پڕۆفیسۆر دكتۆر نەبیل جەعفەر مەرسوومی مامۆستای كۆلێژی بەڕێوەبردن و ئابووری لە زانكۆی بەسرا، توێژەر و لێكۆڵەرە لە بواری زانستی ئابووری و وزە و نەوت، هەروەها بەوە ناسراوە كە خاوەنی بۆچوونی زانستییانەی تایبەت بە خۆیەتی و ڕاوبۆچوونەكانی ئەكادیمییانە دەخاتەڕوو. گۆڤاری گوڵان لەسەر پرسی دابەزینی نرخی نەوت و شوێنەوارە مەترسیدارەكانی لەسەر ئابووریی عێراق و كورتهێنانی بوودجە دیدارێكی لەگەڵدا ئەنجام دا.

 

* با سەرەتای پرسیارمان لە دابەزینی ئەم دواییەی نرخی نەوتەوە دەست پێبكەین، ئایا وەكو شارەزایەكی بواری وزە و نەوت، هۆكار و كاریگەرییەكانی ئەم دابەزینەی كتوپڕی نرخی نەوت چۆن دەبینیت و كاریگەرییەكانی لەسەر ئابووری و كورتهێنانی بوودجە چی دەبێت؟

- داكشانی بەهای نەوت بۆ دوو هۆكاری سەرەكی دەگەڕێتەوە، هاتنی ترەمپ و بەرنامەی داكشانی نرخی بەنزین لە وڵاتەكەیدا، كە بە داشكانی بەهای نرخی نەوت جێبەجێ دەكرێت، هەروەها هەوڵەكانی ڕاوەستانی شەڕی نێوان ڕووسیا و ئۆكرانیا، ئەمە وێڕای ئەوەی مەترسیی پووكانەوە و سستبوونی گەشەی ئابووری لەئارادایە، كە دەبێتە هۆی كەمبوونەوەی خواست، ئەمانەش هەمووی هاوكاتە لەگەڵ خستنەڕووی بڕە نەوتێكی زۆر لەلایەن وڵاتانی بەرهەمهێنەری نەوت لە ڕێكخراوی ئۆپێك پڵاس. سەبارەت بە كاریگەری و شوێنەواری خراپی ئەم دابەزینەی نرخی جیهانیی نەوت لەسەر ئابووری و دارایی عێراق، سەرەتا پێویستە ئاماژە بەوە بكەین، عێراق خاوەنی ئابوورییەكی تاكە سەرچاوەی نەوتە و خەرجییەكانی ناو بوودجەكەی بە ڕێژەیەكی زۆر بەرز پشتی بە نرخی فرۆشتنی نەوت بەستووە، بۆیە ئەم ئابوورییە بە ئابوورییەكی تاكە سەرچاوە دادەنرێت و ئابوورییەكی فرەچەشن نییە لە بەرهەمهێنان و هەناردە و داهاتدا، بەڵكو ئابوورییەكە بەرهەمهێنانی 60%ی پشتی بە نەوت بەستووە و 90%ی داهاتەكانی لە نەوتەوەیە و 99،5% هەناردەكردنیشی نەوتە، لەمەش خراپتر، حكومەتی عێراق بەم داهاتە بەرزەی كە لە هەناردەكردن و فرۆشتنی 3،5 ملیۆن بەرمیل نەوت ڕۆژانە دەستی دەكەوێت، نەیتوانیوە لە بوارەكانی وەبەرهێنان و بەرهەمهێنان خەرجی بكات، بگرە 75%ی ئەم بوودجەیە بۆ مووچە دەڕوات، ئەمە لەكاتێكدا عێراق بە