پ.ی.د.نەوزاد محەمەد، عەزیز سەرۆكی بەشی سامانی ئاژەڵە لە كۆلێژی زانستە ئەندازیارییە كشتوكاڵییەكانی زانكۆی سەڵاحەدین / هەولێر، بێجگە لە تێزی ماستەر و دكتۆراكەی، خاوەنی چەندین توێژینەوەی زانستی و مەیدانییە لەسەر كەرتی كشتوكاڵ بەگشتی و سامانی ئاژەڵی بە شێوەیەكی تایبەتی، لە گفتوگۆی ئەم جارەی بازنەی گفتوگۆ»دا (بەرنامە و پلان بۆ پەرەپێدانی كەرتی كشتوكاڵ لە هەرێمی كوردستاندا)، بە شێوەیەكی ئەكادیمی و ئەزموونی پراكتیكیی چەند ساڵەی خۆی، بەم جۆرە بۆچوون و پێشنیار و ڕاسپاردەكانی خۆی خستە ڕوو.

 

 

دەستخۆشی لە بەشی ڕۆشنبیری و ڕاگەیاندنی پارتی كوردستان دەكەم بۆ سازادانی ئەم گفتوگۆیە لەسەر ئەم پرسە گرنگە و لەو دۆسیەی بازنەی گفتوگۆ بۆ ئەم كۆبوونەوەیە ئامادەی كردووە. ئاماژە بەوە كراوە ئەمە بیست و نۆیەمین ئەڵقەی ئەم گفتوگۆیانەیە، ئەمەش ئاماژەیەكە بۆ ئەوەی كە بەشی ڕۆشنبیری و ڕاگەیاندن بە ڕێگەی بازنەی گفتوگۆ بایەخی بە سەرجەم كێشەكانی كۆمەڵگەی كوردستان داوە، ئەم گفتوگۆیەشی بۆ پەرەپێدانی كەرتی كشتوكاڵ لە هەرێم تەرخان كردووە، كە پرسێكی زۆر زۆر گرنگە و پەیوەندیی بە ژیانی هەر هاووڵاتییەكی كوردستانەوە هەیە.

لەم چوارچێوەیەدا ئەگەر بە شێوەیەكی گشتی هەڵوەستە لەسەر كەرتی كشتوكاڵ بكەین، دەبینین ئەم كەرتە بەردەوام لە ژیانی كۆمەڵگەی كوردستاندا بایەخی هەبووە، لە سەردەمی ڕژێمی بەعس كە زیاتر دروشمێكی سیاسی بوو نەك كرداری، بە كەرتی كشتوكاڵیان دەگوت نەوتی هەمیشەیی «الزراعة نفط دائم»، بەڵام لە واقیعدا ئەگەر سەیری ئەم دروشمە بكەین، بە كردەیی «كشتوكاڵ نەوتێكی بەردەوام و هەمیشەییە».

سیاسەتی ڕژێمی بەعس بەرانبەر بە كەرتی كشتوكاڵی هەرێمی كوردستان هەتا ڕاپەرینەكەی بەهاری ساڵی 1991، كاولكردنی ژێرخانی كەرتی كشتوكاڵ بووە، وەك هەموومان ئاگادارین، دوای ڕاپەرین هاتینە سەر كوردستانێكی كاول كە زیاتر لە چوار هەزار و پێنج سەد گوند و شار و شارۆچكە كاول كرابوون، بێگومان ئەمە سیاسەتێكی دڕندانەی ڕژێمی بەعس بوو بەرانبەر بە كوردستان و ئامانجی بە سووتماككردنی خاكی كوردستان بوو.

