ئیران و ب سیاسى حكومیكرنا ئایدیۆلۆژییا شێعهگهراتیێ: شرۆڤهیهك سایكۆلۆژیایا دیرۆكى
د. نهسرهدین ئیبراهیم گولى*
پێشهكیهك دیرۆكى:
ل شارستانیهتا ئیرانێ ههر ژ ئێكهم دهستههلاتا سیاسى، دهستههلاتێ دگهل كهسێن ئایینى تێكهلى ههبینه. پاشایێن میدى رێزگرتنهك مهزن بۆ كهسێن ئایینى و مۆغان ههبیه ( ژێدهرێ 1، بهرگێ ئێكهم: ل. 262)، و ئهڤه ئانكۆ وان كارتێكرن لسهر پاشایێن میدى ههبیه. و پشتى وان شاهێن ئهشكانى لدۆر بابهتێن گرنگێن وهلاتى دگهل زهلامێن ئایینى دانوستاندن دكرن (1، ب.1: ل. 688). بهرزیایێ میدى و ئهردهشێرێ ژى ههمان ههلوێست ههبى (1، ب. 358)، و ههتاكۆ ئهردهشێرێ بابهكان، دامهزرێنهرێ ساسانیان، ئایینێ زهردهشتى كره ئایینێ فهرمیێ دهولهتا خۆ (1، ب. 1: ل.708).
ئهڤى ههلوێستى ل ئیرانێ گهلهك ئهڤراز و نشیڤى بخۆڤهدیت ههتا گههشتیه سهردهمێ سهفهوییان. دامهزرێنهرێ سهفهوییان، شێخ سهفیهدینێ ئهردهبیلى، بۆ دروستكرنا ئێكگرتن دناڤبهرا ئیرانیان و جۆداكرنا وهلاتێ خۆ ژ وهلاتێن دیترێن ئیسلامى و مسۆگهركرنا سهربخۆیى و ئێكپارچهییا ئیرانێ پهنا بۆ مهزههبێ شیعهى بر و ئهڤ مهزههبه كره مهزههبێ فهرمیێ ڤى وهلاتى. كهسێن مهزههبى و ئایینى یێن شیعه دهستههلاتهكا مهزن ههبوو و رۆلهكێ مهزن دگێڕا و ههتاكۆ دهستههلاتا وان هندى و وهكى یا پاشایان لێهاتبوو چونكى لدویڤ بیروباوهرێن پاشایێن سهفهوى زانایێن شیعه جێگرێن ئیمامێ سهردهمێ خۆنه و لهوما ئهوان دهستههلات بسهر گیان و ژیان و مالێ خهلكێ ههبى و ههتاكۆ هندهك ژ وان خهلك دقۆتان و بڕیارا سێدارهدانا وان دهردئێخستن و مایێ خۆ د ههمى كاروبارێن وهلاتیدا دكرن. لڤێ قۆناغێدا بۆنه و رێوڕهسمێن شههیدێن ئایینى، كو سهدهیێ چهارهمێ كۆچى و لسهردهمێ ئالێ بۆیههییان ل هندهك جهێن ئیرانێ بهلاڤ بین، جارهك دیتر لسهردهمێ سهفهویان زیندى بیهڤه و ل ههیڤێن پیرۆزێن شیعهیا وهكى ههیڤا مۆحهڕهمێ خواندنا رهوزهیا و مهتحهكرنا پێشهوایێن ئایینى و مهزههبێ شیعهى بشێوهیهكێ بهربهلاڤ پهیدا بوون و ئهنجومهنێن جۆدا و دهستهكێن جۆدا ب ئالا و ئالاڤێن مهزههبى یێن ڤان رێوڕهسما وهكى زهنجیر و قهمهلخۆدان پهیدا بوون و ل مزگهفت و كۆلانێن باژێڕان كۆم دبوون و لخۆ ددان و تازى یێن شیعهیان ل سهرتانسهرى ئیرانێ پهیدا بین، و هێدى بیروباوهرێن وههمى و خۆرافات دناڤ خهلكێدا بهێزتر دبوون، و ل شوینا كو عهقل و لۆژیك بهێتهبكارئینان فالگرتنێن ئایینى بهلاڤ بین و خۆنیشاندانا ئاییندارى دناڤ خهلكێدا زێدهتر دبوو و ئهڤ جۆره هزره ژ لایێ پاشایێن سهفهوى دهاته بهێزتركرن و پشتگیرى ژێ دهاتهكرن، كو لدوماهیكێ بوویه ئهگهرێ ژناڤچۆنا سهفهویان (1،ب.2: 1709).
