مایكڵ مۆسۆ پڕۆفیسۆری كاروباری نێودەوڵەتی لە زانكۆی سەنتڕاڵ فلۆریدا بۆ گوڵان: ترەمپ پێی وایە بەخشندەبوونی ئەمریكا زیانی بە ئابووریی وڵاتەكەی گەیاندووە
مایكڵ مۆسۆ، پڕۆفیسۆری سیاسەت و ئاسایش و كاروباری نێودەوڵەتییە لە زانكۆی سەنتڕاڵ فلۆریدا، لە توێژینەوەكانیدا بایەخ بە پەیوەندیی نێوان هەلومەرجە ئابوورییەكان و دامەزراوە و ناكۆكییەكان دەدات و، خاوەن تیۆرێكی تایبەتە كە پەیوەستە بەوەی چۆن دەرفەتی یەكسان لە بازاڕدا بایەخ دروست دەكات، بۆ لیبڕاڵ دیموكراسی و هێنانەئارای ئاشتی لە نێوان نەتەوە و دەوڵەتەكاندا. مۆسۆ پشتیوانی لەوە دەكات كە وڵاتە دەوڵەمەندەكان هەوڵی ئەوە بدەن، دەرفەتی بەربڵاوی ئابووری بۆ ئەو وڵاتانە بڕەخسێنن، كە كەمتر گەشەكردوون، چونكە پێی وایە ئەمە دەبێتە هۆی بەدیهێنانی ئاشتییەكی هەمیشەیی و دادپەروەرانە لەسەر ئاستی جیهان. لەم ڕووەوە گۆڤاری گوڵان دیمانەیەكی لەگەڵدا ساز كرد، كە تەوەرە سەرەكییەكانی بە شێوەیەكی سەرەكی پەیوەست بوون بە بڕیارەكانی سەرۆك دۆناڵد ترەمپ لە بارەی سەپاندنی ڕسوماتی گومرگی بەسەر چەندین دەوڵەتی دۆست و هاوپەیمانی ویلایەتە یەكگرتوەكانی ئەمریكاوە.
* ئاشكرایە كە دەستەبەركاربوونی سەرۆك دۆناڵد ترەمپ و گرتنەدەستی جڵەوی دەسەڵات لە كۆشكی سپیدا، هەژان و هەرایەكی گەورەی لە چەند ڕەهەندێكەوە دروست كردووە، نەك هەر تەنیا پرسی شەڕی سەربازی و كێشە سیاسییەكان و پرسی پڕۆگرامی ئەتۆمی، بەڵكو لە هەمان كاتدا ترەمپ لە ڕێی ڕاگەیاندنی سەپاندنی ڕسومی گومرگییەوە، شڵەژانێكی لە ئابووریی جیهانیشدا دروست كردووە، ئێوە چۆن لەم پرسە دەڕوانن؟
- كارێكی زەحمەتە سەر دەربكەین لە بەها و حیكمەت ئەم ڕسوماتی گومرگییەی ترەمپ سەپاندوونی. بەتایبەتی لەو ڕووەوە، كە ئەم ڕێكار و بڕیارانە تەواو دژ و پێچەوانەن لەگەڵ پرەنسیپی پەیوەست بە پەیوەندییە ئاساییە بازرگانییەكانەوە، كە بەردی بناغەی سیستمە بازرگانییەكەی جیهانن لە دوای جەنگی دووەمی جیهانییەوە. لە بنەڕەتدا، ڕسوماتی گومرگی بەسەر هەر بەرهەمێكدا دەسەپێنرێت، نەك بەسەر نەتەوەدا، هەر وڵاتێكیش ئەو ڕێژەی ڕسوماتە پێشكەش بە هەر وڵاتێكی دیكە دەكەن، كە بە پەسەندكراوترین و باشترینی دەزانن. ئێستا سەرۆك دۆناڵد ترەمپ دێت و ئەم نۆرمە هەشتا ساڵەی پەیوەست بە ڕێژەی ڕسومات پێچەوانە دەكاتەوە. لەوەش خراپتر، ڕێژەی ڕسوماتەكە لە ئاست هەر نەتەوەیەكدا بە گوێرەی هاوسەنگیی بازرگانی ئەو وڵاتە لەگەڵ ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا دەسەپێنێت، ئەمەش بە ئامانجی ئەوەی هاوسەنگیی بازرگانی بهێنێتەئاراوە لەگەڵ تێكڕای دەوڵەتاندا، ئەمەش لە ڕووی ئابوورییەوە هیچ مانایەك هەڵناگرێت. لەبەر ئەوەی وڵاتان كاڵا و كەلوپەلی جیاواز بەرهەم دەهێنن و بازرگانییان پێوە دەكەن، ئەمەش دۆخێك دروست دەكات كە هاتنەئارای ناهاوسانگی بازرگانی دەرئەنجامێكی حەتمی بێت. بۆ نموونە، ڕەنگە بەكاربەرانی ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا شوكولاتەی «غانا»یان پێ پەسەند