پێشەکی
وتووێژەکان و ڕووبەڕووبوونەوە دیپلۆماسییەکانی نێوان ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا و کۆماری ئیسلامیی ئێران سەبارەت بە بەرنامە ئەتۆمی و مووشەکییەکەی تاران، یەکێک لە ئاڵۆزترین و هەستیارترین دۆسیەکانی سەر گۆڕەپانی نێودەوڵەتی هاوچەرخ پێکدەهێنن. ئەم کارلێکانە، کە بۆ چەندین دەیە درێژەیان کێشاوە، هەڵبەز و دابەزی توندیان بەخۆوە بینیوە لە نێوان قۆناغەکانی تێوەگلانی دیپلۆماسی چڕ کە ڕێککەوتنی کاتییان لێکەوتۆتەوە، و قۆناغەکانی تر کە گرژی و هەڵچوونی دوولایەنە و سەپاندنی سزا و هەڕەشە زاڵ بووە بەسەریاندا. بۆ تێگەیشتن لەم دینامیکیەتە ئاڵۆزانە و ئاستەنگە بەردەوامەکانیان، پێویستە لە ڕوانگەی یاسای نێودەوڵەتییەوە شیکارییان بۆ بکرێت، کە چوارچێوەی پێوانەیی و ئەو بنەمایانە دابین دەکات کە وا دادەنرێت ڕەفتاری دەوڵەتان لەم بوارە هەستیارەدا ڕێکبخەن، هەرچەندە جێبەجێکردنی ئەم ڕێسایانە زۆرجار دەکەوێتە ژێر کاریگەریی کێشمەکێشەکانی سیاسەت و بەرژەوەندییە نیشتمانییە ناکۆکەکان. تێگەیشتن لەوەی کە چۆن یاسای نێودەوڵەتی لەلایەن هەردوو لایەنەوە بانگهێشت دەکرێت و لێکدەدرێتەوە و جێبەجێ دەکرێت، کلیلی تێگەیشتنە لە سروشتی ئەم وتووێژانە.
چوارچێوەی یاسایی دۆسیەی ئەتۆمی: پەیماننامەی قەدەغەکردنی بڵاوبوونەوەی چەکی ئەتۆمی و ڕۆڵی ئاژانسی نێودەوڵەتیی وزەی ئەتۆمی
بەردی بناغەی پێکهاتەی یاسایی نێودەوڵەتی کە چالاکییە ئەتۆمییەکان ڕێکدەخات، پەیماننامەی قەدەغەکردنی بڵاوبوونەوەی چەکی ئەتۆمی (NPT) یە، کە لە ساڵی ١٩٧٠ کەوتە بواری جێبەجێکردنەوە. ئێران، وەک دەوڵەتێکی ئەندام لەم پەیماننامەیەدا لەو ساڵەوە بە سیفەتی دەوڵەتێکی نائەتۆمی (خاوەن چەکی ئەتۆمی نییە)، دەکەوێتە ژێر کۆمەڵێک پابەندیی یاسایی ڕوونەوە، و لە بەرامبەردا خاوەنی مافی دیاریکراوە بەپێی ئەم پەیماننامەیە، کە ئەمەش بووەتە تەوەری سەرەکی لە وتووێژەکاندا:
پابەندییە یاساییەکان: بەپێی ماددەی دووەمی پەیماننامەکە، ئێران (و دەوڵەتانی تری نائەتۆمی ئەندام) بە ڕاشکاوی بەڵێن دەدەن کە چەکی ئەتۆمی یان هەر ئامێرێکی تەقینەوەی ئەتۆمی تر دروست نەکەن یان بەدەستی نەهێنن، و هەوڵی بەدەستهێنانی هیچ یارمەتییەک نەدەن یان وەری نەگرن بۆ دروستکردنی ئەم جۆرە چەکانە. بۆ مسۆگەرکردنی ئەم پابەندییە، ماددەی سێیەم ئێران پابەند دەکات بە قبوڵکردنی گەرەنتییەکانی (ضمانات) ئاژانسی نێودەوڵەتیی وزەی ئەتۆمی (IAEA) لەسەر هەموو کەرەستە ئەتۆمییەکان کە لە سەرجەم چالاکییە ئەتۆمییە ئاشتیخوازانەکانیدا بەکاردەهێنرێن. ئامانج لەم سیستەمی گەرەنتییە، پشتڕاستکردنەوەی سەربەخۆیە لەوەی کە کەرەستە و تەکنەلۆژیای ئەتۆمی لە بەکارهێنانە ئاشتیخوازانە ڕاگەیەندراوەکانەوە ناگوازرێنەوە بۆ مەبەستی سەربازیی قەدەغەکراو. ڕادەی پابەندبوونی ئێران بەم گەرەنتییانە و شەفافیەتی لەگەڵ ئاژانسەکەدا، خاڵێکی ناکۆکی و دانوستانی بەردەوام بووە.
