ئەلێكس وەتەنخوا، توێژەری باڵایە لە ئامۆژگای ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست لە واشنتۆن و پسپۆڕ و تایبەتمەندە لە پرسەكانی ئاسایشی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست بەگشتی و ئاسایشی ئێران بەتایبەتی، ساڵی 1975 لە تاران لەدایك بووە و پاشان چووەتە تاراوگە و نیشتەجێی وڵاتی دانیمارك بووە. لە ساڵی 2007 ـەوە چووەتە ئەمریكا و پەیوەندیی بە ئامۆژگای ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستەوە كردووە. ئەم توێژەرە باڵایە جیا لەوەی بەردەوام‌ بە زمانی ئینگلیزی نووسین و لێدوانی بۆ میدیا جیهانییەكان هەیە، لە هەمان كاتدا بەشدارییەكی فراوانی لەو كەناڵە جیهانییانەشدا هەیە كە بە زمانی فارسی پەخش دەكرێن، وەك (بی بی سی فارسی، ڕادیۆی فەردا، سەدای ئەمریكا و...هتد) بۆ قسەكردن لەسەر ئاسایش و سەقامگیریی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست و دینامیكییەتی ئەو گۆڕانكارییانە لەم ناوچەیەدا دەستی پێ كردووە، گوڵان ئەم دیمانە تایبەتەی لەگەڵ ساز كرد و بەم جۆرە وەڵامی پرسیارەكانی داینەوە.

 

* دوای كوژرانی سەرۆك كۆمار (ئیبراهیم ڕەیسی) ئێستا ئیدارەیەكی نوێ كۆماری ئیسلامیی ئێران بەڕێوە دەبات، ئایا هەڵسەنگاندنی ئێوە بۆ سیاسەتی دەرەوەی ئێران چۆنە، بەتایبەتی كە ڕۆژ لە دوای ڕۆژ گرژییەكانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست زیاتر ڕووی لە هەڵشكانە؟

- ئەم تیمە نوێیەی كە ئێستا كۆماری ئیسلامیی ئێران بەڕێوە دەبەن، وای دەبینم لەسەر بنەمای مامەڵەی ئابووریی پراگماتیكی بەشێوەیەكی گشتی سیاسەتی دەرەوەی ئێران پیادە دەكەن، بەتایبەتیش لەگەڵ ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكادا، ئامانجیشیان لە پیادەكردنی ئەم سیاسەتە پراگماتیكییە بۆ خاوكردنەوەی گرژییەكانی ناوچەكەیە، ئەمەش لە وتارەكەی عەباس عێراقچی كە ڕۆژی 8ی نیسان لە ڕۆژنامەی واشنتۆن پۆست بڵاوی كردەوە، ڕاشكاوانە ئاماژەی بەوە كردووە، ئەگەر سزاكان لەسەر ئێران هەڵبگیرێن، ئەوا ئێران بازاڕێكی كراوە دەبێت بۆ وەبەرهێنانی ئەمریكی، بەمەش دەیەوێت سەرنجی خواستی بازرگانیی ترەمپ بۆ گەیشتن بە ڕێككەوتن ڕابكێشێت.

ئەمە ئاماژەیەكی ڕوونە بۆ گۆڕانكاری لە سیاسەتی دەرەوەی ئێران بەرەو «دیپلۆماتیەتی ئابووری» و گرنگیدان بەو دەستكەوتانەی لە ئێستا بەدەست دەهێنرێن لەسەر حیسابی هەڵوێستە ئایدیۆلۆژییەكان، لەم چوار چێوەیەدا ئەگەر سەرنج بدەین، تاران دەیەوێت گرژییەكانی ڕابردوو كەم بكاتەوە، بەتایبەتی ئەو گرژییانەی دوای تیرۆركردنی قاسم سولەیمانی لە ساڵی 2020 لەلایەن ئەمریكاوە گەیشتە لووتكەی تەنگژە و گرژی لە نێوان هەردوولادا، بۆیە لەم چوارچێوەیەدا ئێران جەخت لە هەماهەنگی و هاریكاری و ستراتیژییەتی مانەوە دەكاتەوە، لە بری ڕووبەڕووبوونەوە لەگەڵ ئەمریكادا.

