دكتۆر پەرێز یاسین حەمەد، ڕاهێنەری پەروەردەیی و سەرۆكی ڕێكخراوی خزمەتكاری پیرۆز، لە گفتوگۆیەكدا لەگەڵ گۆڤاری گوڵان باس لە ڕەهەندە جیاوازەكانی زیرەكیی دەستكرد (AI) دەكات و جەختیش لەوە دەكاتەوە كە هۆشیاری گشتی لە بارەی AI سەربەخۆیی دیجیتاڵی وڵات دەپارێزێت و پرسە گرنگەكانی وەك نهێنی داتا، ئاساییش و دادپەروەری بەرەوپێش دەبات.

 

گوڵان: كۆمەڵایەتی

 

* تا چەند گرنگە هاووڵاتیانی كوردستان هۆشیارییان دەربارەی زیرەكیی دەستكرد (AI) هەبێت؟

- تێگەیشتن لە زیرەكیی دەستكرد بۆ هەر كۆمەڵگەیەك كە بیەوێت بەشداری لە جیهانی مۆدێرندا بكات ئیتر ئیختیاری نییە، بەڵكو بۆ لەمەودوا ڕەهەندێكی بنەڕەتی ژیانە، زیرەكیی دەستكرد تەنیا ئامرازێك نییە بۆ پسپۆڕانی بواری تەكنەلۆژیای زانیاری یان كۆمپانیا گەورەكانی تەكنەلۆژیا، بەڵكو لە ئێستاوە كاریگەری لەسەر چۆنیەتی ژیان و كاركردن و پەیوەندیكردن و بڕیاردانمان هەیە. فێربوونی AI بۆ خەڵكی كوردستان بە واتای هەبوونی هێز دێت، چونكە تەكنەلۆژیا كاریگەریی گرنگی لەسەر ژیانمان هەیە.

زیرەكیی دەستكرد ڕێگەمان پێدەدات چارەسەرێك بە دەستبێنین كە ڕەنگدانەوەی كولتوور و پێداویستی و بەهاكانمان بێت، نەك بە تەواوی پشت بە تەكنەلۆژیا هاوردەكراوەكان ببەستین، كە ڕەنگە لەگەڵ چوارچێوەی بەها و كەلتووری ئێمەدا نەگونجێت. هەروەها هۆشیاری گشتی لە بارەی AI سەربەخۆیی دیجیتاڵی وڵات دەپارێزێت و پرسە گرنگەكانی وەك نهێنی داتا، ئاساییش و دادپەروەری بەرەوپێش دەبات.

* هۆكار چییە كە بە پێویستی دەزانیت هاووڵاتیانی كوردستان بەپەلە لە ئێستاوە دەست بە فێربوونی AI بكەن؟

- لە مێژووی مرۆڤایەتیدا خێرایی گۆڕانكارییە تەكنەلۆژییەكانی زیرەكیی دەستكرد لە جیهاندا زۆر خێراترە لە زۆربەی گۆڕانكارییە تەكنەلۆژییەكانی دیكە، ئەگەر كوردستان فێربوونی AI دوابخات، مەترسی ئەوەمان لەسەرە كە زۆر لە دواوە بین. هەنگاوی پێشوەختە لەم بوارەدا ڕێگەمان پێدەدات لێهاتوویی و ژێرخانی پیشەسازی پێویست بنیات بنێین كە بۆ كێبڕكێكردن لەسەر ئاستی ناوچەیی و جیهانی پێویستن. هەروەها لە داهاتوودا گەنجەكانمان بۆ بازاڕی كار ئامادە دەكات، فێربوونی AI بەقەد كارامەیی سەرەتایی كۆمپیوتەر گرنگە. بە سادەیی، داهاتوو چاوەڕێی كوردستان ناكات دەبێت لە ئێستاوە هەنگاو بنێین بۆ ئەوەی جێگەیەكی تێدا مسۆگەر بكەین.