مافە دانپێدانراوەکان: لە بەرامبەردا، ماددەی چوارەمی پەیماننامەکە جەخت لەسەر "مافی دەستبەردارنەبوو"ی هەموو دەوڵەتانی ئەندام دەکاتەوە لە پەرەپێدان و توێژینەوە و بەرهەمهێنان و بەکارهێنانی وزەی ئەتۆمی بۆ مەبەستی ئاشتیخوازانە، بەبێ جیاوازی و بە شێوەیەک کە لەگەڵ پابەندییەکانیان بەپێی ماددەکانی یەکەم و دووەمدا بگونجێت. ئەم مافە پایەی بنەڕەتیی هەڵوێستی ڕاگەیەندراوی ئێرانە لە سەرجەم وتووێژەکاندا، کە تێیدا تاران پێداگری دەکات لەسەر ئەوەی کە بەرنامە ئەتۆمییەکەی، بە پیتاندنی یۆرانیۆمیشەوە، تەنها و تەنها بۆ مەبەستی ئاشتیخوازانە تەرخان کراوە وەک بەرهەمهێنانی کارەبا و بەکارهێنانی پزیشکی و توێژینەوەیی، و هەر کۆت و بەندێک کە لەوە زیاتر بێت کە پەیماننامەکە دیاری کردووە، بە دەستدرێژی بۆ سەر مافە سەروەرییەکانی خۆی دەزانێت.
ڕۆڵی ئاژانسی نێودەوڵەتیی وزەی ئەتۆمی و ئەنجوومەنی ئاسایش لە وتووێژەکاندا
ئاژانسی نێودەوڵەتیی وزەی ئەتۆمی دەستەی تەکنیکیی سەربەخۆیە کە ئەرکی پشتڕاستکردنەوەی پابەندبوونی دەوڵەتانی بە پەیماننامەکانی گەرەنتی گشتگیرەوە پێ سپێردراوە. بە درێژایی ساڵان، ڕاپۆرتەکانی ئاژانس گومان و نیگەرانییان وروژاندووە سەبارەت بە لایەنەکانی بەرنامەی ئێران، بەتایبەتی سەبارەت بە ڕانەگەیاندنی تەواوی هەندێک چالاکی و کەرەستەی ئەتۆمی پێشووتر. ئەم "کێشە هەڵپەسێردراوانەی پەیوەست بە گەرەنتییەکان" بوونە هۆی دۆخێک لە ناڕوونی سەبارەت بە نیازە ڕاستەقینەکانی بەرنامەی ئێران، و وای لە ئەنجوومەنی پارێزگارانی ئاژانس کرد لە ساڵی ٢٠٠٦ کە دۆسیەکە ئاراستەی ئەنجوومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان بکات، بەو پێیەی کە ئێران بە تەواوی پابەندییەکانی جێبەجێ نەکردووە.
بە پشتبەستن بە بەندی حەوتەمی پەیماننامەی نەتەوە یەکگرتووەکان، کە دەسەڵاتی گرتنەبەری ڕێوشوێنی پابەندکەری پێ دەبەخشێت بۆ پاراستنی ئاشتی و ئاسایشی نێودەوڵەتی، ئەنجوومەنی ئاسایش دەستی لە پرسەکە وەردا. ئەنجوومەن زنجیرەیەک بڕیاری پابەندکەری یاسایی دەرکرد (لە بڕیاری ١٦٩٦ەوە دەستی پێکرد تا گەیشتە بڕیاری ١٩٢٩)، بەو پێیەی کە چالاکییە ئەتۆمییە هەستیارەکانی ئێران لەوانەیە هەڕەشە بۆ سەر ئاشتی و ئاسایشی نێودەوڵەتی پێکبهێنن. ئەم بڕیارانە سزای ئابووری و دیپلۆماسیی زیاتریان بەسەر ئێراندا سەپاند، و بە شێوەیەکی دووبارە داوایان لێکرد کە هەموو چالاکییەکانی پیتاندن و دووبارە کارپێکردنەوە هەڵپەسێرێت، و هاوکاریی تەواو و شەفافانە لەگەڵ ئاژانسی نێودەوڵەتیی وزەی ئەتۆمیدا بکات. ئەم بڕیارانە بوونە کەرەستەی سەرەکیی فشاری یاسایی و دیپلۆماسی کە ئەمریکا و هاوپەیمانەکانی لە وتووێژەکاندا بەکاریان هێنا بۆ پاڵنانی ئێران بەرەو دانوستان و پێشکەشکردنی سازش.
