دكتۆر ئەحمەد سەفاڕ، جگە لەوەی لە خولی پێشووی ئەنجومەنی نوێنەرانی عێراق بڕیاردەری لێژنەی دارایی بووە، بە یەكێك لە شارەزایان و پسپۆڕانی بواری ئابووری و دارایی دادەنرێت. لەم دیدارەی گۆڤاری گوڵاندا زانیاریی نوێ لەسەر پرسی مووچە و كێشە داراییەكان دەخاتە ڕوو، باسی ئەو گێچەڵ و گرفتانەش دەكات كە بۆ هەرێمی كوردستان لە بەغدا دروست دەكرێت.

 

* ئەگەرچی لە بوودجەی ساڵی 2025 بابەتی مووچەی مووچەخۆرانی هەرێمی كوردستان بەپێی بڕیاری دادگای فیدڕاڵی جێگیر كرا، كەچی بەردەوام مووچەكان دوادەخرێن و گێچەڵ و پاساوی جۆراوجۆر بۆ ئەم بابەتە دروست دەكرێت. وەكو كەسێكی شارەزای دارایی و ماوەیەكی زۆریش بڕیاردەری لێژنەی دارایی پەرلەمانی عێراق بووی، هۆكاری ئەمە بۆ چی دەگەڕێنیتەوە؟

- خۆی وا پێویستە یاسای بوودجەی گشتی، ڕێكخەر و چارەسەری هەموو بابەتی داراییەكانی نێوان هەرێم و بەغدا بێت، بەڵام جێگای داخە هەموو ساڵێك ئەم یاسایەی بوودجە دوای گفتوگۆ و ململانێیەكی زۆر دەردەچێت، پێشی پابەند نابن، بۆیە هەرچی كێشە داراییەكانیان لەگەڵ هەرێم هەیە، تەنیا بە ڕێكەوتنی سەرزارەكی و كاتی بەڕێی دەكەن، ماوەیەك جێبەجێی دەكەن و دواتر بێ هیچ پاساوێكی یاسایی و واقیعی پاشگەز دەبنەوە و گێچەڵ و بیانووی نوێ دروست دەكەن. خۆی لە بنەڕەتدا پابەندنەبوونی بەغدا بە یاسای بوودجە و دروستكردنی گێچەڵ بۆ ناردنی مووچە بۆ دەستتێوەردانی سیاسیی حزب و كوتلە سیاسییە دەستڕۆیشتووەكان دەگەڕێتەوە، كە ئەوانیش لەژێر فشار و ئەجندەی دەرەكیدان، بۆیە حكومەت نەیتوانیوە كۆنتڕۆڵی بارودۆخی دارایی وڵات بكات. بەتایبەتی كە حكومەتی عێراق بە پشك پشكێنە و موحاسەسە دامەزراوە و وەزارەت و جومگە سەرەكییەكانی لەژێر كۆنتڕۆڵی حزبەكانی نەیاری كورددان و، شتێك نەماوە بە ناوی سەربەخۆیی، لە ناویشیاندا وەزارەتی دارایی كە دەستتێوەردانی تێدا دەكەن و ڕێگە نادەن پارەی مووچەی فەرمانبەرانی هەرێم بنێردرێت.

* كورد لە بەغدا لە ڕێگەی سەرۆك كۆمار و پەرلەمانتار و وەزیر و بەرپرسانیەوە تاچەند توانیویانە ڕووبەڕووی ئەو گێچەڵ و دروستكردنی ئەو ئاستەنگانە ببنەوە؟ ئەوان بۆچی پەنا دەبەنە بەر دادگای فیدراڵی و بڕیار لە دوای بڕیار لە دژی كورد دەردەكەن، بۆچی ئێمە لە بەغدا لاوازین؟

