كریستۆفەر جەی فێتەوێس پڕۆفیسۆری زانستی سیاسی لە زانكۆی تۆلەین بۆ گوڵان: موعجیزە ئاسا دەبێت ئەگەر ئەمریكا و ئێران بتوانن بگەنە ڕێككەوتن
كریستۆفەر جەی فێتەوێس، پڕۆفیسۆری بەشی زانستی سیاسییە لە زانكۆی تۆلەین، تایبەتمەند و وانەبێژی چەندین بواری گرنگە وەك سیاسەت و ستراتیژیەت و پەیوەندییە نێودەوڵەتییەكان و ئاسایشی نێودەوڵەتی، سیاسەتی دەرەوەی ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا و چەكی كۆمەڵكوژ. پێشتریش وانەبێژ بووە لە چەند زانكۆیەكی بەناوبانگ و ئاستبەرزی وەك زانكۆی جۆرج واشنتۆن و زانكۆی ویلایەتی ئۆهایۆ، هەروەها خاوەنی چەندین توێژینەوە و كتێبە لە بواری سیاسەتی دەرەوەی ئەمریكا.
بۆ قسەكردن لەسەر دۆخی ئێستای ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست و سیاسەتی دەرەوەی ئیدارەی ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا بە سەرۆكایەتیی دۆناڵد ترەمپ، لە ئاست ئەم ناوچەیە و بە دیاریكراوی لە بەرانبەر وڵاتی ئێران، و بە دیاریكراوتر پرسی گفتوگۆكانی نێوان ئەمریكا و ئێران لەبارەی پڕۆگرامە ئەتۆمییەكەی ئێران و ئەگەری گەیشتن بە ڕێككەوتن و لە هەمان كاتدا پرسی ئەوەی ئایا دەكرێت خۆ لابدرێت لە هەڵگیرساندنی جەنگێكی دیكە لەم ناوچەیە، گۆڤاری گوڵان ئەم دیمانەیەی لەگەڵ ساز دا.
* ئاشكرایە سیاسەتە دەرەكییەكانی ئیدارەی ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا بە سەرۆكایەتیی دۆناڵد ترەمپ مشتومڕێكی زۆری بەدوای خۆیدا هێناوە. ئەم ئیدارەیە هەروەك ئەوەیە پەلەی بێت و نەیەوێت هیچ كاتێك بەفیڕۆ بدات، دەستی داوەتە سەر دۆسێ و كاریان لەسەر دەكات، بەڵام دەمانەوێت پرسیاری ئەوە بكەین، ئایا پێتان وایە سیاسەتی ئەم ئیدارەیە لە ناوچەی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا لەسەر چی بنیاد نراوە؟
- كێشەكە لە پەیوەندی بە سەرۆكی ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا (دۆناڵد ترەمپ)ـەوە، ئەوەیە كە ئەو كەسایەتییەكی دیاریكراوی هەیە و لە ڕوانگەیەكی دیاریكراویشەوە لە جیهان دەڕوانێت، ڕوونتر و وردتر لەم ڕووەوە بڵێم، ئەوەیە كە خودی ترەمپ جیهان بە ڕەش و سپی دەبینێت و لە ڕوانگەی خێر و شەڕەوە لێی دەڕوانێت، لەوەش زیاتر، هەموو شتێك لە دیدگەی شەخسی خۆیەوە سەیر دەكات، واتە ئەو پێی وایە كەسە باشەكان ئەوانەن كە هاوشێوەی خودی خۆین (وەك ترەمپ وان)، لە كاتێكدا كەسانی خراپ و شەڕانگێزیش ئەوانەن كە هاوشێوەی ئەو نین و لەو ناچن.