پلانی گشتگیریی کاری هاوبەش (JCPOA): ڕێککەوتنێکی سیاسی بە دەرەنجامی یاسایی نێودەوڵەتییەوە
لە تەمموزی ٢٠١٥، دوای ساڵانێک لە دانوستانی چڕوپڕ کە هەوڵی هاوسەنگکردنی ماف و پابەندییەکانی دەدا بەپێی یاسای نێودەوڵەتی، پلانی گشتگیریی کاری هاوبەش (JCPOA) لە نێوان ئێران و گرووپی ٥+١ (پێنج ئەندامە هەمیشەییەکەی ئەنجوومەنی ئاسایش + ئەڵمانیا) واژۆ کرا. پلانی گشتگیریی کاری هاوبەش پەیماننامەیەکی نێودەوڵەتی نەبوو بە مانا تەکنیکییە وردەکەی، بەڵکو وەک کۆمەڵێک پابەندیی سیاسیی دوولایەنە و وردبین وەسف کرا. لەگەڵ ئەوەشدا، ئەم پابەندییە سیاسییانە هێز و توانای یاسایی نێودەوڵەتیی گەورەیان بەدەستهێنا کاتێک بە کۆی دەنگ لەلایەن ئەنجوومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکانەوە لە بڕیاری ژمارە ٢٢٣١دا پشتگیری کران. ئەم بڕیارە خاڵێکی وەرچەرخانی یاسایی و سیاسی پێکدەهێنا:
بە فەرمی دانینا بە پلانی گشتگیریی کاری هاوبەش وەک چوارچێوەیەکی ڕێککەوتوو لەسەری لە ئاستی نێودەوڵەتیدا.
کۆتایی هێنا بە جێبەجێکردنی سەرجەم بڕیارەکانی سزای پێشوو کە ئەنجوومەنی ئاسایش بەپێی بەندی حەوتەم بەسەر ئێراندا سەپاندبوونی، لەگەڵ هێشتنەوەی میکانیزمی "سناپ باک" (گەڕانەوەی خۆکاریی سزاکان) وەک گەرەنتییەک لە ئەگەری سەلماندنی پێشێلکارییەکی گەورەی ئێران بۆ ڕێککەوتنەکە.
داوای لە ئێران کرد کە بە تەواوی پابەندی خاڵەکانی ڕێککەوتنەکە بێت، کە کۆت و بەندی توند و شایستەی پشتڕاستکردنەوەی لەسەر بەرنامە ئەتۆمییەکەی دەسەپاند بۆ ماوەی لانیکەم یەک دەیە (وەک دیاریکردنی ئاست و پاکیی پیتاندنی یۆرانیۆم، قەبارەی کۆگاکراوی یۆرانیۆمی پیتێنراو، ژمارە و جۆری ئامێرەکانی سانتریفیوژی بەکارهاتوو، دووبارە دیزاینکردنەوەی کارلێکەری ئاوی قورسی ئەراک بۆ ڕێگریکردن لە بەرهەمهێنانی پلوتۆنیۆمی بەکارهاتوو لە چەکدا)، لەگەڵ جێبەجێکردنی پڕۆتۆکۆلی پاشکۆی پەیماننامەی گەرەنتییەکان لەگەڵ ئاژانسی نێودەوڵەتیی وزەی ئەتۆمیدا، کە دەسەڵاتی فراوانتر و وردتری گەیشتن و پشکنینی دەدا بە پشکێنەرانی ئاژانس.
بڕیارەکە هەروەها دەقێکی دیاریکراوی لەخۆگرتبوو سەبارەت بە مووشەکە بالیستییەکان، کە تێیدا "داوای لە ئێران کرد" (called upon) کە هیچ چالاکییەکی پەیوەست بە مووشەکە بالیستییەکانی "دیزاینکراو بۆ هەڵگرتنی کڵاوەی ئەتۆمی" ئەنجام نەدات، ئەمەش داڕشتنێک بوو کە دواتر بووە جێگەی ناکۆکییەکی گەورەی لێکدانەوە.
