دەستپێكی شاڵاوی كۆمەڵكوژی و سڕینەوەی ناسنامەی كوردانی فەیلی لە عێراقدا مێژوویەكی كۆنی هەیە، بەڵام لە سەرەتای هەشتاكانی سەدەی ڕابردووەوە فەیلییەكان بەهۆی كوردبوونیان و بەشداریكردنیان لە شۆڕشی ئەیلوول و گوڵان و پاڵپشتیكردنیان بۆ مستەفا بارزانی و شۆڕشی كورد، كەوتنە بەر دڕندەترین شاڵاوی كۆمەڵكوژی و سڕینەوەی ناسنامە، شاڵاوێك كە بە هەموو پێوەرە نێودەوڵەتییەكان دەچێتە قاڵبی جینۆسایدەوە. لەسەر ئەم پرسە گۆڤاری گوڵان دیدارێكی لەگەڵ موزەفەر فەیلی سەرنووسەری گۆڤاری «دۆزینەوە» و نووسەری كتێبی «فەیلییەكان و ململانێی سیاسی» ساز دا.

 

* بەو پێیەی شرۆڤە و خوێندنەوەی تایبەتت بۆ كەیسی كوردانی فەیلی كردووە، ئایا سەرەتا دەكرێت بزانین تا چەند ئەو تاوانكارییەی دەرهەق بە كوردانی فەیلی كراوە، دەچێتە قاڵبی جینۆسایدی نێودەوڵەتییەوە؟

- پرۆسەی جینۆساید بەشێوەیەكی زۆر دڕندانە و فراوان بەسەر فەیلییەكان لە عێراقدا جێبەجێ كراوە، ئەم كەیسە كەم باس دەكرێت و خەریكە هەر فەرامۆش دەكرێت، تا ئێستاش بەشێوەی ڕوون و ئاشكرا باس لە كێشەی فەیلییەكان لە عێراقدا نەكراوە، كە بە هەموو عورف و پێوەرە نێودەوڵەتییەكان و مافی مرۆڤ، كەیس و كێشەكەیان دەچێتە قاڵبی جینۆسایدێكی زۆر دڕندانە و نێودەوڵەتییەوە، هەرچەندە ئەم كۆمەڵكوژی و جینۆسایدە لە عێراقدا مێژوویەكی ڕەشی هەیە، بەڵام گەورەترین شاڵاو دژی فەیلییەكان لە سەرەتای هەشتاكانەوە دەستی پێكرد، لە عێراقدا ڕووبەڕووی بێسەروشوێنكردنی پتر لە دووسەد هەزار لاو لە تەمەنی نێوان (18-40) ساڵ و ڕاگوێزرانی نزیكەی یەك ملیۆن كەس بۆ سنوورەكانی ئێران و لە سێدارەدانی هەزاران كەس، هەروەها زیندانیكردن و ئەشكەنجەدان و لێوەرگرتنەوەی ڕەگەزنامەی عێراقی لە فەیلییەكان و هەموو بەڵگەنامە و تەنانەت بڕوانامەی خوێندن و تێكدان و بڵاوەپێكردنی پەیوەندیی گەرمی خانەوادەیی و دەستبەسەرداگرتنی هەموو ماڵ و موڵكیان بە خانوو و زەوی و ئۆتۆمبێل و پارەی ناو بانكەكانیشەوە، ئەمە وێڕای تەعریبكردنی ناوچەكانی باب و باپیرانیان و دەیان زوڵم و زۆرداریی دیكە، كە بەڕاستی بووە هۆكاری لاوازكردن و تێكدانی ئەم پێكهاتە و بەشە گرینگە لە وڵاتەكەماندا. ئەم جینۆسایدەش مێژوویەكی ڕەشی دوورودرێژی لە ناو چوارچێوەی دەوڵەتی عێراقدا هەیە.

