لێرەش لە كوردستان دەبنین كە لەو مەدەرەسانەی حزبە ئیسلامییەكان سەرپەرشتیی دەكەن، پڕۆگرامەكانیان سڕینەوەی هزری نەتەوەیی و نیشتمانییە، هەروەها دەبینین سەركردەی حزبە ئیسلامییەكان ڕێز لە سروودی ئەی ڕەقیب ناگرن، ئایا سڕینەوەی ئینتیما و پیرۆزییەكانی نیشتمانی چ كارەساتێكی لێ دەكەوێتەوە؟

- بێگومان زۆر جار گوێمان لێی دەبێت، بەتایبەتی لەوانەی كە لەژێر پەردەی ئیسلامدا حزبایەتی دەكەن، كە گوایە ئایینی پیرۆزی ئیسلام دژی نەتەوایەتی و خاك و زمان و جلوبەرگ و كەلتوورە، بەڵام ئەمە ئەسڵ و ئەساسی نییە، بەڵكو بە یەك ئایەت دەتوانین وەڵامی ڕاستیی ئەوە بدەینەوە. ئێمەی مرۆڤەكان لە مرۆڤایەتیدا براین، پاشان لە دینداریدا براین، چونكە تێكڕای نەتەوەكان لە دروستكردندا لە لای خودا هاوبەشن، خودای گەورە لە قورئانی پیرۆزدا دەفەرموێت: (يَا أَيُّهَا النَّاسُ إِنَّا خَلَقْنَاكُم) واتە لەسەرەتادا دەفەرموێت ئەی خەڵكینە ڕووتێكردنی خودای پەروەردگار لە مرۆڤەكانە لە ئیسلامێك نییە، لە لایەنێك و ئەحزابێك نییە (إِنَّا خَلَقْنَاكُم) من ئێوەم خەڵق كردووە. واتە تێكڕای نەتەوەكان لە دروستكردندا لە لای خودای پەروەردگار هاوبەشن (مِّن ذَكَرٍ وَأُنثَىٰ)، واتە لە نێر و مێ ئێوەم دروست كردووە، كە بابە ئادەم لەگەڵ دایكە حەوایە. كەواتە پیاو و ئافرەتیش تەواوكاری یەكترین، (وَجَعَلْنَاكُمْ شُعُوبًا وَقَبَائِلَ) ئێوەم كردووە بە نەتەوە و هۆز (لِتَعَارَفُوا ۚ) بۆ ئەوەی یەكتری بناسن، بۆ ئەوەی یەكتری قبووڵ بكەن و دژی یەكتری نەبن و ڕێز لە یەكتری بگرن. ئەمە ئەوە دەگەیەنێت كە لەلای خودا (خاك و نەتەوە و نیشتمان) هەیە، هەر بۆیە پێویستە هەر تاكێك لە كۆمەڵگەدا پارێزگاری و بەرگری لە خاك و نیشتمانی خۆی بكات. لەكاتێكدا خاك نەبێت، لە كوێ دەتوانرێت عیبادەتی خودا بكەین؟ كەواتە هەموو نەتەوەیەك خاكی خۆی هەیە، خاكیشی هەبێت دەبێت بەرگریی لێ بكرێت، هەروەها لە ئایینی پیرۆزی ئیسلامدا هاتووە كە خودای گەورە دەفەرموێت: (وَمَا أَرْسَلْنَا مِن رَّسُولٍ إِلَّا بِلِسَانِ قَوْمِهِ)، واتە هەر پێغەمبەرێكم ناردووە، بە زمانی قەومەكەیم ناردووە. هەروەها لە شوێنێكی دیكە هاتووە (وَاخْتِلَافُ أَلْسِنَتِكُمْ وَأَلْوَانِكُمْ ۚ)، واتە جیاوازیی ڕەنگ و زمانەكان هەمووی لە دەسەڵاتی خودایە، هەر خودای گەورە ئەو زمانە كوردییەی بە من داوە، شانازیشی پێوە دەكەم و ئەو خاك و نیشتمانەش كە كوردستانە بە منی بەخشیوە، كە لانكەمە و لەسەری دەژیم، بۆیە پێویستە بەرگری و پارێزگاریی لێ بكەم، ئەگەرچی ئەو ئەحزابە ئیسلامییە سیاسییانەی ئەو بەرنامە و پڕۆگرامانەی دژی خۆشەویستیی خاك و نەتەوە و نیشتمان بڵاو دەكەنەوە، مەبەستیان ئەوەیە هەستی نەتەوایەتی لە لای گەنجی كورد و كۆمەڵگەكەی لاواز بكەن. كە گوایە دینی ئیسلام ئاوایە، ئەگەرچی بە پێچەوانەوە لە ئایینی ئیسلام ڕێز لە بەها و بەرژەوەندی و كەلتووری نەتەوایەتی و نیشتمانی هەموو كۆمەڵگەیەك گیراوە، وەكو پێغەمبەر (د.خ) دەفەرموێت: (خَيْرُكُمْ الْمُدَافِعُ عَنْ أَهْلِهِ عَنْ عَشِيرَتِكُمْ مَا لَمْ يَأْثَم)، واتە باشترینتان ئەو كەسەیە كە بەرگری لە عەشیرەت و گەل و هۆزی خۆی دەكات، بەتایبەتی كە گوناهی تێدا نییە، بەڵام ئەوەی ئیسلامی سیاسی دەیكات، پێچەوانەی شەرعی خودا و ئایینی پیرۆزی ئیسلامە و دەستی دەرەكی و دوژمنی گەلی كوردیان لەپشتە بۆ لاوازكردنی بیری نەتەوایەتیمان.