لە ڕوانگەی یاسای نێودەوڵەتییەوە، کاریگەریی ڕێککەوتنەکە پشتی بە بنەمای نیازپاکیی لە جێبەجێکردنی پابەندییە نێودەوڵەتییەکان دەبەست (pacta sunt servanda کە بۆ پابەندییە سیاسییەکانی پشتگیریکراو لەلایەن ئەنجوومەنی ئاسایشەوە جێبەجێ دەکرا)، و چارەسەرێکی دیپلۆماسی بۆ قەیرانەکە پێشکەش کرد کە بۆ چەند ساڵێک بەردەوام بوو، کە تێیدا ئێران لە بەرامبەر قبوڵکردنی کۆت و بەندی شایستەی پشتڕاستکردنەوە لەسەر بەرنامە ئەتۆمییەکەی، سووککردنێکی بەرچاوی سزاکانی نێودەوڵەتی و تاکلایەنەی بەدەستهێنا.
کشانەوەی تاکلایەنەی ئەمریکا و دەرەنجامە یاساییەکانی لەسەر وتووێژەکان
لە مایسی ٢٠١٨، بڕیاری ئیدارەی سەرۆکی ئەمریکا دۆناڵد ترەمپ بە کشانەوەی تاکلایەنە لە پلانی گشتگیریی کاری هاوبەش و دووبارە سەپاندنەوەی سەرجەم سزاکانی پێشووی ئەمریکا، بە "سزاکانی لاوەکی"یشەوە کە ئەو لایەنە سێیەمانە سزا دەدەن کە مامەڵەی بازرگانی لەگەڵ ئێراندا دەکەن، بووە خاڵی هەرەسهێنانی ڕێککەوتنەکە و قەیرانەکەی هێنایەوە بەر باس. ئەم کشانەوەیە مشتومڕێکی یاسایی نێودەوڵەتیی توندی وروژاند کە لە ڕەوتی وتووێژەکانی دواتردا ڕەنگی دایەوە:
هەڵوێستی ئەمریکا: ئیدارەی ئەمریکا پێی وابوو کە ڕێککەوتنەکە لە بنەڕەتدا کەموکوڕی تێدابوو چونکە باسی بەرنامەی مووشەکە بالیستییەکانی ئێرانی یان هەڵسوکەوتی هەرێمیی نەکردبوو، و خاڵی کاتیی ("خاڵەکانی خۆرئاوا بوون") تێدابوو کە ڕێگەی دەدا بە ئێران دواتر چالاکییە ئەتۆمییەکانی دەست پێبکاتەوە، و ئێران پابەندی "ڕۆحی" ڕێککەوتنەکە نەبووە. لە ڕووی یاساییەوە، ئەمریکا پێی وابوو کە ڕێککەوتنەکە پابەندییەکی سیاسییە و دەتوانرێت لێی بکشێیتەوە، و بڕیاری ٢٢٣١ ڕێگری لە دەوڵەتێکی ئەندام ناکات کە سیاسەتی خۆی بگۆڕێت.
هەڵوێستی ئێران و لایەنەکانی تر: جەختیان لەوە کردەوە کە کشانەوەی ئەمریکا پێشێلکارییەکی ڕوونی پابەندییەکانی ناو خودی پلانی گشتگیریی کاری هاوبەش و بڕیاری ٢٢٣١ی ئەنجوومەنی ئاسایشە، کە هانی هەموو دەوڵەتانی ئەندامی دابوو پشتگیری جێبەجێکردنی ڕێککەوتنەکە بکەن و خۆیان لەو کارانە بپارێزن کە بنکۆڵی دەکەن. پێیان وابوو کە دووبارە سەپاندنەوەی سزاکان، بە تایبەتی سزاکانی لاوەکی، ناشەرعین بەپێی یاسای نێودەوڵەتی و لەگەڵ بنەماکانی پەیماننامەی نەتەوە یەکگرتووەکاندا ناکۆکن. ئێران ئاماژەی بە ڕاپۆرتە یەک لە دوای یەکەکانی ئاژانسی نێودەوڵەتیی وزەی ئەتۆمی کرد کە پابەندبوونی تەواوی ئەو وڵاتەیان بە پابەندییە ئەتۆمییەکانی بەپێی ڕێککەوتنەکە تا ڕێکەوتی کشانەوەی ئەمریکا پشتڕاست کردبووەوە. ئێران پەنای بردە بەر دادگای نێودەوڵەتیی داد بۆ تانەدان لە شەرعییەتی سزاکانی ئەمریکا.