پشتى سهفهوییان و لسهردهمێ قاجارییان ل ئیرانێ ژى و ژ ئهگهرێ گهندهلیێن سیاسى و جڤاكى و ئابوورییا شاهێن وى سهردهمى دهلیڤهیهك بۆ سهرهلدانا بناڤودهنگێ (مهشروتیهت) پهیدابوو كو زهلامێن ئایینى و مهرجهعێن شیعهى رۆلهك بهرچاڤ تێدا ههبوو.
ئێكدیتر ژ وان ئهگهرێن هندێ ل كۆمارا ئیسلامییا ئیرانێ، مهزههبێ شیعهگهرى كرییه سیاسى و حكومى و دهولهتى، بۆ هندێ بوویه كو ئهو مهترسى و گهفا وان پشتى بدۆماهیك هاتنا دهستههلاتا سهفهوییان ههستپێكر، قهرهبۆبكهن. ژ لایهك دیترڤه كارتێكرنا مهرجهعێن شیعهگهریێ لسهر شاهێن ئیرانێ یێن قهجهرى ههبوویه و بوویه ئهگهرێ گهلهك تاوان ل دژى ئایینێن وهكى بابى و بههایى و گرووپێن دیترێن نهشیعى، و ئهڤ چهنده لسهردهمێ شاهێن پههلهوى نهمان و سیستهمێ سیاسیێ ئیرانێ لسهر بنهمایێ سهرهدهریكرنهكا باشتر دگهل ئایین و نهتهوهیێن دیتر بوویه، وهكى زهردشهتى، بههایى، بابى، جۆهى، مهسیحى، و سۆننهیان، لهوما دبینین خهلكهك ژ ڤان لایهنان دگههشتنه پلهیێن بلندێن حكومى، بهرۆڤاژى سهردهمێ قاجارى و سهفهوهى و كۆمارا ئیسلامییا ئیرانێ.
ئهڤ رۆل و كارتێكرنهیا زهلامێن ئایینى لسهردهمێ رهزاشاهێ پههلهوى، و ژ ئهگهرێ هندێ بیروباوهرێن وى وهكى ئاتاتوركى دژى ئایینى بوون، زۆر كێمتر لێهاتن، و لسهردهمێ كۆڕێ وى محهمهدرهزاشاهى، تا رادهكى ههبوون، و بهلگه ژی ئهون گهلهك كهسێن ئایینى وهكى دكتۆر بههشتى و ... هتد، ل دهزگههێن پهروهردهیى و فێركرنێدا وانه دگۆتن، ههرچهنده كو كهسێن وهكى (احمد كسروى) دژى وان بوون، بهلێ چونكى ژ ئالیێ تووندهاژۆیێن شیعه دهاتنهتیرۆركرن، زویكا دهنگێ وان تهپهسهر دبوون.