- نوێنەرانی كورد لە بەغدا لە پرسە نیشتمانی و نەتەوەییەكانیشدا یەك دەنگ و یەكگرتوو نین و هەندێك جار بە ڕواڵەت ئەم یەكهەڵوێستی و یەك دەنگییە دەبینین، تەنانەت ئەو شاندانەی بۆ چارەسەركردنی كێشەكان سەردانی بەغدا دەكەن، خێرا دەگەڕێنەوە، بێ ئەوەی گرفت و كێشەكانیان چارەسەر كردبێت. هەر شاند دەچێت و دێت و هیچ ڕێكەوتن و چارەسەركردن نابینرێت. من دەزانم جگە لەوەی كەمتەرخەمی هەیە، بەڵام نوێنەرانی باشیش هەن، دەبێت شاند بچێتە بەغدا و پشوودرێژ بێت و نەگەڕێتەوە تاوەكو مەسەلەی مووچە تەنیا بۆ یەك مانگ چارەسەر نەكەن، ئەوەتا مانگی یانزدەی ئەمساڵ وادەی هەڵبژاردنەكانی عێراقە و حزب و لایەنە سیاسی و كەسایەتییە شۆڤێنییەكان بۆ كۆكردنەوەی دەنگ و بەلاڕێدابردنی شەقام بابەتی بڕینی مووچەی فەرمانبەرانی هەرێم و زیانگەیاندن بە هەرێمی كوردستان وەكو دەستكەوتێكی سیاسی و ماددەیەكی ئیعلامی هەڵبژاردن بەكار دەهێنن، بۆیە ڕەنگە بۆ مانگی پێنچ و هەموو مانگەكانی دیكە ئەم كێشەیە بەردەوام بێت. دەبێت لەسەر ئاستی باڵا ڕێكەوتنێك بۆ ئەو چەند مانگەی ئەمساڵ كە ماوە واژۆ بكرێت، چیتر بە ڕێككەوتنی كاتی و زارەكی باوەڕ نەكەین. بۆیە پێویستە كورد لەم شەڕەدا یەكگرتوو بێت و خەڵكی كوردستانیش ئامادە نەبن پشتگیريی كەسانێك بكەن كە لەوێ پیشەی نوێنەرایەتی و پارێزەری دەستكەوت و مافەكانیان نەبێت، چونكە نوێنەرانی كورد لەبەغدا تەنیا نوێنەری سیاسی و حزبەكانیان نین هێندەی ئەوەی ئەوان نوێنەرانی خەڵكن لە ناویشیاندا نوێنەرانی مووچەخۆرانن.

* كەواتە كێشەی دواكەوتنی ئەمجارەی ناردنی پارەی مووچەی فەرمانبەران پەیوەندی بە كەمیی پارەی كاشی دینارەوە نەبوو، بەتایبەتی كە هیچ قەیرانێكی ئابووری و دارایی بوونی نییە. بۆچوونت لەم بارەیەوە چۆنە؟