* لە داهاتوودا ڕووبەڕووی چ مەترسییەك دەبینەوە ئەگەر بە خێرایی خەڵك لەسەر AI پەروەردە نەكەین؟

- شكستهێنان لە شارەزابوونی AI لەكاتی خۆیدا، دەتوانێت كوردستان بخاتە بەردەم كۆمەڵێك مەترسیی جددی و درێژخایەن، كە ئەمانەن:

یەكەم: بەبێ زانیاری و شارەزایی ناوخۆیی، مەترسی ئەوەمان لەسەرە كە بۆ بەڕێوەبردنی سیستەمی گرنگ لە بواری چاودێری تەندروستی، پەروەردە، كشتوكاڵ و وزە پشت بە تەكنەلۆژیا و كۆمپانیا بیانییەكان ببەستین. ئەم وابەستەییە توانای ئێمە سنووردار دەكات بۆ بڕیاردان كە ڕەنگدانەوەی پێداویستی و بەها ناوخۆییەكانمان بن، ئەمەش سەروەری و ئاساییشی نەتەوەییمان دەخاتە مەترسییەوە.

دووەم: نەبوونی شارەزایی لە AI توانای ئێمە بۆ دروستكردنی چارەسەری تەكنەلۆژیای ناوخۆیی لە پیشەسازییەكان سنووردار دەكات، دەبێ پشت بە دەستی كاری دەرەوە ببەستین، لە ئەنجامدا بێكاری زیاتر دەبێت.

سێیەم: بەبێ هۆشیاری گشتی و بەرفراوان لە AI مەترسی ئەوەی هەیە كە هاووڵاتیان بە هەڵە تێبگەن و خراپ بەكاربهێنرێت، واتا خەڵك ببنە قوربانی زانیاری هەڵە یان چاوەڕوانییە ناڕاستەقینەكان لە تواناكانی AI یان بێ متمانەكردن بە تەواوی. ئەمەش نەك هەر داهێنان خاو دەكاتەوە، بەڵكو ڕێگری دەكات لە بەكارهێنانی بە شێوەیەك كە بەڕاستی سوودی بۆ كۆمەڵگە هەبێت.

تا زیاتر فێربوون و تێگەیشتن لە AI دوابخەین، بۆشایی نێوان ئێمە و تەواوی جیهان فراوانتر دەبێت. شكستهێنان لە پەرەپێدانی شارەزایی AI دەبێتە هۆی ئەوەی بۆشایی نێوان كوردستان و گەلانی دیكە فراوانتر بێت و گەشەسەندنی ئابووری و توانای كێبڕكێی نێودەوڵەتی لە داهاتوودا قورستر دەكات.

* هۆشیاری و شارەزابوونی پێشوەختە لە AI چۆن دەتوانێت سوود بە كەرتەكانی ئابووری و پەروەردە و چاودێری تەندروستی بگەیەنێت؟

- هۆشیاری و فێربوونی پێشوەختە لە بواری AI دەتوانێت ببێتە خاڵی وەرچەرخان بۆ كوردستان، هەروەها دەرگای پێشكەوتن وگۆڕانكاری لە سەرانسەری كەرتە سەرەكییەكان بكاتەوە. لە بواری ئابووریدا، AI دەتوانێت بە ئۆتۆماتیكی كردنی پرۆسەكان و باشكردنی زنجیرەكانی دابینكردن و شیكردنەوەی ڕەوتی بازاڕ و كەمكردنەوەی تێچوونەكان، خاوەنكار و بازرگانی كورد بەهێزتر بكات. ئەمەش دەتوانێت ببێتە هۆی سەرهەڵدانی كۆمپانیا نوێیەكانی تەكنەلۆژیا، وەبەرهێنانی ناوخۆیی و نێودەوڵەتی ڕابكێشێت و هەلی كاری كوالێتی بەرز بۆ گەنجانی پیشەگەر دروست بكات.