هاتنا دهستههلاتا كۆمارا ئیسلامى:
دگهل هاتنا ئایهتۆلا خۆمهینى ل سالا 1979، جارهك دیتر و گهلهك بهێزتر مهزههبێ شیعهى دهست بسهر گۆڕهپانا ئایینى و سیاسییا وهلاتێ ئیرانێدا گرت و ههمى ئهو رهفتار و كریارێن لسهردهمێ سهفهوییان پهیدا ببوون، زیندى بوون و ب بهرفراوانتر ژ هنگى دهاتنه ئهنجامدان. وهكى ئهمیر تاهرى، شرۆڤهكارێ سیاسیێ بهرنیاسێ ئۆپۆزسیۆنێ ئیرانێ دبێژیت: ئهو فهرههنگ و كۆلتوورێ دهولهتداریێ كو مهزنێن شیعه ل وهلاتێ ئیرانێ باوهرى پێ ههى جیاوازه ژ وى فهرههنگ و كولتوورێ كو ناڤێ شۆڕِهشگێڕى بخۆڤهگرتى. ل شۆڕهشێن وهكى سۆڤیهت و یا چینێ ئهڤ كولتوورێ شۆڕهشگێڕیێ ل دهستپێكێ بوونا خۆ ههبوو، بهلێ پشتى هنگى هاتهگهۆڕین و جهێ خۆ دایه كولتوورێ دهولهتداریێ، بهلێ كۆمارا ئیسلامییا ئیرانێ ئهڤ چهنده نهكر و ئهو ههر وهكى د هێلیڤانكا كولتوورێ شۆڕهشگێڕیێ دا ما و ههتانۆكه بهردهوامه. ههتاكۆ ب باوهرا تاهرى، مهغۆل ژى هاتنه ئیرانێ و ئیران داگیر كر، بهلێ پشتى ماوهیهكى د سیستهمێ كولتوورى و فهههنگیێ بهێزێ ئیرانێدا حهلیان و هاتنهگهۆڕین، بهلێ مهزههبیێن شیعه ههتا نۆكه ئهڤ گهۆڕینه لنك وان پهیدا نهبوویه و وهكى خۆ مایه. لهوما ژى بهردهوام د دهستێن ئالۆزیان و ئاریشهیاندا دنالینیت. لهوما شرۆڤهكارێن وهكى تاهرى ژ گهۆڕینا بنیاتێ وان بێ هیڤییه و باوهر ناكهن ئهو چ جارهكێ بگههنه ئاستێ كولتوورێ دهولهتداریێ. بهلگه ژى ههمى ئهو رهفتارێن سیاسى و ئابووریێن دهستههلاتا سیاسى-ئایینى یێ ئیرانێ یه كو ههتانۆكه ژى دهێنه ئهنجامدان.
بههرام مۆشیرى، دیرۆكناس و ڤهكۆلهرێ بهرنیاسێ ئیرانى ل ئهمریكا وهسا دبینت كو لسهردهمێ شاهێ ئیرانێ و بهرى وى مهتحهكهرێن ئایینى و رۆزهخوانێن مهزههبێ شیعهى چ دهستههلات و بوونهك نهبى، بهلێ د نۆكهدا و دبن سیبهرا كۆمارا ئیسلامییا ئیرانێ یێن زۆر بین و پارهیهكێ خهیالى و مهزن بدهست دكهڤیت.