بێت، ئەگەرچی دەكرێت خەڵكی غانا هێندە هەژار بن كە نەتوانن بە هەمان بڕ و ئەندازەی ئەو شۆكولاتەی بە ئەمریكای دەفرۆشن، كەلوپەل لە ئەمریكا بكڕنەوە. دەرئەنجامەكەش ئەوە دەبێت كە ئەمریكییەكان بڕێكی كەمتری شوكولاتە بەكار ببەن، بەڵام ڕسوماتێكی زیاتری گومرگی بدەن. خاڵی كۆتایی ئەوەیە كە ئامانجی بنەڕەتیی دۆناڵد ترەمپ بۆ بەدەستهێنانی هاوسەنگیی بازرگانی هەڵەیەكی گەورەیە، چونكە بووەتە داینەمۆی ئابووریی جیهان. لە سەروەختی پووكانەوەی ئابووری لە ساڵانی سییەكانی سەدەی ڕابردوودا، سەركردەكانی ئەمریكا دەركیان بەو ڕاستییە كرد، كە وڵاتەكەیان هێندە گەورەیە و ناكرێت بەرگەی زیادەی بازرگانی بگرێت، چونكە كارێكی لەم چەشنە زیان بە ئابووریی جیهان دەگەیەنێت، لە كۆتاییدا ئەم زیانە خودی ئابووریی ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكاش دەگرێتەوە. كەواتە، ئەوەی لەم ڕووەوە دەمەوێت بیڵێم، ئەوەیە كە بوونی كورتهێنانی بازرگانیی دۆخەكە لە بەرژەوەندیی ئەمریكادایە، كە ئەمەش هەمیشە هاوشانە بە وەبەرهێنانی دەرەكی. كەواتە بازرگانی هەلومەرجێكە كە لە بەرژەوەندیی هەموواندایە، بە چاوپۆشین لەوەی كورتهێنان، یان زیادەباری بازرگانی هەیە، یان نا.
* بەڵام ئەگەر لەگەڵ پاساوەكانی سەرۆك دۆناڵد ترەمپ بڕۆین، ئەوا ئەو هەمیشە جەخت لەسەر ئەوە دەكاتەوە كە دۆست و دوژمنەكانی ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا كەڵكیان لە وڵاتەكەی وەرگرتووە و بەرژەوەندییەكانی خۆیان لەسەر حیسابی بەرژەوەندییەكانی ئەمریكا هێناوەتەدی، هەر ئەمەش بووە هۆی ئەوەی دۆناڵد ترەمپ شەڕێكی ئابووری دژ بە جیهان ڕابگەیەنێت، ئەوە بوو بە چەشنێكی بێ پێشینە، دەسەڵاتە ناوازەكانی خۆی بەكار هێنا، ئێوە تا چەند لەگەڵ ئەم لێكدانەوەیەی ترەمپ هاوڕان؟
- ئەم لێكدانەوە و پاساوەی دۆناڵد ترەمپ هەم چەواشەكارانەیە و هەم زۆر سەتحی و سادەیە. هەر چەندە دەبێت ئەوەش بڵێین، كە هاوشێوەی هەر چیرۆكێكی دیكە، ئەم بانگەشەیەی ترەمپیش هەندێ ڕاست و دروستی لەخۆ دەگرێت. بە شێوەیەكی گشتی، ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا تا ڕاددەیەك نەتەوەیەكی كراوەیە بە ڕووی بازرگانیدا، بەتایبەتی لە پەیوەندی بە كاڵا بەرهەمهێنراوەكانی سەرچاوەگرتوو لە وڵاتە تازەگەشەكردووەكانەوە. ئێمە دەزانین كە لە دوای جەنگی دووەمی جیهانی، ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا دەستی دایە بنیادنانی سیستمێكی بازرگانیی جیهانی و لەم ڕووەوە هەندێ پرەنسیپی بۆ بەرژەوەندیی خۆی چەسپاند لە پەیوەندی بە ڕسوماتی گومرگی و بەهای دراوەكانەوە. لە بەشێكیدا، سەركردەكانی ئەمریكاش ئەم كارەیان لەسەر بنەمای ئەو باوەڕە كرد، كە ئەگەر دۆخی وڵاتانی دیكە باش بێت، ئەوا ئەمە ڕەنگدانەوەی ئەرێنی و باشی لەسەر دۆخی ئەمریكاش دەبێت، بەشێكیشی پەیوەست بوو بۆ ستراتیژیی پیادەكراوی ئەو كاتەی ئەمریكا كە بریتی بوو لە ستراتیژیەتی ئیحیتواكردن لە دژی یەكێتیی سۆڤییەت لە سەروەختی شەڕی سارددا. كە وابێت، دەبێت