* وەكو ئاماژەت پێدا جینۆسایدی كوردانی فەیلی مێژوویەكی ڕەشی لە عێراقدا هەیە، ئایا بۆچی بە درێژایی مێژوو لە عێراقدا كوردی فەیلی كەوتوونەتە بەر ئەم هێرشە كۆمەڵكوژی و جینۆسایدە؟

- بە دەركەوتنی هزری قەومیی عەرەبی، ڕژێمی فاشیی عێراق بۆ یەكەم جار لە ساڵی (1936) لە كاتی حكومەتی «یاسین الهاشمی»كە ڕەشید عالی گەیلانی وەزیری ناوخۆی ئەوكاتە بوو، دەستیان بە ڕاگوێزانی كۆمەڵێك فەیلی كرد، كە بە (حبل – حبل) بە ناوبانگە، ئەوەش بەهۆی بەستنی هەموو ڕاگوێزراوان بە پەت و یەك لە دوای یەك وڕاپێچكردنیان بەرەو سنوورەكانی ئێران. هەروەها بە زۆر ڕاپێچكردنی هەزاران خێزانی فەیلی لە گوند و ناوچەكانی (مەندەلی) لە ساڵی (1943) لە خاكی باب و باپیرانیان بە بیانووی ئەوەی كە لە ناوچەی پشتكۆ هاتوون. ئەوە بوو دوای لەناوچوونی حكومەتی (عەبدولسەلام عارف) و براكەی (عەبدولڕەحمان عارف) لە ساڵانی (1968-1969) و لە سەرەتای هاتنەسەر كورسیی فەرمانڕەوایی بەعسییەكان لە عێراق نزیكەی (300) خێزان بۆ ئێران ڕاگوێزران، هەروەها نزیكەی (200) كەسیان لە ناوچەی (بەمۆ) نزیك «دارستانی سیدخان لە خانەقین» دەركرد. دوای ڕێككەوتننامەی (11)ی ئازاری ساڵی 1970 فەیلییەكان لە شاری عەمارە ڕێپێوانیان ساز دا، بۆیە ژمارەیەكی زۆر لە بەشداربووانی ڕێپێوانەكە بێسەروشوێن كران، هەروەها لە ساڵی (1970) حكومەتی عێراق لە ترسی ئەوەی نەوەك شاری كوت شۆڕشی كورد بیانگرێتەوە و ئەم ناوچە كوردنشینانەشیان لەدەست بچن، هەستا بە ڕاگوێزانی (40.000) لە ڕۆڵەكانی گەلەكەمان بۆ ئێران. هەروەها لە ساڵی (1971) دەست كرا بە بزركردنی هەزاران كەس و ڕاگوێزرانی پتر لە (65،00 تاكو 75،000) كەس لە ناوچەكانی نیشتەجێیان بۆ ئێران، هەر لەو ماوەیەدا دەست بە ڕووخاندنی ماڵ و شوێنیان كرا، هەروەها هەڵمەتی لێپرسینەوە لەسەر ماڵ و شوێنی كاریان كرا. ئەو سەردەمە لە لایەن دەزگاكانی ئەمن و سیخوڕی لە هەموو شوێنێك داوای ناسنامە دەكرا. لە ساڵی (1973 تا ساڵی 1975) ژمارەیەكی زۆریان ئاوارەی ئێران و ناوچە جۆربەجۆرەكانی (دیوانیە) و (ناسریە) كران. ڕاگوێزرانی ساڵی 1975 دوای ڕێككەوتننامەی شەشی ئازار لە نێوان عێراق و ئێران بۆ هەزاران خانەوادەی كورد لە باكووری عێراق و ناوەڕاست و باشوور دەستی پێكرد، هەموو ئەم تاوانكاری و جینۆسایدەش بە هۆی كوردبوون و ڕێچكەی مەزهەبی شیعەیی و هەستی شۆڕشگێڕانەی فەیلییەكان بووە.

