ئەردەڵان دۆسكی بەڕێوەبەری گشتی دیوانی وەزارەتی كارەبا بۆ گوڵان : پڕۆژەی ڕووناكی كارەبایەكی بەردەوام و دادپەروەری لە بەكارهێنانی كارەبایە
ئەنجومەنی وەزیران نرخی نوێی پڕۆژەی ڕووناكیی كارەبا 24 كاتژمێریی پەسەند كرد و پڕۆژەكە گەیشتە زیاتر لە یەك ملیۆن هاووڵاتی، لە ئێستادا بابەتی فراوانكردنی پڕۆژەكە و نرخ و تێچووی كارەبا 24 كاتژمێرییە لە چوارچێوەی پڕۆژەی ڕووناكی بۆ ماڵان، قسەو باسێكی زۆری لەسەر دەكرێت. بۆ وەرگرتنی زانیاریی زیاتر لەو بارەیەوە، گۆڤاری گوڵان دیدارێكی لەگەڵ ئەردەڵان دۆسكی بەڕێوەبەری گشتیی دیوانی وەزارەتی كارەبا ساز دا و بەم جۆرە وەڵامی پرسیارەكانی دایەوە.
* كارەبایەكی 24 كاتژمێری دەستكەوتێكی گەورەیە بەرەو چارەسەری بنەڕەتیی كێشەی كارەبا لە هەرێمی كوردستان، بەڵام هاووڵاتیان پرسیاریان لەسەر نرخەكەی هەیە، دەكرێت بزانین تاچەند ئەم نرخە نوێیانە لە قازانجی سەركەوتنی پڕۆژەی ڕووناكییە و هاوكات بارگرانییش لەسەر هاووڵاتیان دروست ناكات؟
- ئەو نرخەی نوێی كارەبا كە لە ئەنجومەنی وەزیران پەسەند كرا، لە قازانجی هاووڵاتیانە، ئەمەش دوای دیراسەت و پلانێكی ورد و زانستی هاتووە، بۆ ئەوەی بەلانی كەم لە ئاستی یەكەم و دووەم كە تایبەتە بە بەكارهێنان و تێچوویەكی خێزانێكی هەژار و مامناوەند بتوانێت بەكارهێنانی كارەباكەی لە 400 – 700 كیلۆوات خەرج بكات، كە نرخی هەردوو ئاستەكە 72- 108 دینارە. پێش هەموو شتێك دەبێت دەستبەرداری زاراوەی ئەمپێڕ بین كە لە ڕووی زانستی كارەباوە هەڵەیە و دەبێت لەمەودوا خۆمان لەگەڵ كیلۆوات / كاتژمێر ڕابهێنین، ئاستی نرخەكانی كارەباش بەمشێوەیەیە:
ئاستی یەكەم : لە مانگێكدا 0-400 كیلۆوات / كاتژمێر بەكار بهێنرێت نرخەكەی 72 دینارە.
ئاستی دووەم : لە مانگێكدا 401-800 كیلۆوات / كاتژمێر بەكار بهێنرێت نرخەكەی 108 دینارە.
ئاستی سێیەم : لە مانگێكدا 801- 1200 كیلۆوات / كاتژمێر بەكار بهێنرێت نرخەكەی بە 175 دینارە.
ئاستی چوارەم: لە مانگێكدا 1201- 1600 كیلۆوات كاتژمێر بەكار بهێنرێت نرخەكەی 265 دینارە.
ئاستی پێنجەم: لە مانگێكدا سەرووی 1600 كیلۆوات كاتژمێر بەكار بهێنرێت نرخەكەی 350 دینارە.
بەواتا، ئەگەر تۆی هاووڵاتی 360 كیلۆوات كارەبات لە مانگێكدا بەكارهێنا ئەوا 360 72 x دینار دەكرێت و 25،920 دینار تێچووی بەكارهێنانی كارەباكەتە و خۆ ئەگەر بەكارهێنانەكەت چووە بۆ نموونە 500 كیلۆوات كاتژمێر ئەوا تەنیا 100 108 x دینار دەكرێت و لەگەڵ 25.920 دینارەكە كۆ دەكرێتەوە، بۆ نموونە دەگاتە 10،800 بەمەش بە هەردوو نرخەكە تەنیا بۆ مانگێك كارەبا تەنیا نزیكەی 36 هەزار و 750 دینارت داوە.