د ئیرانا نۆكهدا ب سهدان دهزگههێن ئایینى ژ ئالیێ كهسێن بهرنیاس و دهستچۆیى د سیستهمێ سیاسیێ وهلاتیدا، بناڤۆنیشانێن جۆدا ل سهرتانسهرى ئیرانێ هاتینه دامهزراندن و ههر ئێك نه بتنێ ب شێوازێن جۆدا مهلیۆنها دۆلاران پارهى ژ خهلكێ چێدكهن و خۆ ژ باجدانێ ب دهولهتێ ڤهددزن، بهلكۆ بڕێكێن یاسایى د پهرلهمانیدا یاسایێن تایبهت بۆ كارێن خۆ دهردئێخن و خهلكێ هیچ تشتهك دژى وان یاسایان پێناچێبیت، ههرچهنده گهلهك ژ وان یاسایان تنێ د بهرژهوهندییا تهخهك دیاركرییه و پڕانیا خهلكێ ژ وان یاسا و مفایێن وان بێبهشن. ب ههمان رهنگ هژمارا حۆسێنى و ئیمامزادهیێن ڤى وهلاتى، كۆ ژێدهرێ پارهكۆمكرنێ نه، ژ چهند دهههكا لسهردهمێ شاهى، د نۆكهدا گههشتییه چهند هزاران و بازرگانیهك مهزن پێدهێتهكرن و بناڤێن حكومى و یاسایى ئهڤ كاره دهێنهكرن و بڕێڤهبرن و بودجهیهك مهزن یا حكومى ژی بۆ دهێتهمهزاختن و ل دهزگههێن حكومى و فهرمى پرۆپاگنده بۆ وان دهێتهكرن. ئهڤ شێوازێ ژیان و دهستههلاتێ بهرههمێ سیستهمهكێ مافیایا ئایینى-سیاسییه كو لڤى وهلاتى ژیانا خهلكێ كرییه ژیانهكا پرۆتۆكۆلى و خهلكێ وى وهلاتى نهچاركرییه لدویڤ وى پرۆتۆكۆلێ دهستنیشانكرى بچن، بهرۆڤاژى دێ ب رێكێن جۆدا و تۆهمهتێن جۆدایێن وهكى دژاتییا خۆدێ و ئایینى، و تێكدانا ئارامى و ئێمناهییا وهلاتى وان تووشى سزایێن جۆدایێن وهكى زیندان و پارهدانێ كهن و یان ل سێدارهى دهن. و ئێك نموونا وێ ژی ل سالا 2024 دهرئێخستنا یاسایا (حیجاب و شهرهفێ) یه، كو ل پهرلهمانێ ڤى وهلاتى دژى پێگیرینهكرنا (حیجابێ) ژ لایێ ئافرهتێن ڤى وهلاتى هاتیهدهركرن، لدهمهكى كو وهلات بخۆ یێ د ئاگرێ ههژارى و نهدارى و چهندهها جۆرێن قهیرانێن ئابوورى، جڤاكى و سیاسییدا دكهلیت، و حكومهت بڤان كریارێن هۆسا مایێ خۆ د ههمى بیاڤێن ژیانا خهلكێ، ههتاكۆ تایبهتیترینێ وان وهكى لبهركرنا جلوبهرگاندا ژى دكهت، لدهمهكى كو ههمان ئهڤ كریاره لڤان سالێن دۆماهیكێ سهرهلدانێن وهكى ژینا ئهمینى ژێ پهیدابوون، و دهستههلاتا سیاسییا ڤى وهلاتى وانه ژێ وهرنهگرتن و جارهك دیتر ههمان شاشى دووباره كرڤه، و ئهڤ رهفتاره كرییه بهشهك ژ سیستهمێ سیاسى-ئایدیۆلۆژیكا وهلاتێ خۆ.
