پڕۆفیسۆر ئەمانئێل ڕۆبۆرتۆ گۆفی، فەیلەسووفێكی فەڕەنسییە لە بواری تەكنەلۆژی و بەتایبەتی پسپۆرە لە ئیتیكی زیرەكیی دەستكرددا، ماوەی 27 ساڵ لە هێڵی ئاسمانیی سەربازیی فەرەنسا كاری كردووە و لە ئەكادیمیای هێزی ئاسمانیی فەرەنسادا وانەكانی پەیوەنییە نیودەوڵەكانی و یاسا لە تەنگژە سەربازییەكاندای گوتووەتەوە، هەروەها یەكێكە لە دامەزرێنەران هاوبەڕێوەبەری ئامۆژگای جیهانی ئیتیكی زیرەكیی دەستكردە لە پاریس، توێژەری باڵای سەنتەری توێژینەوەی بەرگری و ئاسایشە لە زانكۆی مینۆتا لە كەندا. سەرەتا كاری لەسەر ئیتیكی سەربازی كردووە، ڕاشكاوانەتر لەسەر ئەو ئیتیكانەی كە پێویستە لەسەر چەكە كوشندە خۆبزوێنەكان جێبەجێ بكرێت، بەڵام دواتر بایەخی گۆڕاوە بۆ ئەو ئیتیكانەی كە پێویستە لەسەر زیرەكیی دەستكرد جێبەجێ بكرێت. بۆ قسەكردن لەسەر ئەم پرسە گرنگە كە ئێستا زیرەكیی دەستكرد زۆر بە فروانی تێكەڵی چەكە جیاوازەكان بووە و لە شەڕەكاندا تاقی دەكرێنەوە، گوڵان پەیوەندیی بەم فەیلەسووفەوە كرد و بەم جۆرە وەڵامی پرسیارەكانی دایەوە.

 

 

تێكەڵبوونی زیرەكیی دەستكرد لە ئۆپەراسیۆنە سەربازییەكاندا

* ڕاپۆرتەكانی ئەم دواییە ئاماژە بەوە دەكەن ئەو دۆرنانەی زیرەكیی دەستكردیان تێدا بەكار دەهێنرێت، زۆر بە وردی توانای پێكانی ئامانجەكانیان هەیە، بۆ نموونە وەك شەڕی ئێستای ئۆكرانیا، ئایا ئەو بنەما ئیتیكییانە چین كە دەبێت لە كاتی بەكارهێنانی چەكی كوشندە و خۆبزوێنەكان لە گۆڕەپانی شەڕی سەربازیدا جێبەجێ بكرێن؟

- كۆی گفتوگۆ و مشتومڕەكان لەو چوارچێوەدا دەكرێن كە چۆن دەتوانین بنەمایەكی ئیتیكی پەسەند بكەین بۆ ئەو چەكانەی خۆبزوێن و كوشندەن و تیایدا كۆنتڕۆڵی مرۆڤ سنووردارە، یان لە داهاتوودا لەژێر كۆنتڕۆڵی مرۆڤ دەردەچن، هەروەها پرسێكی دیكە ئەوەیە ئەگەر لە كردەوەیەكی سەربازیدا تاوانكارییەك ڕووی دا، بەرپرسیاریەتیی ئەو تاوانە چۆن مامەڵەی لەگەڵدا بكرێت، كەواتە دەتوانین بڵێین: ئەم پرسانە نوێ نین و پێش دەركەوتنی چەكی نیمچە خۆبزوێن و تەواو خۆبزوین هەبووە، بەڵام پرسی مامەڵەكردن لەگەڵ هەڵگرتنی بەرپرسیاریەتیی گۆڕەپانی شەڕەكان ئاسانتر نییە، لە مامەڵەكردن سیستمی چەكە نیمچە خۆبزوێن و تەواو خۆبزوێنەكاندا و هەردووكیان كارێكی ئاڵۆز و قورسن.