بەشێوەیەكی گشتی لە پڕۆژەی ڕووناكیدا هاووڵاتیان بڕە پارەیەكی كەمتر دەدەن، بۆ نموونە ئەگەر پێشتر نزیكەی 670 كیلۆوات لە كاتژمێرێكدا كارەباكەت بەكار بهێنایە، دەبووایە 65 هەزار دینارت بدایە، بەڵام لە ئێستا لە خوارووی 58 هەزار دینارە، بەم شێوەیە كارەبایەكی باشتر و 24 كاتژمێری بە نرخێكی كەمترت هەیە. لەلایەكی دیكەوە بەهۆی ئەم سیستەمە پێشكەوتووەوە هاووڵاتیان زیادەڕۆیی لە بەكارهێنانی كارەبادا ناكەن و هوشیارانە هێندەی پێداویستیی خۆیان كارەبا بەكار دەهێنن. بەپێی ئەو داتاو زانیارییانەی لە پڕۆژەی ڕووناكی بەدەستمان گەیشتووە 64%ی ئەو هاووڵاتیانەی خراونەتە ناو پڕۆژەی ڕووناكی و 24 كاتژمێر كارەبایان هەیە، كەمتر لە 800 كیلۆوات كاتژمێر كارەبا بەكار دەهێنن، واتە لە نزیكەی 39،000 هەزار دینار بۆ 72،000 هەزار دینار. لەلایەكی دیكەوە حكومەتی هەرێم چەندین پاڵپشتیی بۆ هاوبەشانی كارەبا ڕاگەیاندووە، كە ئەمەش بۆ خزمەتكردنی هاووڵاتیانە. بێگومان ناشبێت ئەوە لەبیر بكەین، كاتێك هاووڵاتی پارەی ئەمپێڕی موەلیدەی دەدا ئەو بڕە كارەبایەی بەكاربهێنایە، یان نا، هیچ پێوەرێك نەبوو، ڕاستەوخۆ دەبووایە پارەی هەموو ئەمپێڕەكانی بدایە، كە بە تەئكید بە دوو سەرچاوەی بەكارهێنانی كارەبا (كارەبای نیشتمانی و كارەبای موەلیدە) كارەبایەكی كەم و پچڕ پچڕ و پارەیەكی زۆرتری دەدا.
* دەكرێت ئەو پاڵپشتییانەی كە حكومەتی هەرێمی كوردستان لە ڕێگەی وەزارەتی كارەباوە لە چوارچێوەی پڕۆژەی ڕووناكیدا دەیداتە هاووڵاتیان، بۆ مان ڕوون بكەیتەوە؟ ئایا لە داهاتوودا بەنیاز نین پاڵپشتیی زیاتری هاووڵاتیان بكرێت؟
- دابینكردنی كارەبایەكی 24 كاتژمێری خۆی لەخۆیدا پاڵپشتییەكی گەورەی حكومەتی هەرێمی كوردستانە بۆ هاووڵاتیانی، لەگەڵ ئەمەشدا بۆ پشتگیری و پاڵپشتیی هاووڵاتیان و بۆ ئەوەی خۆیان ڕابهێنن لەگەڵ شێوازی نوێی كارەبا، هەر هاوبەشێك، یان هاووڵاتییەك لە سێ مانگی یەكەمی پڕۆژەی ڕووناكیدا پاڵپشتی دەكرێت بەداشكانی بەشێكی زۆر لە نرخی كارەباكەی، بۆ نموونە لە مانگی یەكەم بە ڕێژەی 50% واتە نیوەی نرخی كارەباكەی لێ وەردەگیرێت، لە مانگی دووەمدا 25% و لەمانگی سێیەمدا 15%، بەم پاڵپشتییە لە ماوەی كەمتر لە سێ مانگدا هاووڵاتیان دەزانن چی بەكار بهێنن و نرخەكەی چەندە و، خۆیان لەگەڵیدا ڕادەهێنن و بەپێی توانای دارایی خۆیان و پێداویستییە سەرەكییەكانیان كارەبا بەكار دەهێنن. هاوكات حكومەتی هەرێمی كوردستان لە دواكۆبوونەوەی ئەنجومەنی وەزیراندا بڕیاری دابینكردنی بڕی 200 ملیۆن دۆلاری دا، تاوەكو بڕێك لەو نرخانەی هاووڵاتیان دەیدەن پاڵپشتی بكەن، هەروەها لەداهاتوودا چەندین پاڵپشتی دیكە بۆ هاوبەشانی كارەبا ڕادەگەیەنین. یەكێك لەو پاڵپشتییانەش دابینكردنی جێگرەوەیە بۆ ئەو ئامێرانەی كە كارەبای زۆر بەكاردەهێنن، وەكو بۆیلەری ئاو گەرم كردنەوە بە دابینكردنی سیستمی وزەی خۆر.