ئهڤ مایتێكرنه نهك تنێ لسهر ئاستێ نافخۆ بهلكۆ وهلاتێن دهرڤه ژی دهێته دیتن. بۆ نموونه ئهو نامهیا ئایهتۆلا خۆمهینى ل سالێن ههشتیان ژ سهدێ بۆرى بڕێكا (جوادى ێملى) زانایێ شیعه بۆ گۆرباچێڤێ سهرۆكێ وهلاتێ سۆڤیهت هنارتى و داخازا خۆگهۆڕینێ ژ وان كرى (4:ل.400)، بهشهكه و تمامكهرێ وێ مایتێكرنێیه یا ئهڤ وهلاته لبن سیبهرا ئایینى د وهلاتێن دیترێن دهڤهرێ و جیهانێدا دكهت، كو نموونا ههرى دیار ژى وهلاتێ ئیسرائیله. ئهو دژاتییا بێ بنهما و بێى حهز و ڤیانا خهلكێ وى وهلاتى لدژى ئیسرائیلێ دهێتهكرن و بڕهنگێن جۆدایێن مهزن و بچویك ههر ژ گهفێن حهماس و حیزبۆللا و ... هتد، و هێڕشێن راستهوخۆیێن ئیرانێ ههتا رهنگێن وهكى سۆتاندن و بنپێكرنا ئالایێ ڤى وهلاتى ژ لایێ خهلكێ ڤه، وهكى ئایدیۆلۆژیایهك كرییه د مهژیێ خهلكێدا و خهلك گهلهك پێدئێشن. چونكى ژ لایهكى ب مهلیۆنان دۆلاران ژ پارهیێ خهلكێ ههژار و بهلهنگازێ ئیرانێ لڤێ ئایدیۆلۆژیایا بێ بنهما دهێته مهزاختن، و ژ لایهك دیترڤه ههر ئهو خهلك نهچاره رۆژانه و بڕێكا دامودهزگههێن حكومیێن راگههاندنێ گۆهدارییا هزاران نووچهیێن گرێداى بڤى بابهتى بكهن و درویشمێن دژى ئیسرائیلێ بدهن و ئهڤه ژى لدهمهكییه كو وهكى حێسام نۆزهرى، پرۆفیسۆرێ زیندهوهرزانیێ ل زانكۆیێن فرهنسا باوهرا وى ئهوه " خهلك یێن بۆ ژیانهكا ئاسایى هاتین و یێن هاتین دهمهكى ژ ژیانا خۆ لڤێ جیهانێ ببۆرینن و بژین"، نهكۆ هاتبن گۆهدارییا ڤان گۆتنێن بێ بنهما بكهن و دهمێ وان یێ جوان بڤان تشتا ببۆریت. ههتاكۆ ڤێ ئایدیۆلۆژییا ئایینى كار یێ گههاندییه هندێ وهسا دكهنه د مهژیێ خهلكێدا كو نههاتنا بهفر و بارانێ ژى ژبهر ئیسرائیلێ یه! مهرجهعهكێ رادیكال و تووندهاژۆیێ شیعه تام و چێژا ژیانا خۆ د هندێدا دبینیت دهمێ نیڤا شهڤێ سارۆخهكێ د ئیسرائیلێ وهردكهن و ئهو موشهك دگههنه سنوورێن وى وهلاتى، دهنگێ ئالاڤێن هشیاركهر خهلكێ و ژن و زارۆكا ژ خهوێ هشیار بكهن و پشتى رۆژهكا كارى و شۆلكرنێ و ماندیبوونێ نیڤا شهڤێ و ب نهچارى و ژ ترسا بچنه د تۆنێلادا و تهنگاڤ و پهریشان ببن، و بڤى كریارێ دێ ئهو تووندهاژۆ ئارام بیت و ههست ب خۆشیێ كهت و ئهڤى كارى ب پیرۆز و دهستكهفت و ئارمانجێن كۆمارا ئیسلامییا ئیرانێ دزانیت. ئهڤ جۆره بهلاڤكرنا دوژمناتى و كهرب و كین و نهڤیانێ كویراتییا ستراتێژییا سیاسهتا شیعهگهرایێ بوویه ل ڤى وهلاتى بۆ ماوێ نێزیكى نیڤ سهدهیێ بۆرى بۆ مانا خۆ ل دهستههلاتێ، ئهڤ كاره تنێ دگهل ئیسرائیلێ نهكرییه، بهلكۆ خهلكا دیتر ژ وان زیانان بێبههر نهبوویه و ژ وان ژى خهلكێ لۆبنان و سوریێ و عێراقێ و نهخاسمه ژى سۆننه، و نهخاسمه كورد ل باشوورێ كوردستانێ چهند جاران بهر ڤان هێڕشا كهفتینه. ئهگهر دیارن چونكى ئیران ڤان كریارا ب بنهمایێن سیاسهت و هێزا خۆ دزانیت.