لەكاتی كێشەكاندا كۆمەڵێك پێوەری جیاواز جێبەجێ دەكرێن، كۆمەڵێك كاراكتەری جیاواز هەن، ئەوجا ئاڵۆزیی ئەو ڕێوشوێنانەی بۆ مامەڵەكردن لەگەڵ واقیعەكەدا دەگیرێتەبەر، دەبێتە هۆكاری ئەوەی سەلماندنی بەرپرسیاریەتی لە تاوانەكە قورس بێت، ئەگەر مەحاڵیش نەبێت. یەكێك لەو هەڵە باوانەی لەم پرسەدا دێتە ئاراوە ئەوەیە كە پێشوەختە بەرپرسیاریەتی ڕادەگەیەندرێت، زۆرێك لە توێژینەوەكان جەخت لەسەر پرسی بەرپرسیاریەتی دەكەنەوە، پێش ئەوەی ئەم سیستمانە بڵاو بكرێنەوە، یان بەكارهێنرابن، بۆیە ناكرێت بەرپرسیاریەتی بۆ تاوانێك دابنرێت كە هێشا ڕووی نەداوە.

سەبارەت بەوەی كە دەتوانرێت واز لە ئامێرەكان بێنین بۆ ئەوەی خۆیان بڕیاڕ بدەن، كێ دەكوژن، یان كێ بریندار دەكەن، ئەمە پرسیارێكی كۆنە، بە دیاریكراوی ئەم پرسیارە سەبارەت بە مینی دژە تاك كە بە بێ ئەوەی مرۆڤ چاودێریی بكات دەتەقێتەوە.

بە بۆچوونی من ئەم گفتوگۆیانە پەراوێزی و كەم بایەخن، پرسیاری ئیتیكی ڕاستەقینە ئەوەیە ئایا لایەنە دیاریكراوەكان ئامادەباشییان هەیە لە هەندێك حاڵەتدا هەموو هۆكارێكی بەردەست بەكار بهێنن بۆ بەرگریكردن لە بەرژەوەندییە ژیارییەكانی خۆیان؟ هەر بۆیە پرسیاری ئیتیكی پەیوەندیی بەو میتۆد و ئامرازانەوە نییە كە بەكار دەهێنرێن، بڵكو زیاتر پەیوەندیی بە ڕاستگۆیی و نییەتی لایەنە پەیوەندیدارەكانەوە هەیە.

* ڕاپۆرتەكان ئاماژە بەوە دەكەن، كە سوپای ئیسرائیل ئامێرێكی زیرەكیی دەستكردی بە هاوشێوەی «چات جی پی تی» پەرە پێ داوە، كە داتایەكی گەورە بۆ چاودێریكردن بەكار دەهێنێت. ئایا دەرهاویشتە ئیتیكییەكانی بەكارهێنانی ئامێرەكانی زیرەكیی دەستكرد كە ڕاهێنراون بۆ كاری هەواڵگری و بە كار دەهێنرێت، چۆن هەڵدەسەنگێنیت؟

- ئەمە پرسیارێكی ئاڵۆزە، ناتوانرێت وەڵامی بدرێتەوە، تەنیا بە ڕێگەی دیراسەتی یەك كەیسی دیاریكراوەوە، هەڵسەنگاندنی ئیتیكی هەموو كات لە كۆنتێكستدا دەكرێت، بە پێچەوانەی حوكمدانی ئیتیكی، بۆیە پێویستی بەوەیە بە وردی بچیتە ناو نییەتی ئەو لایەنانەی بەشدارن، هەروەها ئەو میتۆدانەی كە بۆ كۆكردنەوەی زانانیارییەكان بەكار هێنراون، ئەو كەیسانەی مەزندە كرێن تیایدا بەكار بهێنرێت، ئەو بنەما یاساییانەی لەسەری جێبەجی كراون، هەروەها ئەو بەرژەوەندییانەی كە ئامانجە بەرگرییان لێ بكرێت لەگەڵ هەزاران فاكتەری دیكە. بەشێوەیەكی گشتی بە مەزندەی من، كۆی ئەو داتا هەواڵگرییانەی بە كار دەهێنرێن بۆ مەبەستی بەرگری و ئاسایش شتێكی تازە نین، سیستمی زیرەكیی دەستكرد دەتوانێت بە ئاسانی لە ماوەیەكی زۆر كورتدا چارەسەری زۆرترین داتا بكات، زۆر زیاتر لەوەی هەتا ئێستا مرۆڤ توانیویەتی بەدەستی بهێنێت.