* ئاماژەت بەوە كرد كە نرخەكان دابەش كراون بەسەر چەند ئاستێكدا، واتە جۆرێك لە هەڵكشانی تێدایە، ئایا ئەم شێوازە تا چەند لە خزمەتی هاووڵاتیاندایە، بەتایبەتی توێژی هەژار و مامناوەند؟
- فەلسەفەی ئەوەی تا كارەبایەكی كەمتر بەكار بهێنیت، پارەیەكی كەمتر دەدەیت لەگەڵ هەموو پێوەرە زانستی و تەنانەت ئایینییشدا دەگونجێت، بەوەی مرۆڤ نابێت زیاد مەسرەفی «ئیسراف» لەو سامانە بكات، كە خراوەتە بەردەستی، لەلایەكی دیكەوە خۆ دەبێت ئەو هاووڵاتیانەی هەژارن، یان دەرامەتیان كەمە حكومەتی هەرێم حیسابیان بۆ بكات، بۆیە لە ئاستەكانی خوارەوە پارەی كارەباكەی بۆ داناوە، بۆ نموونە ئەگەر ماڵێك 15 گڵۆپی هەبێت و تەلەفزیۆن و جلشۆر و ساردكەرەوە و موبەڕیدە و ئوتوو و چەندین ئامێری بچوكی كارەبایی دیكەی هەبێت، لە ئاستی 400 كیلۆوات كاتژمێر كارەبا بەكار دەهێنێت، بەمەش تەنیا 28 هەزار و 800 دیناری بۆ هاتووەتەوە، كاتێك دەچێتە ئاستی دووەم تەنیا ئەو بڕە كارەبایەی بۆ هەژمار دەكرێت كە لەو ئاستەدا بەكاری هێناوە، هاووڵاتیانی كوردستانیش زۆر هوشیار بوون لە مامەڵەكردن لەگەڵ ئەم سیستەمە و 64%ی لە ئاستی یەكەم كارەبایان بەكار هێنا. ئاستەكانی دیكە ئەوەی بارودۆخی داراییان بەرزە خۆ نابێت بە هەمان شێوەی هاووڵاتی هەژار و كەم دەرامەت پارەی كارەبا بدەن و كارەبایەكی زۆر زیاتر لە پێداویستی خۆیان بەكاربهێنن، كە ئەمە لەسەر حیسابی مەنزومەكە و ئەو بڕە كارەبایەشە كە دەدرێت بە هاووڵاتیی كەمدەرامەت، بۆیە نرخەكان هەڵدەكشێن، وابزانم ئەمە دادپەروەرییە و لە زۆربەی سیستمە پێشكەوتووەكانی جیهاندا پەیڕەو دەكرێت، بەوەی ئابوورییانە كارەبا بەكار بهێنن، واتە تۆ چەند كارەبای زیاتر بەكار بهێنیت، دەبێت پارەی زیاتریش بدەیت، ئەمە نەك تەنیا لە وڵاتانی ئەوروپا، بگرە لە زۆربەی وڵاتانی دراوسێ و جیهان و وڵاتانی هەژاریش جێبەجێ دەكرێت، ناكرێت تۆ لە ژوورێكدا نەبیت و كارەباكەی داگیرسابێت، یان ئامێرەكانی كە كارەبا زۆر ڕادەكێشێت، بەردەوام داگیرسابێت، هەر خۆی زیانی بۆ تەمەنی ئامێرەكە و تەنانەت چەندین حاڵەتی ئاگركەوتنەوە و گیان لەدەستدانیش هەبووە، بەهۆی ئەم بەكارهێنانە زیادەۆییەوە.