وەک کاردانەوەیەک بەرامبەر کشانەوەی ئەمریکا و نەتوانینی لایەنە ئەوروپییەکانی تری ناو ڕێککەوتنەکە بۆ دابینکردنی سوودە ئابوورییە بەڵێندراوەکان لەژێر سێبەری سزاکانی ئەمریکادا، ئێران بە شێوەیەکی پلەبەندی، لە ساڵی ٢٠١٩ەوە، دەستی کرد بە کەمکردنەوەی پابەندییەکانی بەپێی پلانی گشتگیریی کاری هاوبەش، و بە شێوەیەکی بەردەوام سنوورەکانی دیاریکراو بۆ پلە و کۆگای پیتاندنی یۆرانیۆم و پەرەپێدان و کارپێکردنی ئامێرەکانی سانتریفیوژی پێشکەوتووتری بەزاند. ئێران پاساوی بۆ ئەم هەنگاوانە هێنایەوە بەوەی کە لە چوارچێوەی مافەکانیدایە کە لە میکانیزمی یەکلاییکردنەوەی ناکۆکییەکانی ناو خودی ڕێککەوتنەکەدا هاتووە (ماددەکانی ٢٦ و ٣٦)، یان وەک ڕێوشوێنی بەرپەرچدانەوەی شەرعی بەپێی یاسای نێودەوڵەتی لە وەڵامی پێشێلکارییە سەرەتاییەکەی ئەمریکا بۆ ڕێککەوتنەکە.
دۆسیەی مووشەکە بالیستییەکان و چوارچێوەی یاسایی نێودەوڵەتی بۆ وتووێژەکان
دۆخی یاسایی نێودەوڵەتی بەرنامەی مووشەکە بالیستییەکانی ئێران جیاوازە لە بەرنامە ئەتۆمییەکەی، کە ئەمەش چینێکی تری ئاڵۆزی بۆ وتووێژەکان زیاد دەکات. هیچ پەیماننامەیەکی نێودەوڵەتی گشتگیر و پابەندکەری جیهانی نییە کە پەرەپێدان یان خاوەندارێتی مووشەکە بالیستییەکان بە خودی خۆیان قەدەغە بکات. سیستەمی کۆنترۆڵکردنی تەکنەلۆژیای مووشەکی (MTCR) ڕێکخستنێکی سیاسیی خۆبەخشانەیە و لە ڕووی یاساییەوە پابەندکەر نییە، و ئێران ئەندامی تێدا نییە، و ئامانجی سنووردارکردنی بڵاوبوونەوەی ئەو مووشەکانەیە کە توانای هەڵگرتنی باری دیاریکراویان هەیە بۆ مەودای دیاریکراو.
پەیوەندیدارترین کۆت و بەندە یاساییە نێودەوڵەتییەکان بە بەرنامەی مووشەکی ئێرانەوە بە شێوەیەکی ناڕاستەوخۆ دێن لە ڕێگەی پەیوەندییە ئەگەرییەکەیەوە بە بەرنامەی چەکی ئەتۆمییەوە. وەک ئاماژەمان پێکرد، بڕیاری ٢٢٣١ بە شێوەیەکی یەکلاکەرەوە تاقیکردنەوە مووشەکییەکانی ئێرانی قەدەغە نەکرد، بەڵکو زمانێکی دیپلۆماسیانەتری بەکارهێنا و "داوای لە ئێران کرد" کە خۆی لەو چالاکییانە بپارێزێت کە پەیوەستن بە مووشەکەکانی "دیزاینکراو بۆ هەڵگرتنی کڵاوەی ئەتۆمی". لێکدانەوەی ئەم دەستەواژەیە خاڵێکی سەرەکیی ناکۆکی بووە و هێشتاش هەر وایە لە وتووێژەکاندا:
ئەمریکا و هاوپەیمانە ئەوروپی و هەرێمییەکانی: پێداگری دەکەن لەسەر ئەوەی کە زۆرێک لە مووشەکە بالیستییەکانی ئێران بە حوکمی توانای تەکنیکییان دەکەونە ئەم پۆلێنەوە، و تاقیکردنەوەکانی هەڵدانیان ئاستەنگێکە بۆ بڕیارەکە و هەڕەشەیە بۆ سەر ئاسایشی هەرێمی و نێودەوڵەتی، و دەبێت بەشێک بن لە هەر ڕێککەوتنێکی گشتگیر.