* زۆر باسی نزیكی و خۆشەویستیی كوردانی فەیلی بۆ مەلا مستەفا بارزانی و خەباتی كوردایەتی دەكرێت. ئایا ڕاگوێزرانی ساڵی 1975 -1980 دەرهەق بە كوردانی فەیلی بۆ ئەو خۆشەویستی و ڕۆڵەیان دەگەڕایەوە؟

-پەیوەندییەكی ڕۆحی لە نێوان فەیلییەكان و مەلا مستەفا بارزانی و هەستی كوردایەتیدا هەبووە، هەر لەبەر ئەم پەیوەندی و ڕۆڵە بوو، لە سەردەمی شۆڕشی ئەیلوول و ساڵانی دواتریش، شاڵاوی جینۆسایدی فەیلییەكان دڕندانەتر بووەوە. ڕاگوێزرانی هەزاران خێزانی كورد لە ناوچەكانی «كەركووك و خانەقین و مەندەلی و قزربات» لە ساڵی (1975) بە بیانووی بەشداریكردنیان لە شۆڕشی ئەیلوول لە كوردستانی عێراق دەستی پێكرد. لە ڕۆژی هەینی ڕێكەوتی (4/4/1980) پتر لە (7000) لاوی فەیلی بزر كران و هەتا ئێستا بێسەروشوێنن و ئایندەیان دیار نییە، هەروەها لەم ساڵەدا ڕاگوێزرانی (120.000) كوردی فەیلی بۆ ئێران كە بە شێوەیەكی بەربەرییانە ئەنجام درا، بە گەورەترین كارەساتی نامرۆڤانە لە مێژووی ڕاگواستن و بزركردن لە قەڵەم دەدرێت. هەر لە سەرەتاكانی ساڵی 1980 ژمارەی ڕاگوێزراوان گەیشتە زیاتر لە (400،000) كەس، ئەمەش بە پێی بڵاوكراوەی ڕێكخراوی مافی مرۆڤ لە جیهاندا كە لە ساڵی 1994 بڵاو كرایەوە. لە ساڵی (1980) تا ساڵی (1983) بە هەمان شێوە بەشێك بۆ ئێران و بەشێكی دیكە بۆ خوارووی عێراق ئاوارە كران. زۆربەی پرۆسەی ڕاگوێزران و دەركردن لە ساڵی 1980 ئەنجام درا و تا ساڵی 1996 بەردەوام بوو، ژمارەی قوربانیانی ئەم ئۆپەراسیۆنە گەیشتە یەك ملیۆن ڕاگوێزراو بۆ ئێران، ئەمەش بەپێی ڕاپۆرتی ئاماری لێژنەی ئازادكردنی دەستگیركراوان و دەركراوانی فەیلی لە لەندەن، كە لە لایەن بەڕێز «د. كەمال قەیتولی» سەرۆكی لێژنەی ئازادكردنی بەندكراو و دەستگیركراوان لە عێراق، لە بەیاننامەیەكی تایبەت بۆ مەبەستی ئازادكردنی بەندكراوەكان و گەڕانەوەی دەركراوانی فەیلی لە ڕێكەوتی (24/10/1996) پێشكەشی سەرۆك بارزانی كردووە.

* وێڕای ڕاگواستن و كوشتن و بێسەروشوێنكردنی كوردانی فەیلی لە عێراقدا، حكومەتی بەعس لە هەشتاكانی سەدەی ڕابردوو چەندین بڕیاری زاڵمانەشی دەرهەقیان دەركرد، ئایا ڕەشترینی ئەو بڕیارانە كامانە بوون؟