* لەگەڵ ئەوەی ئێران هەر لە سەرەتاوە جەختی لەسەر ئەوە دەكردەوە كە ئامادە نابێت دانوستاندنی ڕاستەوخۆ لەگەڵ شاندی ئەمریكا بكات، بەڵام بینیمان چاوپێكەوتنی ڕاستەوخۆ لە نێوان ستیف ویتكۆف (نوێنەری ترەمپ) بۆ دانوستاندنەكە و عەباس عێراقچی سەرۆكی شاندی ئێرانی دروست بوو. ئایا ئەم دیدارەی نێوان ویتكۆف و عێراقچی چۆن دەخوێننەوە؟

- پێشوازیكردن لە ستیف وێتكۆف، بزنێسمان و سەرۆكی شاندی دانوستانكاری ئەمریكا، ئاماژەیەكی گرنگە كە زیاتر نیازی ئێران پیشان دەدات كە مەبەستێتی پەیوەندییەكانی دەرەوەی لەسەر بنەمای بەرژەوەندییە بازرگانییەكان دابڕێژێتەوە، نەك ململانێ و ڕووبەڕووبوونەوە.

لەسەر ئاستی ناوخۆی ئێران ئەم ئاراستەیە وەك كردنەوەی «لاپەرەیەكی تازە» خراوەتە ڕوو، بانگەشە دەكەن بۆ ئەوەی پشتگیری لەم ئاراستەیە بكەن، بۆ ئەوەی سەرنجی بزنێسمان و كۆمپانیاكانی ئەمریكا ڕابكێشن و بێن لە ئێران وەبەرهێنان بكەن، ئەمە لەگەڵ ئەوەی لە ناو سەركردەكانی ئێرانیش لەسەر ئاستی ناوخۆ ناكۆكی لە نێوان ڕیفۆرمیست و موحافیزەكارەكاندا بەردەوامە، بەڵام بەرەی موحافیزكار كەمینەن و ناتوانن پرۆسەی دیپلۆماتی لەو ڕێرەوە لابدەن كە بۆی دیاری كراوە و ئێستا كاری لەسەر دەكرێت. ئەوجا لەگەڵ ئەوەی سەركردایەتیی ئێستای تاران بانگەشە بۆ كرانەوە بە ڕووی دەرەوە و جیهاندا دەكات، بەڵام تا ئێستاش لەسەر ئاستی سیاسەتی ناوخۆی وڵات سەركوتكردن بەردەوامە، ئەمەش گومانێكی زۆر دروست دەكات لەوەی ئێران بتوانێت پابەند بێت بە ئەنجامدانی ڕیفۆرمی ڕاستەقینەوە، بەڵام سەرەڕای هەموو ئەمانەش وەك دەبینین، ئەولەویەتی سیاسەتی دەرەوەی ئێران وەك خۆیان بانگەشەی بۆ دەكەن، بە پلەی یەكەم بریتییە لە «كەمكردنەوەی سزا ئابوورییەكان بە ڕیگەی گرێدانی سەفقەی بازرگانی، بەتایبەتی لەگەڵ ئەمریكادا، هەروەها جڵەوگیركردنی ناسەقامگیریی ناوخۆ لە وڵاتدا».

* لە ساڵی 2023 بە ناوبژیوانیی چین، پەیوەندییەكانی نێوان ئێران و سعودیە ئاسایی كرایەوە. ئایا ئاساییبوونەوەی پەیوەندییەكانی ئێران لەگەڵ سعودیە، دەبێتە هۆكارێك بۆ سەقامگیرییەكی درێژخایەن لە ناوچەی كەنداودا؟