 

چەكە خۆبزوێنەكان و یاسای نێودەوڵەتی

* لە كانوونی یەكەمی ساڵی 2024، ڕێكخراوی گشتیی نەتەوە یەكگرتووەكان بڕیارێكی پەسەند كرد كە سیستمی چەكە خۆبزوێنە كوشندەكان دەگرێتەوە، كە نیگەرانیی نێودەوڵەتیی دروست كرد، ئایا ئەو ئالنگارییە ئیتیكییانە چین كە چەكە خۆبزوێنە كوشندەكان لەسەر یاسای مرۆڤایەتیی نێودەوڵەتی دروستیان دەكات؟

- من قەناعەتم بەوە نییە كە سیستمی چەكە خۆبزێوە كوشندەكان كێشەی تازە تایبەت بە یاسای مرۆڤایەتی نێودەوڵەتی دروست بكات، ئەوجا لەگەڵ ئەوەی بە تەئكید یاسای مرۆڤایەتیی نێودەوڵەتی گرنگە، بەڵام بە هۆی پێشكەوتنی خێرای تەكنەلۆژیا و سرووشتی شەڕە پێشكەوتووەكانەوە، سەردەمی یاسای مرۆڤایەتیی نێودەوڵەتی بەسەر چووە و ئەو یاسایانە لەگەڵ ئەم سەردەمە تازەیەی پێشكەوتنی تەكنەلۆژیادا ناگونجێن.

پرسەكانی وەك دیاریكردنی بەرپرسیاریەتی، بەئامانجگرتن لە دوورەوە و داماڵینی سیفەتی مرۆڤایەتی «dehumanization»، ئەمانە چەمكگەلێگن گومان لە دروستییان هەیە، لەبەر ئەوەی شەڕ لە بنەڕەتدا چالاكییەكە تایبەتە بە مرۆڤ كە باش نییە، بۆیە ئەو ئالنگارییانە لە كرۆكی خۆیاندا تازە نین، بەڵكو بەهۆی پێشكەوتنی تەكنەلۆژیاوە ئالنگارییەكان زیاتر ئاڵۆز بوون. سەرچاوەی سەرەكیی نیگەرانی لەوە خۆی حەشار داوە، كە سیستمی چەكە خۆبزوێنەكان لە ناو دەقەكانی یاسای مرۆڤایەتیی نێودەوڵەتیی ئێستادا نییە، بەڵام پرسی لەمە گرنگتر ئەوەیە كە كۆدەنگییەكی پێویستیش نییە بۆ ئەوەی ئەم سیستمانە لە ناو یاسای نێودەوڵەتیدا ڕێك بخرێن. بۆیە بە بۆچوونی من ئالنگاریی ئیتیكی لەوەدا خۆی بەرجستە دەكات كە كاراكتەرەكانی ئەم بوارە ڕاستگۆ نین و، هێندەی بیر لە فراوانكردنی بەرژەوەندییەكانی خۆیان دەكەنەوە، هێندە بیر لە ڕێكخستنی ئەم سیستمی چەكانە ناكەنەوە.

* لەگەڵ زیادبوونی هەوڵەكان بەرەو دداننان بە پەیماننامەیەكی نیودەوڵەتیدا سەبارەت بە چەكە خۆبزوێنەكان « autonomous weapons،» ئایا ئەو پرانسیپە ئیتیكییانە چین كە پێویستە پشتگیریی ئەو جۆرە پەیماننامانە بكات، بۆ ئەوەی گەرەنتیی پێشكەوتن و بڵاوكردنەوەی بەرپرسیارنەی زیرەكیی دەستكردی سەربازی بكات؟

- من مەزندەی ئەوە ناكەم كە بگەینە پەیماننامەیەكی نێودەوڵەتی سەبارەت بە چەكە خۆبزوێنەكان، بەتایبەتی لە سایەی كۆنێكستی جیوسیاسی كە ئێستا هەیە، لەبەر ئەوەی ناڕوونی و مەترسییەكان، ئەوجا ئەوانە ڕاستەقینە بن، یان تەنیا مەزندەكراو بن، ڕێگە نادات هەندێك پێوەری پابەندكراو بۆ هەندێك لایەن دابنرێت، كە ئەو لایانانە ئەو جۆرە سیستمانە بە ئامرازێك دەزانن بۆ مسۆگەركردنی ئاسایشەكەیان.