ئاماژە بەوە بكەین، كە زۆرێك لە وڵاتان بە پشتیوانییەكی بەرچاوی ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا، توانیویانە سەركەوتووانە پەرە بە ئابوورییەكانیان بدەن، كەچی ئەم وڵاتانە بەربەستی بازرگانی گومرگی و ناگومرگیشیان هەیە و بەرهەمەكانی ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكایان كردووەتە ئامانج. هەرچۆنێك بێت، ئەمریكاش لە هەمان كاتدا ئاستەنگی بازرگانیی گومرگی و ناگومرگی هەیە، كە كاڵا هاوردەكراوەكان دەكەنە ئامانج. لە كاتێكدا، ئەمریكا بە شێوەیەكی گشتی وەك دەستەبەركارێكی بەخشندە بۆ بازاڕ و سەرمایەی وڵاتانی دیكە ڕەفتاری كردووە، و زۆرێكیش لە بەرهەمە ئەمەریكییەكان پارێزراو بوون لە ڕسوماتی گومرگی و ناگومرگی، لە نێویاندا جووتیاران و كارسازانی قوماش و ئۆتۆمبێل لە ئەمریكا. ئەگەر لێرەدا وەڵامەكە پوخت بكەمەوە، ئەوا ئەو بانگەشە و پاساوەی سەرۆك دۆناڵد ترەمپ دەیكاتە بناغە و بنچینەی بڕیارەكانی، هەندێ ڕاست و دروستییان تێدایە، چونكە لە ڕووی مێژووییەوە ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا پتر بەخشندە بووە لەگەڵ وڵاتانی دیكە، بە بەراورد بە سەخاوەتمەندی زۆرێك لەم وڵاتانە لە ئێستادا لە ئاست ئەمریكادا. پێدەچێت سەرۆك دۆناڵد ترەمپ پێی وابێت كە بەخشندەبوونی وڵاتەكەی لە ڕووی مێژووییەوە زیانی بە ئابووریی ئەمریكا گەیاندووە، لە كاتێكدا دید و تێڕوانینی ئابووریناسان ئەوەیە، یان هاوڕان لەگەڵ ئەوەی كە ئەم بەخشندەبوونە مێژوییەی ئەمریكا لە دوای جەنگی دووەمی جیهانەوە تا ئێستا، بە چەشنێكی بەرچاو بووەتە هۆی باشتركردنی ئابووریی ئەم وڵاتە.
* زۆر باشە، ئێوە لە وەڵامەكانتاندا هەم ڕەخنە لەم ڕێكار و بڕیارانەی دۆناڵد ترەمپ دەگرن، هەم پێتان وایە پاساوەكانی ترەمپ كەم تا زۆر ڕاست و دروستی لەخۆ دەگرن. لێرەدا پرسیارەكە ئەوەیە ئایا سەرۆكی ئەمریكا نەیدەتوانی بە ڕێكارێكی كەمتر توندتر ئامانجەكانی بەدی بهێنابایە؟
- بەڵێ، بە دڵنیاییەوە چەندین ڕێكاری كەمتر توندتر هەبوون كە دۆناڵد ترەمپ دەیتوانی بیگرتنایەتەبەر. خۆ ئەگەر ئامانجەكەی ئەوە بووبێت كە كورتهێنانی بازرگانی ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا كەم بكاتەوە، ئەوا دەتوانێك هەوڵی كۆتاییهێنان بە كورتهێنانی بوودجەی ساڵانەی وڵاتەكەی بدات، كە بووەتە هۆی قووڵتركردنەوەی كورتهێنانی بوودجەی ئەمریكا، لە ڕێی زیادكردنی خواست لەسەر كاڵا هاوردەكراوەكانەوە. هەروەها لە سایەی سندوقی نێودەوڵەتیی دراو و ڕێكخراوی بازرگانیی جیهانی، ئەمریكا دەتوانێت هەوڵی لاوازكردنی بەهای دۆلار لە بەرانبەر دراوە جیهانییەكانی دیكە بدات، ئەمەش دەبێتە هۆی ئەوەی كاڵاكانی ئەمریكا توانای ئەوەیان هەبێت ململانێیەكی زیاتر بكەن لە بازاڕە جیهانییەكاندا. هەروەها دەتوانێت ڕێكارەكانی نێو ڕێكخراوی بازرگانیی جیهان بەكار بهێنێت بۆ لێپرسینەوە لەو وڵاتانەی بانگەشەی ئەوە دەكرێت، كە زیان بە هەناردەی ئەمریكا دەگەیەنن لە ڕێی بەربەستە ناگومرگییەكانەوە.