- ئەو ڕێككەوتنەی نێوان ئێران و سعودیە كە لە ساڵی 2023 بە ناوبژیوانیی چین هاتە ئاراوە، وەك هەنگاوێكی تاكتیكی سەیر دەكرێت بۆ ڕێگرتن لە هەڵكشانی زیاتری تەنگژەكانی ناوچەكە، بەڵام سەقامگیریی كەنداو هێشتا نادیارە. سەردانی ئەم دواییەی خالید بن سەلمان وەزیری بەرگریی سعودیە بۆ تاران لە نیسانی ساڵ 2025، ئاماژەیە بۆ ئەوەی سعودیە دەویەوێت‌ خۆی بەدوور بگرێت لەو ئەگەرانەی كە لە مملانێی نێوان ئەمریكا و ئێران لە ناوچەكە هەیە. هەروەها سعودیە دەیەوێت بە ڕێگەی پەیوەندییە ڕاستەوخۆكانی لەگەڵ فەرماندە سەربازییەكانی ئێران، لە ناویشیاندا سەركردەكانی سوپای پاسداران، دڵنیایی لەسەر هەڵوێستی هەرێمیی تاران لە ناوچەكە پیشان بدەن، ئەمەش بەو مانایەی سعودیە پێی وایە ئەم هەڵوێستەی ئێستای ئێران زیاتر لەلایەن سەركردە سەربازییەكانەوە داڕێژاروە، نەك دیپلۆماتكارەكانەوە.

ئەم ئاراستەیەی ئێستای سعودیە ئاماژەیە بۆ ستراتیژیەتی سعودیە كە ئامانجی ئەوەیە ناوچەكە لە شەڕ دوور بخاتەوە و ناوچەكە بەرەو هاریكاری و هەماهەنگیی بەردەوام بەرێت، بەڵام لەسەر ئاستی تاران هەندێك گومان لەوە دەكەن، ئەم ستراتیژیەتەی سعودیە لە پشتی پەردەوە بە هەماهەنگی لەگەڵ واشنتۆن داڕێژراوە و ئامانجیان ئەوەیە ستراتیژیەتی دوو پایەكە «Twin Pillars» زیندوو بكەنەوە، كە دەبێتە چوارچێوەیەك بۆ كۆنتڕۆڵی هاوبەشی ئیران و سعودیە بەسەر ناوچەكەدا، بەڵام ئەم بۆچوونە پێدەچێت هەندێك زیدەڕۆیی تێدا بێت، سەبارەت بەو ستراتیژە تۆكمەیەی ئیدارەی ترەمپ ئێستا هەیەتی، بەڵام بە شێوەیەكی واقیعییانە سعودیە ئامانجی لەم ستراتیژە ئەوەیە هاوسەنگییەك لەگەڵ ئەو گوشارانە دروست بكات، كە ئەمریكا و ئیسرائیل دەیخەنە سەری، بەتایبەتی سەبارەت بە ئاساییكردنەوەی پەیوەندییەكانی لەگەڵ ئیسرائیل، پەیوەندییەكانی ئێستای سعودیە و ئێران لە ماوەی دوو دەیەی ڕابردوو لە بەرزترین ئاستدایە، ئامانجی هەردوو لاشیان زیاتر بەڕێوەبردنی مەترسییە هاوبەشەكانە، نەك دەستبەركردنی بنەمایەك بۆ سەقامگیریی هەمیشەیی، لەبەر ئەوەی تا ئێستا ململانێ و گوشاری نێودەوڵەتی هەیە، هەر بۆیە ئەمە وای كردووە، زەمینەی بەدیهێنانی ئاشتیی هەمیشەیی لە ناوچەكەدا فشۆڵ بێت و بەندە بە بەرەوپێشچوونە نیودەوڵەتییە فراوانەكانەوە.

* تا چ ئاستێك بەهێزبوونی پەیوەندییەكانی ئێران لەگەڵ هەر یەك لە ڕووسیا و چین، دەبێتە فاكتەرێك بۆ داڕشتنەوەی ستراتیژیەتی خۆی و تا چەند كاریگەریی دەبێت لەسەر بژاردەكانی سیاسەتی دەرەوەی ئێران؟