پرسەكە لێرەدا ئەوەیە، ئایا دوای دامەزراندنی پەرلەمان و حكومەتی هەرێمی كوردستان، ئێمە خۆمان چۆن مامەڵەمان لەگەڵ ئەم كەرتە ژیارییەی كشتوكاڵدا كردووە، كە شادەماری ئابووریی كوردستان پێك دەهێنێت؟ وەڵامی ئەم پرسیارە كە واقیعی ئێستای كەرتی كشتوكاڵی دەیداتەوە، ئەوەیە كە نەمانتوانیوە مامەڵەیەكی دروست لەگەڵ دووبارە ئاوەدانكردنەوەی گوندەكان و سەرلەنوێ بووژانەوەی كەرتی كشتوكاڵ لە هەرێمی كوردستان بكەین، ڕاشكاوانەتر ململانێی حزبە سیاسییەكان بووە هۆكاری ئەوەی غەدرێكی گەورە لە كەرتی كشتوكاڵ بكەن، لە بری ئەوەی پشتگیریی جووتیاران بكەن، بۆ ئەوە بە زەوی و خاكەكەیەوە گرێیان بداتەوە، بە ڕێگەی دامەزراندن بەشی هەرە زۆری جووتیارانیان پەلكێشی شارەكان كرد و گوندەكانیان بە چۆڵكراوی هێشتەوە، كە ئەمە هۆكاری سەرەكی بوو كە نەمانتوانی بە شێوەیەكی دروست كەرتی كشتوكاڵ ببووژێنینەوە.

ئەوجا لێرەوە ئەگەر بمانەوێت خەمێك لە داهاتووی پەرەپێدانی كەرتی كشتوكاڵ لە هەرێمی كوردستان بخۆین و ئاراستەكە ڕاست بكەینەوە، ئەوا ئێمە وەك ئەكادیمیست و پسپۆڕانی كشتوكاڵ، پێشنیاری ئەوە دەكەین كە پێویستە حكومەتی هەرێمی كوردستان لەسەر ئاستی ئەنجومەنی وەزیران بۆردێكی نیشتمانی بۆ « كەرتی كشتوكاڵ» دابمەزرێنێت و سەرۆكی حكومەت ڕاستەوخۆ سەرۆكایەتیی ئەو ئەنجومەنە بكات، ئەمەش بە هاوشێوەی بۆردی نیشتمانیی «نەوت و گاز» كە ئێستا هەیە، بێگومان ئەم بۆردە نیشتمانییە جێگەی وەزارەتی كشتوكاڵ ناگرێتەوە، بەڵكو وەزارتی كشتوكاڵ كارەكانی خۆی هەر دەكات، بەڵام ئەم بۆردە نیشتمانییەی «كەرتی كشتوكاڵ» كە پێك دێت لە كەسانی پسپۆڕ و خاوەن بڕیار، دەتوانن كەرتی كشتوكاڵی هەرێم بخەنە سەر نەخشەی جیهانی، هەروەك چۆن بۆردی «نەوت و گاز» هەرێمی كوردستانی خستە سەر نەخشەی وزە لە جیهاندا.

- كێشەیەكی دیكە كە لە كەرتی كشتوكاڵ هەمانە و هەتا ئێستا چارەسەرمان بۆ نەدۆزیوەتەوە، ئەوەیە ئێمە لەسەر ئاستی سامانی ڕووەكی و سامانی ئاژەڵی «بانكی تۆو»مان نییە، ئەو تۆوە ڕەسەنەی ئاژەڵی كوردی كە ئێمە هەمان بوو، بۆ نموونە وەك جۆرەكانی مەڕی «هەركی، جاف و...هتد» ئێستا ئەم تۆوە ڕەسانە لەلایەن دەوڵەتانی دراوسێمانەوە بردوویانە بۆ خۆیان، ئەوەی ئێستا لە كوردستان هەیە، تەنیا مەڕی حەمدانیەیە كە ئەویش عەرەب بە هی خۆی دەزانێت و ئێمەش بە هی خۆمانی دەزانین، چونكە لە سنووری جوگرافیای كوردستانە.

لەم نموونەیەدا مەبەستم ئەوەیە كە ئێمە دەبێت بۆ هەموو جۆرەكانی سامانی ڕووەكی و سامانی ئاژەڵی بانكێكی «تۆو»مان هەبێت، كە ڕەسەنایەتیی سامانی كشتوكاڵی خۆمان بپارێزین. سەرنج بدەن ڕۆبەرت هۆڵ لە ساڵی 1865 دەرچوو «تۆوی ئاژەڵی هۆڵەندای دەدا بە گوندنشینەكانی وڵاتانی دیكە، بۆ ئەوەی ڕەسانایەتیی ئاژەڵەكانی خۆی بپارێزێت، ئەم بایەخدانە بە كەرتی كشتوكاڵ هۆڵەندای گەیاندووەتە ئەو ئاستەی كە لەگەڵ ئەوەی سامانی سرووشتی «نەوت و گاز»یشی نییە، بەڵام ئێستا بە ڕێگەی سامانی كشتوكاڵی كە توانای هەیە ڕۆژانە بە ملیۆنەها لیتر شیر بفرۆشێت، بووەتە یەكێك لە دەوڵەتە دەوڵەمەند و جوانەكانی ئەوروپا.