* هەر لە پەیوەندی بە دۆخی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستەوە و بە دیاریكراوی كەرتی غەززە، ئەوا ئاشكرایە كە كێشەكە ئەوەیە كە سەرەڕای ئەو نەهامەتی و دۆخە كارەساتبارەی بەسەر خەڵكەكەدا هاتووە، ئەوا هێشتا چارەسەرێكی ڕاستەقینە لە ئاسۆدا دەرنەكەوتووە، ئەمەش هێندەی دیكەی دۆخەكەی دژوار كردووە، مەبەستمان نەبوونی ئومێدە لەم ڕووەوە. ئایا دەكرا چی بكرایە بۆ هێوركردنەوەی دۆخەكە و نەكرا؟ ئایا لە ئێستادا دەتوانرێت چ بكرێت بۆ ئەوەی هەلومەرجەكە باشتر بكرێت؟
- ئەوەی دەكرێت لەم بارەیەوە بگوترێت ئەوەیە كە پێویست بوو ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا مومارەسەی ئەو كاریگەری و دەستڕۆیشتووییەی بكردایە كە هەیبوو، مەبەستم ئەو كاریگەرییەی كە هەیبوو لە ئاست دەوڵەتی ئیسرائیلدا، ئەویش لە پێناو ئەوەی فشاری لەسەر ئەو دەوڵەتە دروست بكردایە، بۆ ئەوەی پتر بە حەزەر و وریاییەوە لە كەرتی غەززە هەنگاوی هەڵگرتایە و زیاتر بایەخ و گرنگیی بە چارەنووسی كەسە بێتاوانەكان بدایە، بەڵام ئەوەی بەدیمان كرد، ئەوە بوو كە ئیدارەكەی سەرۆك جۆ بایدن ڕەزامەندیی دا لەسەر هەموو هەوڵ و هەنگاوەكانی حكومەتەكەی بنیامین نەتانیاهۆ، لە دەرئەنجامدا ئەوەی ڕووی دا و ئەوەی هاتە ئاراوە، ئەوە بوو كە دۆخەكە بە ئاراستەیەكی خراپتر و خراپتردا چوو.
* پرسێكی دیكەی گرنگیی ئەم ناوچەیە بریتییە لە ئێران، كە ئاشكرایە هەر لە سەرەتای دەستبەكاربوونیەوە، ئیدارەی سەرۆك دۆناڵد ترەمپ سەرنجەكانی لەسەر ئێران چڕ كردەوە و گوشاری زۆری لەسەر ئەو وڵاتە دروست كرد، تەنانەت هەڕەشەشی كرد، بەڵام لە هەمان كاتدا دەرگا و دەروازەی بە ڕووی گفتوگۆشدا لەگەڵ ئێران كردووەتەوە. پرسیارەكە ئەوەیە ئایا ئەم گوشارانەی ئەمریكا و ئەم گفتوگۆیانەی لەگەڵ ئێراندا دەرئەنجامی خوازراویان بۆ ئەمریكا لێ دەكەوێتەوە؟
- ئەوەی پەیوەست بێت بەو گفتوگۆیانەی لە نێوان ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا و وڵاتی ئێراندا بەڕێوە دەچن، ئەوا بە تێڕوانینی من شتێكی نزیك لە موعجیزە دەبێت ئەگەر پرۆسەكە بە ئاراستەیەكدا بڕوات كە ئەم دوو وڵاتە بتوانن بگەنە ڕێككەوتنێك لەبارەی پڕۆگرامە ئەتۆمییەكەی ئێرانەوە. مەبەستم گەیشتنە بە ڕێككەوتنێكی هاوشێوەی ئەوەی لە پێشوودا هەبوو. نەك هەر ئەوە، لەوەش زیاتر، من متمانەیەكی كەمم هەیە بەوەی ئیدارەی ئێستای ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا بتوانێت خۆی بەدوور بگرێت لە هەڵگیرساندنی شەڕێكی دیكەی ناپێویست لە ناوچەی كەنداودا.
* ئێوە لە كۆتایی وەڵامەكەدا گومانتان هەبوو لە توانای ئەمریكا بۆ خۆلادان لە شەڕێكی دیكە، لێرەدا دەمانەوێت وەڵامەكەی ئێوە گرێ بدەینەوە بە لێدوانی بەرپرسێكی باڵای ئێرانی- عەلی لاریجانی- كە ئاماژەی بەوە كرد، بۆی هەیە ئێران پەنا بباتەبەر دروستكردنی چەكی ئەتۆمی ئەگەر هێرش بكرێتەسەر وڵاتەكەی. تێڕوانینی ئێوە لەم ڕووەوە چییە؟
- ئەوە شتێكی ئاساییە كە هەر كەسێكی نێو ئێران بەم چەشن و شێوازە بیر بكاتەوە و لێكدانەوە بكات، دواتر نابێت لەم ڕووەوە ئەوە لە یاد بكەین، كە ئەوە ئیدارەی سەرۆك باراك ئۆباما بوو كە لە بنەڕەتدا ئەم كێشەیەی چارەسەر كرد، بەڵام گرفتەكە لەوەدایە كە هەر شتێك پەیوەست بێت بە باراك ئۆباماوە، ئەوا لەلایەن دۆناڵد ترەمپەوە بێزراو و ڕەتكراوەیە، چونكە هەر ئەوە ترەمپ بوو كە تیگەیشتنێكی پیشان نەدا لە ئاست ڕێككەوتنە ئەتۆمییەكەدا و بگرە لەم ڕێككەوتنە كشایەوە، هەر ئەوەش هۆكاری سەرەكیی كشانەوەكەی بوو كە باراك ئۆباما ئەنجامی دابوو.