كارتێكرنێن نهرێنیێن ڤێ سیاسهتێ:
ههرچهنده لدویڤ ژێدهرێن زانستى و ڤهكۆلینان گهلهك فاكتهرێن ههین دبنه ئهگهرێ تێكچۆنێن دهروونى، بهلێ پا گهلهك جاران و نهخاسمه لنك كهسێن كو گهلهك پابهندى بنهما و پرهنسیپێن ئایدیۆلۆژى-ئایینى، ژ ئهگهرێن جڤاكى، ئابوورى، سایكۆلۆژى، و ... هتد، كو ئهو كهس ناگههن پشكداریێ د ڤان ههمى بۆنه و رێورهسمێن جۆداجۆدادا بكهن جۆرهك ژ ههست ب گۆنههباریێ (sense of guilty ) لنك دروست دبیت، كو دبیت ل ئاییندهیدا لسهر ئێك كهلهك ببن و بكهڤنه سهر ئێك و وهكى بۆمبهكا قۆرمێژكرى بپهقیت و وى كهسى تووشى تێكچۆنێن دهروونى بكهت، چونكى دێ وهسا ههست كهت بهرامبهر ب سهركردهیێن ئایینى كێماسییا كرى و ئهڤه ئاستهكێ ههستكرن ب گۆنههباریێیه لنك وان كهسان. ژلایهك دیترڤه زانایێ جڤاكناسێ عێراقێ، (علی الوردی) ژى ئاماژهى ب ڤێ چهندێ دكهت و وهسا دبینیت "ئالۆزیێن ئایینى و رێنمایێن وێ خهلكێ تووشى وهسواسێ دكهت" (5:ل.10). و دهروونناسێ دیارێ میسرى، (حامد عبدالسلام زهران) ژى د شرۆڤهیا نهساخیێن جڤاكى (social pathology) ئاماژهى ب هندێ ددهت كو ئێك ژ بناس و ئهگهرێن جڤاكیێن نهساخیێن دهروونى فاكتهرێن شارستانى و كولتوورییه، كو كولتوورهكێ نهخۆش، یێ كو تێدا فاكتهرێن وێرانكهر و ههستكرن ب شكهستن و بێ ئۆمێدى و ئالۆزییا كولتوورى، و نهگۆنجانا دناڤبهرا تاكى و كولتوورێ جڤاكا وى و ئاراستهیێن بهربهلاڤ د وێ جڤاكێدا، و ئالۆزبوونا یاسایان دبنه ئهگهرێن نهخۆشیێن دهروونى لنك تاكێ وێ جڤاكێ (3:ل.337). و ئهڤه ههمان ئهو تشته یێ كو زانایێن وهكى تاسیگ و ههڤالێن وى دبینن كو فاكتهرێن وهكى روویدانێن ژیانێ، گڤاشتنێن مهزن و زهحمهتیێن ژیانێ كارتێكرنهك خراب لسهر ساخلهمییا سایكۆلۆژیا مرۆڤى دكهن، نهخاسمه كاودانێن ئابوورى، و بێئۆمێدى ب رهوشا ژیانێ و لایهنێ جڤاكى (2:ل.184).
و ههكهر ئهم پێداچۆنهكا هویر ب رهوشا كولتوورى و یاسایى ل وهلاتێ ئیرانا نۆكهدا بكهین، و نهخاسمه لبن سیبهرا پرۆسێسا ب سیاسى-حكومیكرنا مهزههبێ شیعهى، تێدا دێ ب رۆهنى بینین ههر ئێك ژ ڤان لایهنان چهند كارتێكرنهك نهرێنى لسهر وان ههیه، و ئایدیۆلۆژیایا سیاسى-ئایینى ژ فهرههنگ و كولتوورهك جڤاكى كرییه ئالاڤهك سیاسى بۆ مهبهستێن تایبهت و دژاتیكرنا خهلكێ خۆ و جیهانا دهوروبهر و ژدهرڤه.