- هەوڵی ئێران بۆ بەهێزكردنی پەیوەندییەكانی لەگەڵ چین، لە سەرەتادا ستراتیژیەتی سیاسەتی دەرەوەی ئێران بوو، وەك ستراتیژیەتێك بۆ ڕووبەڕووبوونەوەی سزاكانی ئەمریكا، بەڵام ئاستەنگی گەورەش هەبوو، هەر بۆیە ئێران هەوڵی دا، سوود لە شەراكەتەكەی لە چوارچێوەی كۆڕبەندی هەماهەنگیی BRICS»» وەر بگرێت، كە ئەم كۆڕبەندی هاریكاییە هەر یەكە لە «بەرازیل، چین، میسر، ئەسیوپیا، هیندستان، ئەندەنوسیا، ڕووسیا، باشووری ئەفریقیا و ئیمارات» پێكەوە كۆ دەكاتەوە، هەروەها هەوڵی دا بە ڕێگەی بوون بە ئەندام لە ڕێكخراوی هاریكاریی شینگهای « SCO» بەرگەی سزاكانی ئەمریكا بگرێت، بەڵام پتەوكردنی بازرگانیی ئازاد لەگەڵ ڕووسیا مەزندە دەكرێت كە پەیوەندییەكی بازرگانیی دوولایەنە بێت، هەروەها بەشێكی گەورەی هەڵكشانی پرۆسەی بازرگانیی ئێران و ڕووسیا پەیوەندیی بە هۆكاری دەرەكییەوە هەبوو، وەك كێشەی ڕووسیا لەگەڵ ڕۆژئاوا، نەك لەسەر بنەمای ڕێككەوتنێكی ستراتیژیی قووڵ لەسەر ئاستی كێشە هەرێمییەكان ئێران ڕووسیا ناگەنە بۆچوونێكی هاوبەش، بەتایبەتی ئەو پرسانەی كە پەیوەندییان بە ئیسرائیل و سووریای دوای بەشار ئەسەدەوە هەیە، هەروەها ئێران ترسی ئەوەی هەیە كە ڕووسیا بە ئامانجە هاوبەشەكانەوە پابەند نەبێت، زیاتریش لەو ناوچانەی كێشەیان تێدایە هەماهەنگیی زۆر كەم لە نێوان ڕووسیا و ئێران هەیە، وەك ناوچەی باشووری قەوقاز، بەڵام لەگەڵ هەموو ئەمانەشدا هەتا ئێستاش ئایەتوڵا خامەنەئی ڕابەری شۆڕشی ئیسلامیی ئێران وەبەرهێنانێكی زۆر لە مانەوەی پەیوەندییەكی دوورمەودا لەگەڵ پوتین دەكات، پشتبەستنی ئێران بە ڕووسیا زیاتر تەكتیكییە نەك ستراتیژی، ئێران مەبەستێتی ئەم هاوپەیمانییەی لەگەڵ ڕووسیا بۆ پارێزگاریكردن لە نفووزی خۆی بەكار بهێنێت، هاوكات بچێتە ناو دانوستاندنێكی هەستیار لەگەڵ ئەمریكادا، بەڵام هەتا ئێستاش بێمتمانەیی بە ڕووسیا لەسەر ئاستی وڵاتانی ڕۆژئاوا و ئێرانیش هەیە، بۆیە سەرەنجام ڕەنگدانەوەی ئاراستەی ئێران ڕووەو ڕۆژهەڵات پێویستییە، نەك وەرچەرخانێكی ڕیشەیی، هەتا ئێستا بارودۆخی ستراتیژیی ئێران جێگیر نییە و لە هەڵبەز و دابەزدایە و بەستراوەتەوە بە دینامیكییەتی گۆڕاوی هەرێمی و نێودەوڵەتییەوە.

* هەتا چ ئاستێك ئالنگارییە ناوخۆییەكان، ناڕەزاییەكانی (سیاسی، بارگرانی و ئالنگارییە ئابوورییەكان) ڕەنگدانەوەیان هەبووە لەسەر ڕەفتارەكانی ئێران لەسەر ئاستی نێودەوڵەتی؟