* ئێمەی كورد وەك گەلێكی موسڵمان، خاوەنی مێژوویەكی پاكی موسڵمانیەتی و كوردایەتین و چەندین زانای گەورەی ئیسلامیمان هەبووە و هەیە بۆ نموونە «نالی و ئەحمەدی خانی و مەولەی»، بۆچی ئیسلامی سیاسیی ئەم مێژووە فەرامۆش دەكات و دەیەوێت مێژوویەكی دیكە لە كوردستان بڵاو بكاتەوە، كە ئەویش مێژووی عەرەبییە؟

- ئەوانەی دەیانەوێت مێژووی نەتەوایەتیی كورد بسڕنەوە، دەستە و گرووپ و كەسانێكن لە دەرەوەی كوردستان و میللەتی كورد هاتوون و لەژێر پەردەی ئایینی ئیسلامی پیرۆزەوە دەیانەوێت هزر و بیر و بەرنامەی خۆیان لە كوردستان بڵاو بكەنەوە و بەرەبەرە جێگیری بكەن. ئێمەی میللەتی كورد میللەتێكی موسلمانی مرۆڤدۆست و لێبوردە و ئاشتیخوازین و لە سەرەتای پەیامی ئیسلامەوە كورد بە ئارەزووی خۆی ئەو ئایینەی وەرگرتووە و، خاوەنی چەندین زانا و بلیمەت و موفتی شارەزا و بەتوانا و شاعیری گەورە و سەركردەی شۆڕشگێڕی بەدەستنوێژ و خاوەن تەریقەت و ئەهلی شەریعەتی ئیسلام بووین، هەر بۆ نموونە لە سەركردە شۆڕشگێڕەكانی وەكو قازی محەمەد و شێخ سەعیدی پیران و شێخ مەحموود و مەلا مستەفای بارزانی و لە كەڵە شاعیرانیش كە لە پرسیارەكەدا ئاماژە بەچەند ناوێكی وەكو «نالی و ئەحمەدی خانی و مەولەی» كراوە و لە سەركردە هەرە قارەمانەكانی ئیسلامیشدا سەڵاحەدینی ئەیوبی لە نەتەوە و میللەتی كوردە، ئەگەرچی ئەو هزر و بەرنامەی كە دانراوە مێژووی نەتەوایەتیی كورد بسڕنەوە و مێژووی عەرەبی بەسەرماندا بسەپێنن لەلایەن ئەو لایەن و گرووپە ئیسلامییە سیاسییانەی هەیە، بە حەكیمیی سەرۆكایەتیی سیاسیی وەك و جەنابی سەرۆك بارزانی و تۆكمەیی یەكێتیی زانایانی ئایینی ئیسلامی كوردستان نەتوانراوە تا ئێستا یەك هەنگاو لە پیلانەكانیان سەركەوتوو بن و، تا دنیا دنیاشە میللەتی كورد بە هیچ كەس و لایەنێك ناتوانرێت لە مێژوو و سەروەرییەكانی دوور بخرێتەوە و هەوڵ و كاری ئەو ناحەزانەش كە دەسیسەی دوژمن و دەرەكین هەر فەشەل دەهێنێت.