ئێران، بە پشتیوانی زۆرجاری ڕووسیا و چین: جەخت لەوە دەکاتەوە کە بەرنامە مووشەکییەکەی تەواو بەرگری و ئاساییە، و بە تایبەتی بۆ هەڵگرتنی چەکی ئەتۆمی (کە نکوڵی لە هەوڵدان بۆ بەدەستهێنانی دەکات) دیزاین نەکراوە. پێی وایە کە زمانی "داواکردن" لە بڕیارەکەدا قەدەغەیەکی یاسایی پابەندکەر نییە، و بەرنامە مووشەکییەکەی شایستەی دانوستان نییە چونکە پەیوەستە بە مافی سەروەریی خۆیەوە لە بەرگری لە خۆکردن، کە مافێکی مسۆگەرە بەپێی ماددەی ٥١ی پەیماننامەی نەتەوە یەکگرتووەکان.
ئاستەنگە یاسایی و دیپلۆماسییەکان لە وتووێژەکانی ئێستا و داهاتوودا
ئەو وتووێژانەی کە لە ئێستادا بەڕێوەدەچن (جا بە شێوەی ڕاستەوخۆ یان ناڕاستەوخۆ، وەک لە شێوازی ڤیەننادا) زۆرجار هەوڵ دەدەن ڕێگاکانی گەڕانەوەی دوولایەنە بۆ پابەندبوون بە پلانی گشتگیریی کاری هاوبەش بدۆزنەوە، یان بگەنە لێکتێگەیشتنێکی نوێ. لەم چوارچێوەیەدا، ئاستەنگی یاسایی و دیپلۆماسیی تێکەڵاو و ئاڵۆز دێنە پێشەوە:
پشتڕاستکردنەوە و شەفافیەت: ڕادەی ئامادەیی ئێران بۆ گەڕانەوە بۆ پابەندبوونی تەواو بە پابەندییە ئەتۆمییە بنەڕەتییەکانی بەپێی ڕێککەوتنەکە، و هاوکاریی تەواو و شەفافانەی لەگەڵ ئاژانسی نێودەوڵەتیی وزەی ئەتۆمیدا بۆ یەکلاییکردنەوەی "کێشە هەڵپەسێردراوەکانی پەیوەست بە گەرەنتییەکان" بە شێوەیەکی کۆتایی، و جێبەجێکردنی پڕۆتۆکۆلی پاشکۆ بە شێوەیەکی هەمیشەیی، مەرجێکی بنەڕەتییە لە ڕوانگەی یاسای نێودەوڵەتی و پشتڕاستکردنەوەوە.
هەڵگرتنی سزاکان و گەرەنتییەکان: چۆنیەتی مسۆگەرکردنی هەڵگرتنی گشتگیر و بەردەوامی سزاکانی ئەمریکا (بەو سزایانەشەوە کە لەژێر بیانووی تر جگە لە ئەتۆمی سەپێنراون)، و پێشکەشکردنی گەرەنتیی باوەڕپێکراو بە دووبارە نەکردنەوەی کشانەوەی تاکلایەنە یان دووبارە سەپاندنەوەی سزاکان لە داهاتوودا، داواکارییەکی سەرەکیی ئێرانە بەڵام ڕووبەڕووی ئاستەنگی یاسایی و سیاسیی ناوخۆیی گەورە دەبێتەوە لە ئەمریکادا.
فراوانکردنی بواری وتووێژەکان: ئەمریکا و هەندێک لە هاوپەیمانەکانی فشار دەکەن بۆ گونجاندنی کۆت و بەندی پابەندکەر لەسەر بەرنامەی مووشەکە بالیستییەکانی ئێران، و ڕەنگە چارەسەرکردنی ڕۆڵی هەرێمیی، لە هەر ڕێککەوتنێکی داهاتوویی یان تەواوکەردا. ئێران ئەم پێشنیازە بە توندی ڕەتدەکاتەوە، و پێی وایە کە ئەم پرسانە دەکەونە دەرەوەی بواری ڕێککەوتنی ئەتۆمی بنەڕەتی و دەست دەخەنە ناو سەروەری و ئاسایشی نیشتمانییەوە.