- نەبوونی پارەی كاشی دینار لە بەردەستی وەزارەتی دارایی و بانكەكانی هیچ بنەمایەكی نییە و ڕاست نییە. حكومەتی عێراق پارەی هەیە و بانكی ناوەندی نزیكەی 120-130 ملیار دۆلار یەدەگی نەختینەیی كاشی بە دۆلار هەیە و نزیكەی 130 تۆن زێڕیشی هەیە، ئەمە جگە لە كاشی دینار و بە شێوەی سەنەداتی گەنجینەی ئەمریكی، تەنانەت ئەو دەنگۆیانەی باس لەوە دەكەن، گوایە بە هۆی ڕێكارەكانی بانكی فیدڕاڵیی ئەمریكا بەوەی كە تا پترۆدۆلار دەگۆڕێت بە دینار و ڕێوشوێنە توندەكانی پێدانی دۆلار كێشەی دروست كردووە، ئەسڵ و ئەساسی نییە. ئەمریكا هەموو مانگێك پشكی عێراق بە نەختینەیی دەنێرێت، بۆیە لە بانكی ناوەندی هیچ گرفتێكی كاش و پارە نییە، بابەتەكە تەنیا سیاسی و تەكنیكییە، واتا ڕێكەوتنێكی بنەڕەتی لەسەر ناكرێت، تەنانەت ئەو مامەڵەیەی حكومەتی ناوەندی بەوەی بێ ئاگاداریی ئەوان كەس دانەمەزرێت و دەیان ئاستەنگ بۆ بەرزكردنەوەی پلە و تەرفیعات و خانەنشینان دروست دەكەن، ئەمە چەقبەستوویی كاروباری ئیدارەیە، ئەوان دەیانەوێت هەموو مانگێك بە لیستی مووچەدا بچنەوە و گفتوگۆی لەسەر بكەن. ئەمە هەڵەیە و لەگەڵ ئەمەشدا با ئەم بیانووەش ببڕین و لیستێك دروست بكەین و بۆ هەموو مانگەكان بینێرین و داهاتی ناوخۆیی هەموو ناوچەكان بنێرین. ئەم پرۆسەیە پێویستە لەگەڵ لایەنی پەیوەندیداری بەغدا لەسەر ئەوە ڕێك بكەوین، كە ئێمە بۆ نموونە لە 15ی مانگدا بە ژمارە داهاتی مانگێكی نانەوتی بۆ بەغدا بنێرین و ئەوانیش تا 20ی مانگ مووچەی مووچەخۆرانی هەرێمی كوردستان بنێرن.

* بابەتی بە سیاسیكردنی دۆسێكان و پابەندنەبوون بە ڕێككەوتنەكان لە مەسەلەی ڕێككەوتن لەسەر هەناردەكردنی نەوتیشدا دووبارە بووەتەوە. ئایا لەم بارودۆخەی پابەندنەبوونی عێراق بە بەڵێن و ڕێككەوتنەكانی تاچەند هەناردەكردنەوەی نەوتی هەرێم پێویستە؟

- لە گفتوگۆ و دانوستانەكانی تایبەت بە دۆسێی نەوتی هەرێم و بەغدا و كۆمپانیاكان گەیشتنە ڕێكەوتنێك و بڕیار وابوو لە ماوەی یەك دوو هەفتەدا هەناردەكردنەوەی نەوتی هەرێمی كوردستان دەست پێ بكاتەوە، كەچی دوایی كێشەیان لەسەر هەندێك بابەتی لابەلا دروست كردەوە، هەندێك لایەن هەیە لە نانەوەی كێشە و گرفت سوودمەندن و لێ ناگەڕێن ئەو نەوتە هەناردە بكرێتەوە. من لەسەر بابەتی نەوت گەیشتوومەتە قەناعەتێك كە نەوتی هەرێمی كوردستان هەناردە نەكرێتەوە، چونكە ئەوان پابەندی ڕێككەوتنەكان نین و بەردەوام بە دوای گێچەڵ و گرفتەوەن. كێشەی ئەوان ئێستا زیاتر لەسەر داهاتی نانەوتییە و دەڵێن ئەو ژمارەیەی بۆمان دەنێرن تەواو نییە و 50%ی داهاتی نانەوتییش نییە.

* ئێمە لە هەرێمی كوردستان زۆر سازشمان لەسەر مووچە كردووە، بۆیە ئەوان مووچەكان نانێرن. بۆچی فشارەكان چڕ ناكەینەوە بۆ وەرگرتنی هەموو مافە دارایی و شایستەكانی هەرێمی كوردستان لە بوودجە و قەرزی نێودەوڵەتی و تەنانەت لە جێبەجێكردنی ماددەی دەستووری 140ی ناوچە دابڕاوەكانی هەرێمی كوردستان؟