* باس لە بەرهەمهێنانی توندوتیژی و تیرۆر لە فیكری ئیخوان موسلمین و ئیسلامی ئوسووڵی دەكرێت. ئایا چاندنی تۆوی توندوتیژی و ئیرهاب لە كۆمەڵگەدا تاچەند كۆمەڵگە بەرەو ناسەقامگیری و كاولبوون دەبات؟

- ئایینی ئیسلام نەرمونیانە و باوەڕی بە پێكەوەژیانی ئاشتییانە و لێبوردەیی هەیە و دوورە لە توندوتیژی و ئاشووب و دژایەتیكردنی یەكتر. هەر گرووپ و لایەنێك لە ئیسلام لەسەر بیروباوڕی توندڕۆیی و توندئاژۆیی پەیدا بووبێت، لە دواهەنگاودا لەناوچووە، چونكە ئامانجی سەرەكییان بۆ دەستكەوت و بەرژەوەندیی خۆیان و دامەزرێنەرەكانیان بووە، هەر وەكو لە ساڵی 2014دیتمان تاقمێك بەناو داعش كە ئیدیعای ئیسلامیان دەكرد، پەلاماری عێراق و هەرێمی كوردستانیان دا، هەموو كارەكانیان توندوتیژی و تێكدان و كاولكاری بوو، لە كۆتاییدا دیتمان كە چۆن لەسەر دەستی هێزی پێشمەرگەی قارەمانی كوردستان شكان. لەلایەكی دیكەوە ئێمەی گەلی كورد لە دێرزەمانەوە چەندین نەتەوە و ئایین و ئایینزامان بەو پەڕی خۆشی و ئاسوودەیی بەیەكەوە ژیاون و تا ئێستاش لە خۆشی و ناخۆشیی یەكتردا هاوبەشین و گۆڕستانمان لە نزیك یەكترە، ئەگەرچی گرووپ و لایەنی وا پەیدا بوون، بە ناو و لەژێر پەردەی ئیسلامدا لە هەرێمی كوردستان دەیانەوێت لە چەندین كات و حاڵەتدا توندوتیژی بە ناوی ئیسلام بخەنەڕوو، كە مەبەستیان دیارە ئاژاوە و دەرچوونە لەو پرەنسیپە بنەڕەتی و سەركییەكانی ئایینی پیرۆزی ئیسلام، بۆیە نەیانتوانیوە لە هەوڵ و پیلانەكانیاندا سەركەوتوو بن. ئایینی ئیسلام بۆیە دژ و پێچەوانەی توندوتیژییە، چونكە ئەو توندوتیژییە كۆمەڵگە بەرەوهەڵدێر و ماڵكاولی دەبات و مرۆڤە لەو نێوەندەدا تووشی ناخۆشی و زەحمەتیی زۆر دەبێت، ئەمەش لەلای خودای مەزن جێگەی قبووڵ نییە، چونكە مرۆڤ لە لای خودا گەورەترین و بەنرخترین دروستكراوی سەر ڕوی زەمینە. 

* خاڵێكی دیكەی ترسناك لە فیكری ئیسلامی سیاسیدا پرسی دووبارە تەفسیركردنەوەی «فتوا»دانە، لە ئیسلامدا دەبێت حكومەت، یان ئەمیرولموئمنین فتوا بدات، بەڵام ئیسلامی سیاسی دەڵێت، هەر كەسێك دەتوانێت فتوا بدات و خەڵك بكوژێت. ئایا ئەمە بێماناكردنی فتوا و دروستكردنی ئاژاوەوە نییە لە كۆمەڵگەدا؟

- فتوادان لە ئایینی ئیسلامدا خالێكی زۆر گرنگ و كاریگەر و پێویستە و ناكرێت هیچ لایەن و گرووپێك بە هەر ناوێك بن، لێژنەی فتوایان هەبێت و بە ئارەزووی خۆیان لەسەر پێشهات و بابەت و ڕووداوەكان فتوا بدەن، چونكە ئەوانە بۆ بەرژەوەندیی خۆیان ئەو كارە دەكەن، بەڵام فتوادان دەبێت لە لایەن ئەو ئەنجومەنی باڵای فتوایەوە بێت كە لەلایەن حكومەتی كوردستان لە وەزارەتی ئەوقاف و كاروباری ئایینی دایمەزراندووە.