ڕیزبەندی و مامەڵەی هاوشێوە: چۆنیەتی دیاریکردنی ڕیزبەندی هەنگاوەکان بۆ گەڕانەوە بۆ پابەندبوون لە هەردوو لاوە، و مامەڵەکردن لەگەڵ ئەو پێشهاتانەی کە لە ساڵی ٢٠١٨ەوە ڕوویانداوە (وەک پێشکەوتنی ئەتۆمی ئێران و سزاکانی نوێی ئەمریکا) لە چوارچێوەیەکی یاسایی و سیاسیدا کە هاوسەنگی بەدیبهێنێت و لای هەردوو لایەن پەسەند بێت.
کۆتایی
یاسای نێودەوڵەتی، بە ئامراز و پێوەرە جیاوازەکانیەوە (پەیماننامەی قەدەغەکردنی بڵاوبوونەوەی چەکی ئەتۆمی، بڕیارە پابەندکەرەکانی ئەنجوومەنی ئاسایش، پەیماننامەکانی گەرەنتی لەگەڵ ئاژانسی نێودەوڵەتیی وزەی ئەتۆمیدا، بنەماکانی یاسای نێودەوڵەتی گشتی وەک سەروەری و نیازپاکی و مافی بەرگری لە خۆکردن)، ئەو چوارچێوە بنەڕەتییە دابین دەکات کە وتووێژە ئاڵۆزەکانی نێوان ئەمریکا و ئێران لە چوارچێوەیدا بەڕێوەدەچن. لەگەڵ ئەوەشدا، واقیع ئەوە دەردەخات کە لێکدانەوەی ئەم ڕێسایانە و جێبەجێکردنیان بە شێوەیەکی بەرچاو دەکەونە ژێر کاریگەریی تێڕوانینە سیاسییە گۆڕاوەکان، هاوسەنگیی هێزی هەرێمی و نێودەوڵەتی، و بەرژەوەندییە نیشتمانییە قووڵە ناکۆکەکان. لە کاتێکدا ئێران سوورە لەسەر مافی سەروەریی خۆی لە پەرەپێدانی وزەی ئەتۆمی ئاشتیخوازانە و تواناکانی بەرگری بەپێی یاسای نێودەوڵەتی، ئەمریکا و کۆمەڵگەی نێودەوڵەتی جەخت لەسەر پێویستی ڕێگریکردن لە بڵاوبوونەوەی چەکی ئەتۆمی و مسۆگەرکردنی سروشتی ئاشتیخوازانەی تایبەتی بەرنامەی ئێران دەکەنەوە لە ڕێگەی میکانیزمی پشتڕاستکردنەوەی نێودەوڵەتی بەهێز و بێ کەموکوڕییەوە.
ئەزموونی پلانی گشتگیریی کاری هاوبەش سەلماندی کە دەکرێت بگاتە چارەسەری دیپلۆماسی، تەنانەت لە ئاڵۆزترین دۆسیەکانیشدا، کاتێک پشتگیری دەکرێن بە چوارچێوەیەکی یاسایی نێودەوڵەتی و ئیرادەی سیاسی. بەڵام هەروەها ناسکی و لاوازیی ئەم چارەسەرانەی لە بەرامبەر بێمتمانەیی مێژوویی و گۆڕانکارییە سیاسییە ناوخۆییەکاندا ئاشکرا کرد. هەر ڕێگەیەکی بەردەوام بۆ هەنگاونان بەرەو پێشەوە نەک تەنها پێویستی بە ڕێککەوتنە لەسەر وردەکارییە تەکنیکییەکان، بەڵکو پێویستی بە پابەندییەکی نوێکراوە و دوولایەنەش هەیە بە ڕێزگرتن و جێبەجێکردنی بنەما و ڕێساکانی یاسای نێودەوڵەتی کە ئەم پرسە چارەنووسسازانە بۆ ئاشتی و ئاسایشی نێودەوڵەتی ڕێکدەخەن، و دۆزینەوەی میکانیزمێک بۆ گونجاندنی نێوان مافە سەروەرییەکان و پابەندییە نێودەوڵەتییەکان بە شێوەیەک کە بەرژەوەندیی هەموو لایەنە پەیوەندیدارەکان مسۆگەر بکات