ئێكدیتر ژ وان فاكتهرێن مامكا ب حكومیكرنا شیعهگهرایێ و ئایدیۆلۆژیایێ ل ئیرانێ ئالۆزتر دكهت مهزاختنا پارهیهكێ خهیالى و مهزنه بۆ بهێزكرنا سیستهمێ لهشهكهریێ ڤى وهلاتى، و نهخاسمه پشتى هێڕشا ئیسرائیلێ بۆ سهر حزبۆللا و ههڕفتنا رژێما بهعسیا ئهسهدى گههشتیه گۆپیتكا شكهستن و رهزالهتێ،لدهمهكى كو ئهڤ كاره بۆ بهێزكرنا حكومهتێ و بزاڤێن مانا خۆ دهاتنهكرن، بهلێ د نۆكهدا و پشتى وان گهۆڕینێن مهزنێن ل دهڤهرێ پهیدا بین و ئیران یا ژ گهلهك ژ ههڤكێشهیێن دهڤهرێ و جیهانێ هاتیهدهرئێخستن، نیشانددهن كو سیاسهتێن بهرێ یێن ڤى وهلاتى ئهگهرێن شكهستنێن ئێك لدویڤ ئێكێن وێنه، نهخاسمه پرۆژهیا بهلاڤكرنا شیعهگهرایێ و جیهادییا شیعهیاتیێ و دروستكرنا هیلالا شیعى ل رۆژههلاتا ناڤین، كو بهشهك ژ مێنتالیتهیا شیعهگهریێ یه لنك مهرجهعێن شیعه و پشتى شۆڕهشا ئایهتۆلا خۆمهینى ل 1979 بهێزتر و خۆرتتر بوویه.
و دبیت ئهڤ شكهستنێن پلانێن ئیرانێ د نۆكه و داهاتوویدا، بۆ خهلكێ بهلهنگازێ ڤى وهلاتى دهلیڤهیهك بیت بۆ رزگاربوون ژ ههمى وان گڤاشتنێن ئابوورى، سیاسى، جڤاكى، ئایدیۆلۆژیك، و لدۆماهیكێ یێن سایكۆلۆژیك، كو كارتێكرنهك گهلهك نهرێنى لسهر ڤى تاكى ههبوویه و سفرا خوارنا خهلكێ ههر رۆژ و لسهر بنهمایێ باوهرا ب سیاسى-حكۆمیكرنا شیعهگهریێ و دژاتیكرنا خهلكێ دهڤهرێ و نهخاسمه جۆهییان بچویكتر لێدهێت. ئهو هزروبیرێن تووندهاژۆ، یێن كو خهلك تووشى دووانیزم (ئیزدواجیهت) و پارادۆكسا كهساتى و سایكۆلۆژى كرى، و گههشتییه ڤێ باوهرێ كۆ چ بنهمایهك و لۆژیكهك بۆ نینه و وان وهك نهتهوه و خهلكا ئاسایى چ ئاریشه دگهل نهتهوهك دیتر كو ل وهلاتهكێ ب دویرییا هزاران كیلۆمهتران دژین، نینه، كو بخۆ چ تۆخیبهك دناڤبهرا واندا نینه و ئهڤه تنێ وههم و پارانۆیایا بازرگانێن ئایینى سیاسییه، كو بازرگانیێ پێدكهن و ههمى تهناهى و ئارامییا خهلكێ ژێستاندى. و وهك (صادق زیبا كلام)، چالاكڤانێ سیاسى و مامۆستایێ میانهرۆیێ زانكۆیێ ل ئیرانێ دبێژیت" خهلكێ نۆكه گهلهك بێئۆمێده و پترتر ههست ب نهئارامى و بێ باوهریێ ب داهاتوویێ خۆ دكهت و نهخاسمه گهنج، و خهلك بزاڤا رهڤین ژ ئیرانێ دكهن". و بهشهك مهزن ژ ڤێ چهندێ بۆ ئهوان گڤاشتنان دزڤڕیت ئهوێن ئیرانا نۆكه بڕێكا ب حكومى-سیاسیكرنا ئایدیۆلۆژیایا شیعهگهریێ بسهر خهلكێدا سهپاندى و بوویه بارگرانیهك مهزنا ئابوورى، جڤاكى، و سایكۆلۆژى لسهر خهلكێ ئیرانێ. دیاره ئهڤ پرۆژێن تژى مهزاختنێن دهستههلاتا ئیرانێ، لسهر ئاستێ نافخۆیى و دهرڤه، دێ ژبلى بارگرانییا بۆ خهلكێ بۆ خۆدێ دهستههلاتێ ژى هۆسا ب سانههى و بێ باج تمام نابیت و ل ههیڤێن داهاتوودا ئهم دێ رهنگڤهدانا وان باجا دێ د بیاڤێ سیاسهتدا نافخۆیى و دهرڤه بینین، كو هیچ دویر نینه دهستههلات خۆ لبهر نهگریت و ئهنجامێن وێ بۆ ههمییا ببنه جهێ حێبهتیبوونێ.