- ناسەقامگیریی سیاسیی لەسەر ئاستی ناوخۆ بە شێوەیەكی زۆر گەورە ئالنگاریی ئابووری و كاریگەرییان لەسەر سیاسەتی دەرەوەی ئێران هەبووە، هەر ئەم كاریگەرییانەش ناچاریان كرد، زیاتر بەرەو پراگماتیكی و كەمتر بەرەو توندڕۆیی ئایدیۆلۆژی هەنگاو هەڵبگرێت، ئەمەش لە پێناوی ئەوەی بتوانێت مامەڵە لەگەڵ ناڕەزایی گەلەكەی و خراپیی باری ئابووری و گۆشەگیرییە نێودەوڵەتییەكەی بكات، لە ئێستا سەركردەكانی ئێران دەیانەوێت دووبارە «ئەوەی پێی دەگوترێت سیاسەتی «ڕووبەرووبوونەوە» پێداچوونەوەی تێدا بكەن و هەڵسەنگاندنی بۆ بكەنەوە، یەكێك لە هۆكارە سەرەكییەكانیش لە پشتی ئەم وەرچەرخان و بەدواداچوونەی ئێران بۆ سیاسەتەكانی پێشووی خۆی، كە ئەم سیاسەتەی ئێستا ئێران لەسەر ناوخۆ پیادەی دەكات، لەگەڵ ئەو سیاسەتە یەك ناگرێتەوە، كە دەوڵەتانی كەنداو پیادەی دەكەن، بەتایبەتی عەرەبستانی سعودیە كە لە سیاسەتی ئاراستەكراوی ئایینەوە ئێستا خۆی وەرچەرخاندووە بۆ سیاسەتێك كە جەخت لەسەر بازرگانی و تەواوكاریی جیهانی دەكات، ئەمەش وای كرد ئەم دەوڵەتانە بە هاوپەیمانییان لەگەڵ هێزە گلۆباڵییەكان و كردنی دیپلۆماتییەتی ئابوری بە ئەولەویەت، سەربكەون و باڵادەست بن بە سەر نفووزی ئێرانی لەسەر ئاستی هەرێمی و ناوچەكەدا.

چاودێرە سیاسییە ئێرانییەكان زۆر جەخت لەسەر ئەوە دەكەنەوە كە خۆپابەندكردنی تاران بە هەڵوێستی ئایدیۆلۆژیی ئایینییەوە هۆكارە بۆ گۆشەگیربوونی ئێران، بەڵام دەوڵەتانی عەرەبی وەك ڕكابەری ئێمە گەشە دەكەن، هەر بۆیە گوشاری ناڕەزایەتییە ناوخۆییەكان بارگرانیی ئابووری و كۆدەنگییەكی دروست كردووە كە ئێران دەستبەرداری ئەو دابەشكارییە سادەیەی «ڕۆژهەڵات - ڕۆژئاوا « بێت و، ناچارە هەنگاو بۆ دیپلۆماتییەتێكی خۆگونجاندن بەرەو بازرگانی هەڵبگرێت. بێگومان ئەو وەرچەرخانەی ئێستا لە سعودیە دەبینرێت، بە شێوەیەكی تایبەتی هۆكاری سەرهەڵدانی ئەم گفتوگۆیانەیە لە ئێراندا، بۆ ئێران ئەو ڕاستییە تەواو ئاشكرا بووە كە مانەوە لە جیهانی جیهانگیریدا، پەیوەستە بە توانای خۆگونجاندنەوە نەك بەسەتەڵەكی ئایدیۆلۆژی، ڕازیبوونی ئێرانیش بە دەستپێكردنی دانوستاندن لەگەڵ ئێدارەی ترەمپ ڕەنگدانەوەی ئەو وەرچەرخانە ناوخۆییانەن كە لە ئێران هاتوونە ئاراوە، تەنیا ئومید ئەوەیە كە بگەڕێنەوە بۆ سیاسەتی پراگماتیكی، نەك دروشمبازی، بەمەش پێگەی ئێران لەسەر ئاستی هەرێمی و نێودەوڵەتی شكۆی بۆ دەگەڕێتەوە.

* تا چ ئاستێك ستراتیژیەتی ئێران بۆ درێژەدان بە پشتگیریی گرووپەكانی وەك (حزبوڵڵای لوبنانی، حەماس، حوسییەكان) لە چوارچێوەی ئەو گۆڕانكارییانەی لە ناوچەكەدا ڕوو دەدەن، درێژەی دەبێت؟