دووەم وڵاتی بەرهەمهێنەری نەوتی ناو ڕێكخراوی ئۆپێك دادەنرێت، كەچی بەردەوام بوودجەكەی بەهۆی پشتبەستن بە داهاتی ناجێگری نەوتەوە كورتهێنانی هەیە، ئەم داهاتەی عێراقیش لەسەر نەوت پشتی بە دوو هۆكاری ناجێگیر بەستووە، یەكەمیان: بڕی ئەو نەوتەی بەرهەمی دەهێنێت و هەناردەی دەرەوەی وڵاتی دەكات، هۆكاری دووەم: بەرزیی نرخی جیهانیی نەوتە كە بوودجەكەی لەسەر بنەمای 70 دۆلار بۆ هەر بەرمیلێك نەوت دانراوە، بۆیە هەر گۆڕانكارییەكی خراپ لەم دوو فاكتەرەدا ڕوو بدات، ڕاستەوخۆ بۆ عێراق دەبێتە كارەساتێكی گەورەی ئابووری و دارایی، هەرچی بڕە نەوتی عێراقە كە لەلایەن ڕێكخراوی (ئۆپێك پڵاسەوە) بۆ وڵاتانی بەرهەمهێنەری نەوت بە عێراقیشەوە دیاری كراوە، لەكاتی داكشانی بەهای نەوتدا بڕی فرۆشتنی نەوتەكە و نرخەكەشی ڕوو لە دابەزین دەكات، بۆیە ئەو فاكتەرەی كە لە دەرەوەی دەسەڵاتی عێراقدایە نرخی جیهانیی نەوتە، كە هەرگیز لە مێژووی دوور و درێژی نەوتدا بە نرخێكی جێگری بەرز خۆی ڕانەگرتووە، هەر كاتێك ئەم نرخە بە بەرزی مابێتەوە، بارودۆخی ئابووری و دارایی عێراق بووژاوەتەوە، هەركاتێكیش ئەم نرخە نزم بووبێتەوە، بۆ بارودۆخی ئابووری و دارایی عێراق كارەساتبار بووە، هەروەكو ئەوەی لە سەردەمی تەشەنەكردنی پەتای كۆرۆنا ڕووی دا، ئەمڕۆش خولێكی دیكەی دابەزینی بەهای نەوتی جیهانی ڕووی دا، ئەمەش بە هۆی سەپاندنی تاریفەی گومرگیی نوێی ترەمپەوە لەسەر هەناردەكردنی كاڵا و بەرهەمەكانی ژمارەیەكی زۆری وڵاتان كە زیاتر لە 100 وڵات دەگرێتەوە، هەروەها بەهۆی سەرهەڵدانی پووكانەوەی ئابووری و سستبوونی گەشەی ئابووریی جیهان كە بووژانەوەی ئابووریی جیهان كەم دەكاتەوە و جۆرێك لە بێبازاڕی ڕوو دەدات، ئەمەش دەبێتە هۆی كەمبوونەوەی خواستی جیهانی بۆ پتڕۆڵ و دابەزینی نرخەكەی، ئەم دابەزینە زۆرە لە بەهای نەوتی جیهانی پێشبینی نەكراو بوو، كە وای كرد نرخی بەرمیلێك نەوت 10 دۆلار لە بەهای خۆی كە 75 دۆلار بوو بۆ هەر بەرمیلێك ببێتە 62-65 دۆلار بۆ هەربەرمیلێك.

* شوێنەواری دابەزینی بەهای نەوتی جیهانی لەسەر كورتهێنانی بوودجەی عێراق چەندە مەترسیدارە، بەتایبەتی كە یاسای بوودجەكەی كورتهێنانی هەیە؟