خهلك ڤێ ئایدیۆلۆژیایا تووندهاژۆیا شیعى ب پالدهرێ گهلهك ژ رهفتار و كریار و بڕیارێن نافخۆیى و دهرڤهیى یێن ئیرانێ دبینن، لهوما وهك گهلهك ژ رهوشهنبیرێن ڤى وهلاتى و نهخاسمه ل دهرڤهى وهلاتى وهسا دبینن ههكهر دهلیڤهیهك بۆ هندێ ههبیت كو رهههندێن سیستهمێ لائیسیته بۆ خهلكێ ڤى وهلاتى بهێنهرۆهنكرن، ل قۆناغێن داهاتى و نهخاسمه گهۆڕینا سیستهمێ دهستههلاتێ لڤى وهلاتى، ههكهر ریفراندۆمهك ئازاد بهێتهئهنجامدان و خهلك بشێت بڕیار بدهت دێ پڕانیا خهلكێ نهك تنێ سیستهمێ سكولار، بهلكۆ وێڤهتر ژى، ئانكۆ وهكى هندهك وهلاتێن وهكى فرهنسا، فینلهندا و ... هتد، سیستهمێ لائیسیتهى بۆ ڤى وهلاتى ههلبژێرن، داكۆ پشتى نێزیكى نیڤ سهدهى ژ ئهزموونا تهحلا سیاسى و جڤاكى و ئابوورى، بێژن مه نهڤێت ئایدیۆلۆژیایا شیعهگهرى هێدى مایێ خۆ د ژیانا مه و هیچ دامهزراوهیهكێ حكومى و نهخاسمه یێن جڤاكى و پهروهردهییدا بكهت، و هێدى دامهزراوهیێن شیعهگهرى بلا رێكێ بدهن خهلك بخۆ بڕیارا چهوانیا ژیانا خۆ بدهن، نهك ئهو بڕیار لسهر وان بهێنه سهپاندن و بارێ ژیانا وان گران بكهن، ب تایبهت نفشێ نوى ژ ڤێ چهندێ دلگرانه، و ب گهفهك لسهر ئاسایشا جڤاكى و سایكۆلۆژییا خۆ دبینن، و باوهرا وان ئهوه ل ماوهكێ نێزیكدا گهۆڕینێن مهزن دێ تێدا رووى دهن.
ژێــدهر:
1-( بوورهكهیى) صفى زاده، صدیق ( 1385). تاریخ پنج هزار ساله ایران، چ. 2، ێرون، تهران:ایران.
2-تاسیگ، مارك و دیگران (1386). جامعه شناسى بیماریهاى روانى، ترجمه: د. عبدالله أحمدى، تهران.
3-زهران، حامد عبدالسلام(1977). علم النفس الاجتماعی، ط.4، عالم الكتب.
4-سبهانى، رووف (2011). تاریخ الفلسفه فی ایران، منشورات زین، بیروت:لبنان.
5-الوردی، علی (1996). فی الطبیعه البشریه، ط.1، داركوفان، عمان.
*پرۆفیسۆرێ هاریكار/ بسپۆرێ زانستێن پێداگۆكى و سایكۆلۆژیێ/ زانكۆیا زاخۆ