- دەیان بڕیاری زاڵمانەی دژ بە فەیلییەكان دەر كران. یەكێكیان بڕیاری ژمارە (180) بوو كە لەلایەن ئەنجومەنی سەركردایەتی شۆڕشی بەعس لە ڕێكەوتی (3/2/1980) بۆ مەبەستی نوێكردنەوە و پێدانی ڕەگەزنامە دەریكرد، هەروەها دوای چوار ڕۆژ لە دەركردنی بڕیاركە بڕیارێكی دیكە بە ژمارە (200) لە ڕێكەوتی (7-2-1980) دەركرا بە مەبەستی ڕاگرتنی نوێكردن و پێدانی ڕەگەزنامە و لێوەرگرتنەوەی ڕەگەزنامە و بزركردن و ڕاگوێزرانیان، بڕیاری شووم و ڕەشی ژمارە (666) لە ڕێكەوتی (7/5/1980) دەرچوو. بڕیاری ژمارە (474) لە (15/4/1981) دەركرا بۆ داپچڕانی ژن لە پیاو و هەروەها باوك لە منداڵان و دایك لە منداڵ و بەگشتی تێكدانی خانەوادەكان، هەروەها گلدانەوە و زیندانیكردنی فەیلییەكان لە ناو بەندیخانەكانی «النقرة السلمان و ابو غریب و الحاكمیة» كە باس لەوە دەكرێت كە هەندێك لە دەزگا تایبەتی و سەربازییەكانی ڕژیمی بەعسی زاڵم هۆكاری گلدانەوەی گەنجانی فەیلی نێوان ساڵانی (18-40) بۆ ئەوە دەگەڕێتەوە كە وەكو كەرەستەی زیندوو بۆ تاقیكردنەوەكانی سەربازی لە بواری چەكی كیمیایی و بایۆلۆژی بەكار هاتوون. ئەم جینۆسایدەش سەرەتایەك بوو بۆ جینۆسایدی پێكهاتەكانی دیكەی نەتەوەی كورد، ئەوە بوو لە ساڵی (1983) نزیكەی (8000) بارزانی بزر كران و لە ساڵی (1988) زیاتر لە (183.000) گەرمیانی بێسەروشوێن كران، هەروەها لە هەمان ساڵ (1988) شاری هەڵەبجە كیمیاباران كرا و زیاتر لە (5000) كورد تێیدا شەهید كران، بە شێوەیەكی گشتی شاڵاوی بزركردن و جینۆساید و ڕاگواستن و كوشتنی فەیلییەكان تاكو سەرەتاكانی ساڵی 1980 گەیشتە زیاتر لە 400،000 كەس و نزیكەی (22.000) بزركراو.

* دوورخستنەوە و داگیركردنی ماڵ و سامانی كوردانی فەیلی لە دوای ساڵی 1980 لە ناو جەرگەی بەغدا و ناوچەكانی ڕۆژهەڵاتی دیجلە بەردەوام بوو، لەوێ چی ڕوویدا؟

- بزركردن و جینۆساید و ڕاگوێزرانی خەڵكی بێتاوانی فەیلی لە ناوچەكانی باب و باپیرانیان بە زۆر و بە درندەترین شێوە، كە پتر لە بەغدا لە «شارع الكفاح، مدینة جمیلة، مدینة الثورة، مدینة الحریة، مدینة البیاع و العطیفیة...»بوو، هەروەها لە شارەكانی «مەندلی، خانەقین، زرباتییە، جەلەولا، كوت، نوعمانییە، حەی بەدرە، عەلی غەربی و...هتد) هاتە ئەنجامدان، لە ڕێكەوتی (8/2/1989) پتر لە (500) خێزانی فەیلی لە (ملعب شعب)ی بەغدا بزر كران، ڕژێمی بەعسی تینووی كوشتن و زوڵم و زۆرداری بوو، بۆیە دیسان لە ڕێكەوتی (20-27/9/1992) پتر لە (200) خێزانی فەیلی لە ناوچەی خانەقین ڕاگوێزران و هەروەها لە مانگی ئازاری ساڵی (1995) سەدان خێزان لە پارێزگاكانی كەركووك و دیالە و ناوچەی خانەقین ڕاگوێزران بۆ ئێران. لە دوای پرۆسەی ئازادیی عێراق ئەگەرچی فەیلییەكان بەشدارییەكی كارایان لە ڕووخانی ڕژێمی بەعس هەبوو، كەچی لە لایەن عێراق و كوردستانیشەوە فەرامۆش كران و تا ئێستاش هێشتا كێشەی دەركردنی ڕەگەزنامەیان هەیە.