* سەبارەت بە كارەبای زۆربەی ئەو سیتییانەی كە پێشتر بە نرخێكی گران، یان بە كارت كارەبایان پێ دەدرا و گلەییان هەبوو، ئایا لە پڕۆژەی ڕووناكیدا نرخی ئەوانەش وەكو سیستمی نرخی پڕۆژەی ڕووناكیی لێ دێت؟
- پڕۆژەی ڕووناكی تەنیا لەسەر بنەمایەكی زانستی و عەقڵانی دانەمەزراوە، بەڵكو ڕەچاوی دادپەروەریشی تێدا كراوە، بۆیە هەرچی سیتییەكان، یان پڕۆژەیەكی نیشتەجێبوون داخڵی ئەم پڕۆژەیەی ڕووناكی بوو، نرخەكەی هاوشێوەی یەكتری لێ دێت، واتا نرخی هایكۆست كە 165 هەزار دینار بوو، واتە هەڵنەدەكشا، ئەوە كۆتایی دێت و ئەوانیش نرخەكانیان هاوشێوەی ئاستەكانی نرخی كارەبایە و بە هەڵكشانی دەبێت.
* تاكو ئێستا پلان و بەرنامە بۆ پڕۆژەی ڕووناكی چۆنە، چونكە هاووڵاتیان بەردەوام دەپرسن كەی پڕۆژەی ڕووناكی دەگاتە گەڕەكەكانیان؟
- پڕۆژەكە بە وردی و زانستی و بە هەماهەنگی لەگەڵ تیمی سەرۆكایەتیی ئەنجومەنی وەزیران و وەزارەتی كارەبا بەڕێوە دەچێت. ئەوەتا لە ئێستادا لە سەرانسەری هەرێمی كوردستان و لە ناو سەنتەری هەرسێ شاری هەولێر و سلێمانی و دهۆك زیاتر لە یەك ملیۆن هاووڵاتی كارەبای 24 كاتژمێرییان بۆ دابین كراوە و زیاتر لە 1300 موەلیدە وەستێندراون، لەگەڵ فراوانبوونی چەندین چاكسازی لە تۆڕی كارەبای گەڕەك و وێستگە و پێوەری كارەبا و دیاریكردنی سەرپێچییەكان دەكرێت، سەرپێچییەكانیش كۆتایی پێ دێت، چونكە دیاریكردنی ئەو بڕە سزایەی بۆ سەرپێچی دانراوە، گۆڕانكاریی تێدا دەكرێت و ناكرێت كەسێك لەسەر حیسابی بەرژەوەندیی گشتی و تەنانەت دراوسێكەی سەرپێچی و دزی لە كارەبادا بكات. هەرچۆنێك بێت تا كۆتایی ئەم ساڵ دەبێت ناو سەنتەری شارە گەورەكانی هەولێر و سلێمانی و دهۆك كارەبای 24 كاتژمێرییان بۆ بچێت و تا كۆتایی 2026 لە پلاندایە هەموو كوردستان بكرێتە 24 كاتژمێری، ئەمە ئیرادە و ویستی سەرۆكی حكومەتی هەرێمی كوردستانە بۆ خزمەتكردنی هاووڵاتیان كە ئێمە لە وەزارەتی كارەبا بە وەرچەرخانی دادەنێین لە ڕێكخستنەوە و پێدانی كارەبایەكی بەردەوام بۆ هاووڵاتیان. ئەمەش كۆتایی بە كارەبایەكی پچڕ پچڕ دەهێنێت و ژینگەیەكی پاكترمان بۆ دابین دەكات و گەشە بە شوێنە بازرگانییەكانیش دەدات و كۆتایی بە پێدانی كارەبای دوو سەرچاوەش دەهێنرێت، بۆیە ئێمە لە وەزارەتی كارەبا پڕۆژەی ڕووناكیی بە پڕۆژەیەكی نیشتمانی بۆخزمەتكردنی هاووڵاتییان و كۆتایی بە كێشەی كارەبا دادەنێین، دەبێت بەو شێوەیە سەیر بكرێت و هەرچی ڕەخنە و گلەییش هەیە، بە تێپەڕبوونی كات ڕاستییەكان دەردەكەوێت.