گرنگە ئەوەیە بە بیرخۆمان بهێنینەوە كە كاركردن لەسەر ئەگەری ڕێكخستنی ئەم سیستمانە كە لە سەرەتای ساڵی 2014دەستی پێ كردووە، كە هاوكاتە لە گەڵ پێكهێنانی گرووپێك لە پسپۆڕان و گرێدانی كۆنگرەگەیەك بۆ داماڵینی سیستمی چەكی خۆبزێوی كوشندە « LAWS»، ئەم كۆنگرە لە چوارچێوەی هاوپەیمانیی چەكی تەقلیدی «CCW» ‹گرێ درابوو، بۆیە هیچ بەڵگەیەكی لۆژیكی نابینم پرسێك لە ماوەی 10 ساڵی ڕابردوودا نەتوانرابێت جێبەجێ بكرێت، ڕەنگە بتوانرێت لە چەند مانگی داهاتوو و لە ناو ئەو ناسەقامگیرییە توندە جیوسیاسییەی ئێستادا ئەم كارە بكرێت.

بۆ وەڵامی پرسیارەكە، پرانسیپێكی دیاركراوی پێشوەختە نییە هەتا بۆ ڕێكخستنی ئەم سیستمە پشتی پێ ببەسترێت. پرانیسپەكان بەرەنجامی بەها ڕەگ داكوتراوەكانی كەلتوور و كۆنێكستی جیوسیاسیی دیاریكراون لەسەر ئاستی جیهان، بەهایەكی پەسەندكراو نییە كە بتوانرێت وەك بنەمایەك پرانیسیپێكی ئاراستەكراوی یەكگرتوو دیاری بكات، بۆ پەرەپێدان و بڵاوكردنەوە و بەكارهێنانی سسیتمی چەكە خۆبزوێنە كوشندەكان «LAWS»، ئەوەی زیاتر ئەم بۆچوونە پشتڕاست دەكاتەوە، ئەوەیە ئاسۆی ئیتیكیی هەموو لایەنەكان هەتا ئێستاش بەرگریكردنە لە بەرژەوەندییەكانی خۆیان، هیچ كام لەم لایەنانە ئامادە نین دستبەرداری ئەو هۆكارانە بن كە ئامانجەكانیانی پێ بەدی دێت، هەر لەبەر ئەمەشە ئێمە پێی دەڵێن سیاسەتی واقیعی «Real Politik»، بێگومان تێگەیشتن لەم پرسەش قورسە كە تایبەتمەند نین لە پەیوەندییە نێودەوڵەتییەكاندا، سەرباری ئەمانەش، هەوڵەكان بۆ پێشخستن و بڵاوكردنەوەی زیرەكیی دەستكردی سەربازی دەمێنێتەوە سەر ئەوەی چۆن وشەی «بەرپرسیاریەتی» پێناسە دەكەین، كە ئەمەش چەمكێكی فرەڕهەندە و كراوەیە بۆ ئاستێكی فراوانی تەفسیری هەمەجۆر.

 

چوارچێوە ئتیكییەكانی زیرەكیی دەستكرد لە بواری بەرگریی سەربازیدا

* وەزارەتی بەرگریی ئەمریكا هەوڵەكانی بۆ دانانی بنەما ئیتیكییەكانی زیرەكیی دەستكرد گرتووەتەبەر، بە ئامانجی ئەوەی لە پەرەپێدانی بەكارهێنیانی ئەم تەكنەلۆژیایەدا ئەو بنەما ئیتیكییانە ڕەچاو بكرێت. ئایا تا چ ئاستێك ئەم بنەما ئیتیكییانە كاریگەریی لەسەر چارەسەركردنی ئەو تەنگژانە دەبێت كە پەیوەندیدارن بە بەكارهێنانی زیرەكیی دەستكرد لە بواری سەربازیدا؟