هاوكات لە كەرتی پەروەردەدا، AI دەتوانێت شۆڕشێك لە وانەوتنەوە و فێربووندا بەرپا بكات، ئەویش بە پێشكەشكردنی ئەزموونی فێربوونی كەسی كە بەپێی پێداویستییەكانی هەر قوتابییەك بێت. سیستەمی وانەوتنەوە زیرەكەكان، هەڵسەنگاندنەكانی AI دەتوانن یارمەتی مامۆستایان بدەن تاوەكو خاڵە بەهێز و لاوازەكانی قوتابیان بە وردی دەستنیشان بكەن، ئەمەش لە بواری پەروەردەدا پرۆسەی فێركردن و فێربوون كاریگەرتر دەكات. هەروەها AI دەتوانێت هاوكار بێت لە داڕشتنی مەنهەج و فێربوونی زمان.

لە چاودێری تەندروستیشدا، سوودەكانی بە هەمان شێوە گرنگن و دەتوانێت پشتگیری پزیشكان بكات بە دەستنیشانكردنی پێشوەختە و وردتر، پێشبینی بڵاوبوونەوەی نەخۆشی بكات، و چاودێری نەخۆش بەرز بكاتەوە لە ڕێگەی پلانەكانی چارەسەركردنی داتاكانەوە. لە هەمان كاتدا سیستەمی بەڕێوەبردنی نەخۆشخانە بە AI دەتوانێت كارەكان ڕێكبخات، كاتەكانی چاوەڕوانی كەم بكاتەوە و تەرخانكردنی سەرچاوەكان باشتر بكات.

كوردستان بە ناساندن و فێربوونی AI و تێكەڵكردنی لەگەڵ هەموو سێكتەرەكاندا، دەرفەتی ئەوەی دەبێت نەك تەنیا لەگەڵ ڕەوتە جیهانییەكان بگونجێت، بەڵكو دەبێتە دەرفەتی گۆڕینی ئالەنگارییەكان بۆ داهێنان و دانانی بناغە بۆ كۆمەڵگەیەكی زیرەك تر و تەندروست تر و خۆڕاگر تر.

* ئامۆژگاریت بۆ گەنجانی كورد كە دەیانەوێت بچنە ناو بواری AIچییە؟

- لێرەوە بە گەنجانەكانمان دەڵێم ئێوە بنیاتنەری داهاتووی گۆڕانی دیجیتاڵی كوردستانن، دەتوانن لەمڕۆوە دەست پێ بكەن. سەرەتا زمانی ئینگلیزییەكەتان باشتر بكەن، چونكە دەرفەتی زیاترتان بۆ دەستڕاگەیشتن بە زانیاری و كۆرسە جیهانییەكان لە بواری زیرەكیی دەستكرد دەبێت. سوود لە زۆرێك لە پلاتفۆرمە ئۆنلاینەكانی وەربگرن وەك Coursera و edX و Udemy و Khan Academy كە خولی كوالێتی بەرزی فێربوون پێشكەش دەكەن. بەشداری لە كۆرسە تەكنەلۆژییە ناوخۆییەكان یان ئۆنلاینەكان بكەن، بۆ ڕێنمایی وەرگرتن پەیوەندی بە ڕاهێنەران یان مامۆستایانی زانكۆ بكەن كە پسپۆڕن لەم بوارەدا.

لە هەمووی گرنگ تر هەوڵبدە ئەوەی فێری دەبیت بە كێشە ڕاستەقینەكانی كوردستانەوە ببەستیتەوە و لەبیرتان بێت، سەركەوتن لە AI پێویستی بەوە نییە كە تۆ پسپۆڕییەكەت تەكنەلۆژیای زانیاری بێت، بەڵكو تەنیا پێویستی بە ئارەزووی بەهێز هەیە بۆ ئەوەی گۆڕانكاری دروست بكەیت. كوردستان ئێستا لە هەموو كاتێك زیاتر پێویستی بە هێزی گەنجەكانە، لەبەر ئەوە با گەنجانی كورد سەركردایەتیكردن هەڵبژێرن نەك شوێنكەوتن و چاوەڕێی ئەوانی دیكە بن.