- كەشوهەوای هەرێمی كوردستان كە هەر چوار وەرزی ساڵ (بەهار، هاوین، پایز، زستان) لەخۆ دەگرێت، كەشوهەوایەكی نموونەییە بۆ ئەوەی لە هەر چوار وەرزكەدا كشتوكاڵ بكرێت، هەر بۆیە ئەگەر وەك پێویست بە شێوەیەكی زانستی بایەخی پێ بدرێت و ئەندازیار و كارمەندانی كشتوكاڵی پەیوەندییەكی توندوتۆڵیان لەگەڵ جووتیاران هەبێت و بەردەوام ڕێنمایی كشتوكاڵییان پێ بدەن، بێگومان كەرتی كشتوكاڵ ڕوو لە بووژانەوەیەكی دروست و ڕاستەقینە دەكات.

- خاڵی دیكە كە پێویستە هەڵوەستەی لەسەر بكەین و بەڕێز سەرۆكی سەندیكای ئەندازیاران ڕاشكاوانە ئاماژەی پێ كرد، سەندیكای ئەندازیارانی كشتوكاڵی بە مانای وشە یەكێك بووە لە سەندیكا لاوازەكان، ئەم سەندیكایە كە 12 هەزار ئەندازیاری كشتوكاڵی ئەندامیەتی، ئەگەر سەندیكایەكی بەهێز بوایە، دەبوو ئەندازیارانی كشتوكاڵی ڕابەرایەتیی پەرەپێدانی كەرتی كشتوكاڵیان لە دەستدا بوایە و بەرگرییان لە جووتیاران بكردایە و بازاڕیان بۆ بەروبوومی كشتوكاڵ دابین بكردایە، بۆ ئەوەی لە وەرزی بەرهەمهێنانی بەروبوومەكاندا جووتیار نائومێد نەبن و بەرهەمەكانیان ساغ بكەنەوە و ڕەنجەكەیان بەفیڕۆ نەچێت، بەڵام بەداخەوە كاری سەندیكای ئەندازیارانی كشتوكاڵی بووەتە ئەوەی تەنیا ناسنامە بۆ ئەندازیارانی كشتوكاڵی دروست بكات، كە بە كردەیی ئەندازیارانی كشتوكاڵی حیسابی ئەندازیاریان بۆ ناكرێت.

- پرسی ڕێنمایی بۆ جووتیاران تا ڕاددەیەك كراوە و هەروەها توانراوە خولی ڕاهێنان بۆ جووتیاران و كارمەندانی كشتوكاڵی بكرێتەوە، بەڵام ئایا توانیومانە تەكنەلۆژیا، یان ئەو ئامێرە كشتوكاڵییە تازانەی لە وڵاتانی پێشكەوتوو لە كەرتی كشتوكاڵ بەكار دەهێنرێت، جووتیارانی خۆمانی پێ ئاشنا بكەین؟ ئایا توانیومانە ڕووپێوی جوگرافی بۆ كەرتی كشتوكاڵ بكەین و ناوچە جیاوازەكانی كوردستان بەسەر بەرهەمە كشتوكاڵییەكاندا دابەش بكەین؟ بۆیە ئەم پرسانە دەبێت هەموویان چارەسەر بكەین، ئەوكات دەتوانین باسی پەرەپێدانی كەرتی كشتوكاڵ بكەین.