- پێنج پرانسیپی ئیتیكی بۆ زیرەكیی دەستكرد كە بریتین لە «بەرپرسیاریەتی، مامەڵەكردنی یەكسان، توانای چاودێریكردن، متمانەپێكراو، توانای بەڕێوەبردن» لە ساڵی 2020 لەلایەن وەزارەتی بەرگریی ئەمریكاوە بڵاو كراونەتەوە، بەڵام ئەمیش وەك پرانسیپەكانی دیكە زۆر پرانسیپی گشتیین، ئەمەش وای كردووە، كاریگەری نەبێت، ئەم پرانسیپانە دەبنە چوارچێوەیەك بۆ ئاراستەی بڕیار دروستكردن، بەڵام لە هیچ حاڵەتیدا گەرەنتیی كوالێتیی بڕیارەكە بەرجەستە ناكات، هەر بۆیە وەك هەموو ئەو پرانیسیپانەی دیكە لەسەر ئاستێكی بەرزی داماڵدراو «abstraction» داڕێژراون، بۆیە پێویستی بەوەیە تەفسیرێكی سیستماتێكی بۆ بكرێت، لەبەر ڕۆشنایی ئەو كەیسانەی كە توێژینەوەیان لەسەر كراوە، بۆیە ئەم پرانسیپانە نابنە جێگرەوەی ئەو بیركردنەوە قووڵانەی كاتێك دۆخێك دێتە پێشەوە پێویستی بە ڕوونكردنەوەی ئیتیكییانە هەبێت.

بە شێوەیەكی گشتی زۆربەی سیستمە تایبەت و گشتییەكانی بواری زیرەكیی دەستكرد، قەناعەتیان بەو جۆرەیە كە دانانی پرانسیپەكان بەسن بۆ چارەسەركردنی ئەو دۆخانەی كە كێشەی ئیتیكی دروست دەكەن و، ئەوەیان لەبەرچاو نەگرتووە كە ئەم پرانسیپانە لەبەر ڕۆشنایی ئەو بەها و پرانیسپانەدا پێویستیان بە گفتۆگۆ و گفتوگۆی ئییتكی هەیە، كە ئەمەش تەنیا ڕێگەیە بۆ ئەوەی بتوانرێت بڕیارێكی ماقووڵ بۆ ئەو جۆرە دۆخانە بدرێت.

بە مەزندەی من، ئەو پێنج پرانسیپەی وەزارەتی بەرگریی ئەمریكا وەك زۆربەی پرانسیپەكانی دیكە كە ئێستا لەبەردەستن، بۆ دوو ئامانجە، لە لایەك لە بنەڕەتدا بۆ ئەوەیە نییەتی باش پیشان بدات، ئەوجا نازانرێت لەمەدا ڕاستگۆیە، یان نا، لەلایەكی دیكە بۆ دڵنیاییدانە بە لایەنێكی دیاریكراو، سەرەنجامیش ڕێنمایی گشتین لە كاتی دروستكردنی بڕیاردا.

* ئاژانسی پڕۆژەی توێژینەوە‌ی بەرگریی پێشكەوتوو «DARPA» بەرنامەیەكی بۆ دانانی كۆمەڵێك پێوەری چەندی ڕاگەیاندووە، كە ئامانج لێی هەڵسەنگاندنی ڕەفتاری ئیتیكی سیستمەكانی زیرەكیی دەستكردە لە ژینگە سەربازییەكاندا، ئایا سوود و ئالنگارییە چاوەڕوانكراوەكان چی دەبن، كاتێك ئەم ستاندەرانە جێبەجێ دەكرێن؟

- ئامانجی بەرنامەكەی ئاژانسی توێژینەوەی بەرگریی پێشكەوتوو «DARPA» ئەوەیە كە وەك ستاندەرێكی سەربەخۆ لەگەڵ بەها باڵاكانی هەڵسەنگاندنی ئۆپەراسیۆنە سەربازییەكان « ASIMOV» پەرە بە پێوەرەكان بدەن، بۆ دیاریكردنی ئەو كێشە ئیتیكییانەی كە لە حاڵەتی بەكارهێنانی چەكە خۆبزوێنەكانی زیرەكیی دەستكرددا دروست دەبن، هەروەها ئامانجیان ئەوەیە ئەم چەكە خۆبزوێنانەی زیرەكیی دەستكرد لە چوارچێوەی بەها باڵاكانی ئۆپەراسیۆنە سەربازییەكاندا بە شێوەیەكی بابەتی و چەندی بەكار بهێنرێت، ئەم ڕوونكردنەوانە لە پەیجی ئاژانسەكە دانراون.