- ستراتیژیەتی ئێران لەسەر ئاستی هەرێمی بۆ پشتیوانیكردن لە گرووپە چەكدارە پاشكۆكانی وەك حزبوڵڵا و حەماس و حوسییەكان، بەهۆی دینامیكیەتی گۆڕانكارییەكانی ناوچەكە و گوشارە زۆرەكانی ئەمریكاوە، ڕووبەڕووی ئالنگاریی زیاتر بووەتەوە. ڕاپۆرتە ڕۆژنامەگەرییەكان ئاماژە بەوە دەكەن كە ئێران چاوخشاندنەوە بە پشتیوانیكردنی لە میلیشیای حوسییەكان دەكات، لەمەش زیاتر باس لەوە دەكەن، ئێران هێزەكانی خۆی لە یەمەن دەكێشێتەوە بۆ ئەوەی خۆی لە ڕووبەڕووبوونەوەی ڕاستەوخۆ لەگەڵ ئەمریكا بپارێزێت، ئەم هەمواركردنەوەی هەڵوێستەی ئێران ڕەنگدانەوەی ئەو پێداویستییە زۆرەی تارانە كە دەیەوێت ئەولییەت بە ئاسایشی ناوخۆی بدات لە ناو ئەو گێژاوەی كە ڕۆژانە ئەمریكا هێرشە ئاسمانییەكانی چڕتر دەكاتەوە و هێزكانی لە دەریای سوور و ئۆقیانووسی هیندی زیاتر دەكات.

پەیامی ئێران لە ئێستا بۆ میلیشیای حوسییەكان و میلیشیا عێراقییەكان ددانبەخۆداگرتنە وەك وەرچەرخانێكی ستراتیژی، نەك لە ڕێگەی پاشكۆكانیەوە بارودۆخەكە زیاتر ئاڵۆزتر بكات. پێدەچێت ئێران جەخت لەسەر بەڕێوەبردنی تەنگژەكان بكات و خۆی بەدوور بگرێت لەوەی بیانوویەك بداتە دەست ترەمپ و هێرشی ڕاستەوخۆ بكاتە سەری. ڕاپۆرتە ڕۆژنامەوانییەكان باس لەوە دەكەن، دوای ئەوەی جارێكی دیكە واشنتۆن حوسییەكانی وەك ڕێكخراوێكی تیرۆریستی پۆلێن كردەوە و ئەو هێرشە ئاسمانییە چڕانەی كردە سەریان، جووڵە و چالاكییان بە تەواوەتی كەم بووەتەوە، هەروەها ئاماژەش بەوە دەكەن، كە ئێران خوازیارە ئەو گوشارە نێودەوڵەتییانە لەسەر حوسییەكان كەم بكرێنەوە، لەوانە خۆی وەك ناوبژیوانێك بۆ چارەسەركردنی كێشەی حوسییەكان و كۆمەڵگەی نێودەوڵەتی پێشكەش بكات. سەرباری ئەمانەش، ئێران هەستی بەوە كردووە كە هێزی دەرەكیی دیكەش وەك ڕووسیا و چین دەستتێوەردانیان لە دینامكییەتی میلیشیا پاشكۆكانیدا كردووە، ئەمەش ئاستی نفووزی ئێرانی تووشی ئاڵۆزی كردووە. لە ئێستادا ئەو تۆمەتانە باس دەكرێن كە ڕووسیا بە ڕێگەی پێدانی زانیاریی هەواڵگری و چەك هاوكاریی میلیشیا حوسییەكانی كردووە، ئەمەش لە كاتێكدا مانای ئەوەیە كە ئەم میلیشیایانە بە تەواوەتی بە ئاراستەی ئێراندا كار ناكەن، ئەمەش كۆنتڕۆڵی تارانی لەسەر حوسییەكان لاواز كردووە.

ئەم وەرچەرخانە مانای ئەوە نییە ئێران بە تەواوەتی دەستبەرداری شەڕی بەوەكالەت بووە، بەڵكو هاوسەنگیی پراگماتیمان پیشان دەدات. ئێران هەوڵ دەدات خۆی لە هەڵكشانێك بەدوور بگرێت كە زۆری لەسەر دەكەوێت، هەروەها دەیەوێت پارێزگاری لە نفووزی هەرێمیی خۆیشی بكات، ستراتیژیەتی شەڕی بەوەكالەتی پێشووی ئێران كە میحوەری بوو، ئێستا ململانێ لەگەڵ میتۆدێكی زۆر هەستیار و جەختكردنەوە لەسەر مانەوەی خۆی دەكات لە بەرانبەر هەڕەشەكانی ئەمریكا و گۆڕانكارییە ناجێگرەكانی ناوچەكەدا، بۆیە ئێستا پشتگیریی ئێران بۆ پاشكۆكانی بووەتە پشتگیریی تاكتیكی و ئینتقائییانە لە بری پابەندبوونی گشتگیر، ئەمەش ڕەنگدانەوەی فشۆڵیی ئەو ستراتیژەیەتە كە تا دێت زیاتر دەبێت.