- پەیوەندیی نێوان وەزارەتی كشتوكاڵ و كۆلێژ و پەیمانگە كشتوكاڵییەكان زۆر نزمە، مەگەر هەندێك جار بە پەیوەندیی كەسی ئەو پەیوەندییە دروست بكرێت، بەڵام لە وڵاتان وەزارەتی كشتوكاڵ ناونیشانی ئەو بابەتانە دیاری دەكات، كە كۆلێژەكانی كشتوكاڵ توێژینەوەی لەسەر دەكەن، یان نامەی ماستەر و دكتۆرای لەسەر ئامادە دەكەن، بۆیە دەبوو وەزارەتی كشتوكاڵ پەیوەندییەكی توندوتۆڵی لەگەڵ سەرجەم كۆلێژەكانی كشتوكاڵی زانكۆ جیاوازەكانی كوردستان هەبوایە و وەزارەت ئاراستەی كۆلێژەكانی بۆ چارەسەركردنی گرفتەكانی كەرتی كشتوكاڵ بكردایە. - لایەنێكی زۆر گرنگ كە ئێمە فەرامۆشمان كردووە، «بەپیشەسازیكردنی كەرتی كشتوكاڵە»، ئەگەر كەرتی كشتوكاڵ بە پیشەسازی نەكرێت، ئەوا ئێمە لە سامانی ئاژەڵی و ڕووەكیدا بەردەوام تووشی زیانێكی گەورە دەبین، بۆیە زۆر گرنگە چۆن لە كەرتی «نەوت و گاز» هەوڵەكان بەو ئاراستەیەن كە كۆمپانیای گەورە بێنین بۆ ئەوەی وەبەرهێنان لەو كەرتەدا بكەن، بە هەمان شێوە دەبێت لە كەرتی كشتوكاڵیشدا هەوڵ بدەین كۆمپانیای گەورە بێنێن و زەوییان بۆ تەرخان بكەین، بۆ ئەوەی وەبەرهێنان لە كەرتی كشتوكاڵدا بكەین و مەرجی ئەوەیان بۆ دابنین كە خۆیان دەبێت ئەوەی بەرهەمی دەهێنن بە ناوی خۆیان و ئاماژەی پێ بدەن لە كوردستان بەرهەم دەهێنریت، بە ئاسانییش دەتوانن بازاڕی بۆ پەیدا بكەن لە بازاڕەكانی جیهاندا ساغی بكەنەوە، جگە لەوەی هەلی كار بۆ دەرچووانی كۆلێژ و پەیمانگا و ئامادەییە كشتوكاڵییەكان دروست دەبن.

- سەبارەت بە بایەخی ڕاگەیاندن بە كەرتی كشتوكاڵ، بەداخەوە ئێمە لە هۆیەكانی ڕاگەیاندن بەرنامەی كشتوكاڵی و هۆشیاركردنەوەی خەڵكمان نییە بۆ ئەوەی كام بەروبووم لە بازاڕەكاندا بكڕێت، بەهۆی ئەو هاوردە زۆرەی لە بەروبوومی كشتوكاڵی لە دەوڵەتانی دراوسێوە بۆ هەرێمی كوردستان هاوردە دەكرێت، هاوڵاتیان بەروبوومە خۆماڵییەكەی كوردستان ناكڕن و پەنا بۆ بەروبوومە هاوردەكراوەكە دەبەن، لەبەر ئەوەی هەرزانترە، لە بەرانبەردا ئێمە بەرنامەیەكمان نییە پێی بڵێن ڕاستە لە بەروبوومی خۆماڵی هەرزانترە، بەڵام بەروبوومی هاوردەكراو تەندروست نییە.

- زۆر گرنگە پەیوەندییەكی پتەو لە نێوان كۆلێژەكانی كشتوكاڵ و پڕۆژە گەورە كشتوكاڵییەكانی كەرتی تایبەتدا هەبێت. لە وڵاتان كەرتی تایبەت كۆلێژەكانی كشتوكاڵ ئاراستە دەكات و داوایان لێ دەكات كە توێژینەوە، یان نامەی ماستەر و دكتۆرا لەسەر كام گرفتی كەرتی كشتوكاڵ ئامادە بكات و، لە بەرانبەردا كۆمپانیا داوای ئەوە دەكات كە لەسەر توێژینەوەكە بنووسرێت فڵان كۆمپانیا سپۆنسەری ئەو توێژینەوەیەی كردووە.