- بۆ ئەوەی عێراق تووشی كورتهێنانی بوودجە نەبێتەوە، دەبێت نرخی بەرمیلێك نەوت لە سنووری 73 دۆلاردا بێت، تەنانەت لەم نرخەشدا پێویستی بە مامەڵەیەكی ڕاست و دروستی دارایی هەیە. بۆ نموونە لە ساڵی 2024 تێكڕای نرخی نەوت لە نێوان 76- 77 دۆلاردا بوو، كەچی وڵاتەكە تووشی كورتهێنان و قەیرانی دارایی بووەوە و عێراق 13 تریلیۆن دینار قەرزی كرد. شوێنەوارەكانی ئەم قەیرانەی داشكانی نرخی بەرمیلێك نەوت ڕاوەستاوەتە سەر ئەو ماوەیەی كە نرخی نەوتەكە بە نزمی دەمێنێتەوە و وڵاتەكە دەتوانێت بۆ چەند مانگێك خۆی بگرێت، بەڵام ئەم نرخە كەمە بۆ چەندین مانگ و ساڵ و دوو ساڵ درێژ ببێتەوە، ئەوا بە تەئكید لە توانای دارایی و نەختینەیی عێراقدا نییە ئەم كورتهێنانە هەروا بە ئاسانی تێپەڕێنێت. بە بڕوای من ئەگەر نرخی نەوت بۆ شەش مانگ بۆ هەر بەرمیلێك لەسەر 70 دۆلار و كەمتر بمێنێتەوە، ئەوا گرفتی كەمبوونەوەی سیولەی پارە دروست دەبێت، چونكە وەزارەتی دارایی بڕە پارەی نەختینەیی پێویستی نییە بۆ پێدانی مووچەكان و بەشێكی زۆری خەرجییە حاكیمەكانیش كە مەجالی دواخستنی تێدا نییە، بۆیە شوێنەوارەكانی بۆ سەرجەم خەرجی حكومەت و وەبەرهێنان و پڕۆژەكان زۆر توند دەبێت و ناچار دەبێت خزمەتگوزارییەكانی كەم بكاتەوە و زۆر لەو پرۆژە و كارانەی بەڵێنی داوە لەم ساڵدا جێبەجێیان بكات، پاشگەز ببێتەوە لێی و جێبەجێكردنی دوا بخات، چونكە دابەزینی بەم شێوەیەی نرخی نەوت وا دەكات بوودجەكەی عێراق تەنیا بەشی خەرجكردنی مووچە بكات كە 75%ی بوودجەكە پێك دەهێنێت، بۆیە ئەگەر دابەزینی نرخی نەوت شەش مانگی دیكە بخایەنێت، ئەوا عێراق دەكەوێتە ناو قەیرانێكی ڕاستەقینە و بە دۆخێكی دارایی سەختدا تێپەڕ دەبێت، بۆ بەڕێوەبردن و چارەسەركردنی قەیرانەكانیش سەرەتا دەبێت ئەو هەڵە و خراپ بەڕێوەبردنی ئابوورییە چارەسەر بكەین كە كۆمەڵێك هەڵەی كەڵەكەبووی سیاسی و ئابوورییە لە 2003وە تاكو ئێستا بە میراتی بۆمان ماوەتەوە، دەبێت هەر لە قەڵاچۆكردنی گەندەڵییەوە دەست پێ بكەین، ئەو گەندەڵییەی سەرجەم دامەزراوەكانی تووشی بوون و كاریگەریی توندی لەسەر سەرجەم سێكتەرەكانی ئابووری و دارایی و بەرهەمهێنان و خزمەتگوزاری و ژێرخانی وڵاتەكە هەیە، دواتر نابێت ئەوەندە پشت بەداهاتی نەوت ببەسترێت كە بەردەوام بەها و نرخێكی ناجێگری هەیە و زیانی گەورە بە فرەچەشنكردنی ئابووری گەیاندووە.

* داشكانی نرخی بەرمیلێك نەوت بەم شێوەیە و ئەگەر درێژە بكێشێت، ئایا تا چەند كاریگەریی لەسەر داڕمانی بەهای دینار بەرانبەر دۆلاری ئەمریكی دەبێت؟