- ئەمە زۆر ڕاستە. دەبێت سەركردایەتی هەرێمی كوردستان فشارەكانی چڕ بكاتەوە و تەنیا لەسەر یەك مەسەلەی مافی دەستووری و یاسایی بوودجە كە مووچەیە ڕانەوەستێت. ئەوەتا ئەوان زۆر بە پلان و سیاسییانە وایان لە هەرێمی كوردستان كردووە، بابەتی كەركووك و شنگال و دەشتی نەینەوا و خانەقین و دەیان قەزا و ناحیەی دیكەی كوردستانی كە بەپێی ماددەی 140ی دەستووری دەبووایە ڕاپرسی لەسەر بكرایە و بگەڕێنرایەتەوە سەر هەرێمی كوردستان، كەچی فەرامۆشیان كردووە. حزبە كوردستانییەكان ئەوەندەی سەرقاڵی ململانێ و شكاندنی یەكترن، ئەوەندە سەرقاڵی مەسەلە نەتەوەییەكە نین لەگەڵ بەغدا، ئەوەتا كەسایەتییەكانیان لەبری ئەوەی داوای مافی مووچەخۆران بكەن، كەچی بە ئارەزووی ئاوازی ئەوانە قسە دەكەن كە مووچەی فەرمانبەرانی هەرێمی كوردستان دوادەخەن و لە نییەتیاندا نییە هەر بینێرن. پەرلەمانتاری كورد هەیە لەبری ئەوەی لە دادگای فیدراڵی داوا لە دژی ئەوانە بكات كە قووتی ئەم میللەتە دەبڕن، كەچی دەچێت جارێ سەرقاڵی ململانێ حزبییەكەی خۆیەتی و بۆ فریودانی خەڵكی گوایە لە دژی فڵانە حزب داوا تۆمار دەكات، لە بنەڕەتدا ئەركە سەرەكییەكەی خۆی لەبیر كردووە، كە نوێنەرایەتیی خەڵكی كوردستان و هەرێمی كوردستانە نەوەكو ڕێكلامكردن بۆ خۆی لەپێناو بەدەستهێنانی دەنگی هەڵبژاردن زیان بە هەموو كورد بگەیەنێت، ئەمە خیانەتێكی گەورەیە دەرهەق بە میللەتی كوردی مەزڵووم.

* بۆ چارەسەركردنی ئەم كێشەیە تا چەند دەتوانرێت ئەمریكا فشار لەسەر بەغدا بكات، بۆ ئەوەی چیتر مافە دەستووری و یاساییەكانی هەرێمی كوردستان پێشێل نەكرێت و مووچەی فەرمانبەرانی هەرێمی كوردستان نەخرێتە ناو چوارچێوەی ململانێ سیاسییەكانەوە؟

- كەس خەمی كوردی نییە، ئەگەر ئێمە بە خەمی خۆمان نەبین. بۆ ئەمریكا باشە عێراق بێ كێشە و سەقامگیر بێت، ئەوان تێكەڵ بە مەسەلەی مووچە نابن و زیاتر لە هەوڵی پاراستنی بەرژەوەندییەكانی خۆیاندان و بە خەمی كەسەوە نین، مەسەلەی كوردستانیش ئەگەر بۆ ئەوان پێگەیەكی ئارام نەبووایە ڕەنگە لە هێڵە گشتییەكانیشدا بەرگرییەكی ئەوتۆیان لە كورد نەكردایە، بۆیە ئەوان فشار لەسەر عێراق ناكەن و زۆر جار موجامەلەی كورد لێرە دەكەن، بەڵام دەكرێت ئەو پشكی داهاتی نەوتەی لە بانكی فیدڕاڵی ئەمریكا دەینێرن، كورد هەوڵێكی وا بدات، پشكی كوردستانی لەوێ لێ جیا بكرێتەوە، ئەوەی دەمێنێتەوە یەكدەنگی و یەكهێزیی كورد خۆیەتی لە بەغدا، هەر كاتێك لاواز بوو، ئەوانیش فشار دروست دەكەن و زیان بە كورد دەگەیەنن. محەمەد شیاع سوودانی سەرۆك وەزیرانی عێراق كەسێكی باشە و زۆر نەرمی لەگەڵ كورد نواندووە، دەبێت ئێمەش ئیحراجی نەكەین و پێكەوە لەگەڵیدا نەرمی بنوێنین و پێكەوە كێشەكان چارەسەر بكەین.