* لە پاڵ ئێراندا، عێراقیش ڕووبەڕووی گوشاری زۆر بووەتەوە لەلایەن ئیدارەی دۆناڵد ترەمپەوە، بۆ ئەوەی عێراق خۆی بە دوور بگرێت لە ئێران، كە تەنانەت لە نێو كۆنگرێسی ئەمریكادا پڕۆژە یاسای ڕزگاركردنی عێراق لە دەستڕۆیشتوویی ئێران پێشكەش دەكرێت، لێرەدا پرسیارەكە ئەوەیە عێراق دەتوانێت چی بكات لەم ڕووەوە، بەتایبەتی كە لە پێگەیەكی زۆر بەهێزدا نییە لە ئاست ئەمریكادا؟
- ئەوە ڕوونە كە ئیدارەی ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا بە سەرۆكایەتیی دۆناڵد ترەمپ هەوڵ دەدات گوشار لەسەر كاراكتەرەكانی دیكەش بكات بۆ ئەوەی هاوكار بن لەو پرۆسەی گفتوگۆیانەی دەستیان پێ كردووە. من لەم ڕووەوە بە شێوەیەكی گشتی وەڵام دەدەمەوە، پێم وایە لەبەر ئەوەی لە ماوەی چەند مانگی كەمی ڕابردوودا ترەمپ سەرقاڵی سووكایەتپێكردن و تووڕەكردنی دۆست و هاوپەیمانەكانی بووە، ئەوا لەم ڕوانگەیەوە پێم وایە، یان با بڵێم گومانم هەیە لەوەی پەرۆشییەك هەبێت لەلایەن ئەو دۆست و هاوپەیمانانەوە بۆ هاوكاریكردنی ترەمپ.
* با دواپرسیاریشمان لەسەر ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست بێت. ئایا بە لەبەرچاوگرتنی ئەو ئاڵوگۆڕە قووڵ و گەورەیەی ئەم ناوچەیەی گرتووەتەوە، پێتان وایە لە ئێستادا دەرفەت و بوارێك دروست بووبێت بۆ ڕاستەڕێكردنی كاروبارەكان و بەدیهێنانی ئارامی و سەقامگیرییەكی درێژخایەن، یان ئەوەتا دەبێت گەلانی ناوچەكە خۆیان بۆ ڕۆژگارێكی دیكەی پشێوی و خوێنڕێژی ئامادە بكەن؟
- ئەوەی كەسانی گەشبین لەم ڕووەوە ئاماژەیان پێ كردووە، ئەوەیە كە پێیان وایە ئەگەری ئەوە هەیە لە كۆتاییدا و دوای پشێوی و پەرەسەندن و پێشهاتەكانی ئەم دواییە، ئەم ناوچەیە بتوانێت ڕێگەیەك بدۆزێتەوە بە ئاراستە و ئاقاری ئایندەیەكی نوێدا، واتە بۆی هەیە ئەم تراژیدیا و كارەساتانە ببنە هۆی ئەو دۆخە نالەبار و ناهەموارەی كە ئێستا بهەژێنن، بە چەشنێك كە بتوانرێت لە كۆتاییدا بەرەوپێشچوون بەدی بهێنرێت بە ئاراستەی بەدیهێنانی سەقامگیری. لەلایەكی دیكەوە، ئەو كەسانەی كە ئەزموون و ئاشنایەتییان هەیە بە هەلومەرجی ئەم ناوچەیە، ئەو ڕاستییە دەزانن كە ناوچەی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست بە چەشنێكە كە لە كارەساتێكەوە دەپەڕێتەوە بۆ كارەساتێكی دیكە و هەمیشە و هەردەم بۆی هەیە بارودۆخەكە بەرەو خراپتر بچێت.