- ئەم پرسیارە گرنگە. ڕەنگە شوێنەوارە مەترسیدارەكەی دابەزینی نرخی بەرمیلێك نەوت ئەگەر درێژە بكێشێت لە داشكانی بەهای دیناری عێراقی بەرانبەر دۆلاری ئەمریكی دەربكەوێت، كە ئەمەش بۆ سەرهەڵدانی هەڵاوسانی نرخ و خراپبوونی زیاتری بار و گوزەرانی خێزانە هەژار و كەمدەرامەتەكان دۆخێكی سەختە، لە ساڵێكدا كە وڵات بەرەو پرۆسەی هەڵبژاردن و بارودۆخێكی ناڕەزایەتیی زۆری چین و توێژەكان بووەتەوە، ئەمە وێڕای ئەو شەڕ و ئاڵۆزی و ئەگەری تێوەگلانی وڵاتەكە بە پرووشك و ئاگری ئەم شەڕەی كە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستی گرتووەتەوە و هێوربوونەوە و چاكبوونی ناسەقامگیرییەكە، لە مەودایەكی مامناوەندیشدا دیار و ڕوون نییە، بۆیە عێراق لە بەر دەم چەند بژاردەیەكدایە كە سەرجەمیان سەختن، تەنیا ئەوە نەبێت پەنا بۆ قەرزێكی ناوخۆیی و دەرەكی ببات، بێگومان ئەمەش كاریگەریی لەسەر بەهای ئەو دینارە دەبێت كە ئێستا جۆرێك لە جۆرەكان نرخەكەی بەرانبەر دۆلاری ئەمریكی پاڵپشتی دەكرێت و سەقامگیرە.

* باسی ئاڵۆزبوونی سەقامگیری و ئارامیی بارودۆخی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستت كرد. پرسیار لێرەدا ئەوەیە ئایا نرخی نەوت تا چەند بەستراوەتەوە بە بەردەوامیی شەڕی ڕووسیا و ئۆكرانیا و بارگرژییەكانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستەوە؟

- هەڵبەتە شەڕ و ئاڵۆزییەكان و ناسەقامگیری لە تەواوی ناوچەی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا ڕاستەوخۆ و ناڕاستەوخۆ زیانی گەورەی بۆ سەر ئابووری و دارایی سەرجەم وڵاتان بە عێراقیشەوە هەیە، هاوكات بابەتی دووبارە هەناردەكردنەوەی نەوتی هەرێمی كوردستان بەتایبەتی ئەو 350-400 هەزار بەرمیل نەوتەی لە بۆڕیی (كەركووك- جەیهان)ـەوە هەناردە دەكرێت و لەگەڵ شەڕی نێوان ڕووسیا و ئۆكرانیا كاریگەریی لەسەر نرخی نەوت هەیە، ئەگەر ئەم شەڕە ڕاوەستێت، بڕە نەوتێكی زیاتری ڕووسیا لە بازاڕەكاندا خۆی دەبینێتەوە و دەبێتە هۆی دابەزینێكی دیكەی بەهای نەوتی جیهانی، ئەمە وێڕای ئەوەی ڕەنگە ئەمریكا و ئێران لە دواجاردا بگەنە ڕێكەوتنێك و ئاڵۆزییەكان بۆ ماوەیەكی زۆر هێور بێتەوە و گەمارۆ ئەمریكییەكانیش لەسەر ئەم وڵاتە كەم بكرێتەوە و نەوتێكی دیكەی ئێران بڕژێتە ناو بازاڕەكانی جیهانەوە، چونكە لە ئێستادا گەمارۆ و سزا ئابوورییەكانی ئەمریكا لەسەر ئێران ڕۆژانە زیانی بۆ كەمبوونەوەی 1،5 ملیۆن بەرمیل نەوتی ئێران هەیە، بۆیە نرخی نەوت بەپێچەوانەوەیە تا شەڕ و ئاڵۆزییەكان زیاتر بێت لەبەرژەوەندیی بەرزی نرخی نەوت تەواو دەبێت، بەڵام لەلایەكی دیكەوە لە ئەگەری لێدانی گورزی سەربازی و تەشەنەكردنی شەڕەكە بەرە و ئێران و تێوەگلانی زۆر لایەنی دیكە لە عێراقدا، تێچووەكانی ئەم شەڕە لەسەر عێراقیش مەترسیدار دەبێت و باجەكەی عێراق دەیداتەوە، بەتایبەتی لە ڕووی ئابووری و دارایی و ئەمنییەوە.