یەكەم نیگەرانی من جەختكردنەوەیە لەسەر بابەتیبوونی پێوەرەكان، واتە هەر ئامرازێكی هەڵسەنگاندن و ئەو میتۆدەی بۆ هەڵسەنگاندنەكە پەیڕەو دەكرێت، لەمەش زیاتر ئەم پڕۆگرامە ئامانجی ئەوەیە كە «زمانێكی ئیتیكیی هاوبەش بۆ هەموو سیستمە خۆبزوێنەكان» دابنرێت، كە ناكرێت بابەتی نەبن، بۆیە ئەگەر ئەمە سەركەوتوو بوو، دەتوانرێت هەیكەلێكی گشتی بۆ «زمانێكی هاوبەشی ئیتیكی و پێوەرەكانی هەڵسەگاندن» دابنرێت، كە ئەمە كرا، مەزندەی ئەوە دەكرێت، بتوانرێت ئەو كێشە ئیتیكییانە چارەسەر بكرێن.

ناتوانرێت تەنیا بە نیشانەكان ئاستی ئیتیكی بەكارهێنانی ئەو سیستمانە دیاری بكرێت، بەڵكو ئەوە پێویستی بە بەرنامەیەكی یاسایی، تێڕوانێكی ورد و بەرزی تەكنەلۆژی هەیە، بۆ ئەوەی دەرگامان بۆ بكاتەوە بۆ ئەوەی بتوانین ستاندەرەكانی ئیتیك دیاری بكەین. من وەك فەیلەسووفێك بە توندی دژی ئەم بۆچوونەم. ئەوەی لە ئێستادا تا ئەو پەڕی دەتوانین بیكەین، ئەوەیە تا چەند دەتوانین پابەند بین بە ڕیسا و بنەماكانەوە، ئیتیك بوارێكی زۆر ئاڵۆزە و دەبێت لەسەر بنەمای هەر كەیس و دۆخێك بە ڕەچاوكردنی پڕۆگرامێكی گفتوگۆی جددی جێبەجێ بكرێت، بۆیە هەر هەوڵێك بدرێت بۆ ئەوەی نیشانەكان یەك بخرێن، سەرەنجام شكست دەهێنێت، بەمەش نیشانەكان ناتەواون و كەموكورتییان تێدا دەبێت و پەیوەندیدار نابێت بە كۆنتێكستكەوە.

 

نیگەرانییەكانی عێراق و هەرێمی كوردستان سەبارەت بە دەرهاویشتە نەرێنییەكانی زیرەكیی دەستكرد

* هەتا ئێستاش لە عێراق و هەرێمی كوردستان نیگەرانییە ئەمنییەكان لە ئاستێكی باڵادایە، ئەوجا لەگەڵ زیادبوونی بایەخدان بە بەكارهێنانی زیرەكیی دەستكرد بۆ چاودێری و كۆكردنەوەی زانیاریی هەواڵگری و داڕشتنی ستراتیژیەتی بەرگریدا، ئەم نیگەرانییانە زیاتر بوون. ئایا ئەو مەترسییە ئیتیكییانە چین كە دەبێت لەم دوو ناوچە پەیوەندیدارە بە بەكارهێنانی زیرەكیی دەستكرد بكرێتە ئەولەویەت، بەتایبەتی لەم ناوچەیەدا كە دینامیكیەتی سیاسەتێكی ئاڵۆز بەڕێوە دەچێت؟

- بۆ پرسێكی ئاڵۆزی لەم جۆرە ناتوانم وەڵامێكی یەكلاكەرەوەت بدەمەوە، لەبەر ئەوەی بە تەواوەتی نازانم سرووشتی مەترسییەكان چین، بەڵام بە شێوەیەكی گشتی دەتوانم بڵێم هەڵسەنگاندنی بەكارهێنانی ئەو ئامێرانەی زیرەكیی دەستكرد لەو ناوچانەدا لە ڕوانگەی بەرگریكردنە لە بەرژەوەندییە ستراتیژییەكان، كە لە دۆخە زۆر هەستیارەكاندا ئەم بەرژەوەندییانە دروست دەبن، بە شێوەیەكی سیستماتیكیش ئاسۆی سەرەكیی ئیتیك بڕیارەكان ئاراستە دەكەن.