* ئەگەر بتەوێت مەزندەیەك بۆ ئایندە بكەیت، ئایا گەورەترین ئالنگاری و دەرفەتەكان لە ماوەی پێنج ساڵی داهاتوو بۆ سیاسەتی دەرەوەی ئێران چی دەبن؟

- مەزندە دەكەم لە پێنج ساڵی داهاتوودا سیاسەتی دەرەوەی ئێران ڕووبەڕووی دوو ئەلنگاریی پێكەوە گرێدراو ببێتەوە، كە یەكەمیان هەڵاوسان و چەقبەستنی ئابوورییە، دووەمیان باڵادەستبوونی توندڕەوە ئایدیۆلۆژیستەكان دەبێت، چاودێر و ڕەخنەگرە سیاسییە ئێرانییەكان باس لەوە دەكەن، كە توندڕەوەكان كە هیچ ئەزموونێكی جیهانییان نییە و بە وردی لە بارودۆخی جیهان تێناگەن، بە شێوەیەك سیاسەتی دەرەوی ئێران دادەڕێژنەوە كە زیاتر وڵاتەكە بەرەو گۆشەگیریی ستراتیژی دەبەن، بۆیە زیاتر پشت بە گوتاری ئایینی و ئەو دروشمانە دەبەستن كە دژی ڕۆژئاوان، بەمەش ئێران لە ناو سیستمی نێودەوڵەتیدا گۆشەگیر دەبێت، ئەمەش بەتایبەتی كە وڵاتانی دیكەی كەنداو، بەتایبەتی سعودیە، لە میانەی دیپلۆماتیی برگماتی و جەختكردنەوەیان لەسەر بازرگانی زۆر پێش دەكەون.

لەسەر ئاستی ئابووری لە پێنج ساڵی داهاتوودا ئێران لە خراپترین دۆخی ئابووریدا دەبێت كە بەراورد بە 40 ساڵی ڕابردوو هیچ كاتێك هیندە ئابوورییەكەی خراپ نەبووە، لە ناو سیستمێكی دارایی شكستخواردوو، كێشە ژینگەییەكان، بێمتمانەیی بەربڵاوی گەلەكەی، زۆر زەحمەت دەبێت ئێران بتوانێت بە شێوەیەك سیاسەتی دەرەوەی ئاراستە بكات كە ببێتە هۆكاری بووژانەوەی ئابوورییەكەی، هەروەها وڵاتێكە كە سەرمایەیەكی كۆمەڵایەتی و متمانەی جەماوەری پێویستی نییە بۆ ئەوەی پڕۆژەی ئابووریی زۆر بەرفراوان جێبەجێ بكات، لە هەمان كاتدا ئەو گرووپەشی كە بەرژەوەندیی لەو بارودۆخەیەدا ڕێگری لە گۆڕانكاریی ڕیشەیی دەكەن كە سوودی بۆ هەموو گەل دەبێت. بەڵام وێڕای هەموو ئەمانەش، دەرفەت لەبەر دەستە، ئەگەر سەركردە پراگماتییەكان خاوەنی نفووز بن و بڕیاربەدەست بن، دەتوانن سەبارەت بە چەكی ئەتۆمی لەگەڵ ئەمریكا بگەنە ڕێككەوتنێك، بەمەش سزاكان سووك دەكرێت و ئاسۆیەك بۆ گەشەی ئابووری دەكرێتەوە، ئەگەر ئەو سەركردە پراگماتییانە هەستیان بەوە كرد، كە كێشە ئابورییەكانی ئێران پەیوەستن بە ئاراستەی سیاسەتی دەرەوەیان، ئەوا هەنگاو بەرەو دیپلۆماتیەتی تەواوكاریی گلۆباڵی هەڵدەگرن.

سەرەنجام، ئێران لەبەردەم گەورەترین دەرفەتدا دەبێت، ئەگەر دەستبەرداری بەستەڵەكی ئایدیۆلۆژی ببێت و تەبەنی پراگماتیەتی ئابووری بكات، بەڵام هەموو ئەمانە دەوستێتە سەر ئەوەی چۆن كۆتایی بە باڵادەستیی چەسپاوی موحافیزەكارە توندڕەوەكان دێت.