بە بۆچوونی من ئەو نیگەرانییانەی لە ناوچەیەك سەر هەڵدەدەن پەیوەندیدارن بەوەی كە سیستمی زیرەكیی دەستكرد بە شێوەیەكی گشتگیر بۆ كۆكردنەوەی زانیاری بەكار دەهێنێت، كە دانیشتووانی ناوچەكە تووشی دڵەڕاوكێ دەكات، بەبێ ئەوەی بە شێوەی ڕاستەوخۆ و ناڕاستەوخۆ لەو پرسەدا بەشدار بن. لەلایەكی دیكەوە بەكارهێنانی سیستمی زیرەكیی دەستكرد بۆ چاودێری بە شێوەیەكی گشتیر بۆ مەبەستی سەربازی زۆر بەخێرایی كاریگەریی لەسەر بوارەكانی دیكە دەبێت، بۆ نموونە ئاسایشی ناوخۆ، لەگەڵ ئەگەری پێشێلكردنی مافە بنەڕەتییەكان و ئازادییە كەسییەكان.

 

پێشبینییەكان بۆ ئایندە

* هاوكات لەگەڵ بەردەوامیی پێشكەوتنی خێرای زیرەكیی دەستكرد، ئایا ئەو بنەما ئیتیكییانە چین كە پێویستە بخرێنە ناو ستراتیژیەتە سەربازییەكانی داهاتوو، بۆ ئەوەی ڕێگە لە خراپ بەكارهێنانی ئەوچەكانە بگیرێت و كارەساتی نەخوازراوی لێ نەكەوێتەوە؟

- دەبێت بێ ئاگا نەبین، سێكتەری بەرگریی سەربازیی بەرژەوندیی ژیارییە لایەنە چالاكەكانی كەرتی گشتی (حكومەت) و هەروەها بەرژەوەندیی ئابووری و ستراتییژیشە بۆ لایەنە چالاكەكانی كەرتی تایبەت، بۆیە هەر دوو لایەنەكە نابنە بەشدار بۆ پرانسیپی ئیتیكییەكان، لە باشترین حاڵەتدا تەنیا دەگەینە ئەوەی دەقێكی یاسایی پابەندنەكراو «غیر ملزم» بەدەست بهێنین، كە پێك دێت لە كۆمەڵێك پرانسیپی گشتی و ڕووكەش و هەر لایەك بە ئارەزووی خۆی تەفسیری بۆ دەكات و لەگەڵ بەرژەوەندییەكانی خۆی دەیگونجێنێت.

پرانسیپەكانی ئیتیكی كە دەمانەوێت لەسەر سیستمی زیرەكیی دەستكرد جێبەجێی بكەین، زۆر زۆر فراوانن، ئەمڕۆ ژمارەیەك لە ڕاسپاردە و پرانسیپی تەوجیهی و چارت و هەندێك بنەمای پێوەر دەبینین، كە هێزی پابەندبوون پێیانەوە زۆر كەمە، یان هەر نییەتی، خاڵی هاوبەش لە نێوانیاندا بە تەواوەتی ئاڵۆز و گشتین و بوارێك دروست دەكات بۆ هەر كەسێك كە بتوانێت كاتێك پێویستی بێت، خۆی لێ بدزێتەوە.

كارێكی بیهودە دەكەین، ئەگەر بڕوامان بەوە هەبێت كە دەتوانین ڕێگە لە خراپ بەكارهێنان، یان ئاكامە نەخوازراوەكانی سیستمی زیرەكیی دەستكرد بگرین. مێژووی شەڕەكان سەلماندوویانە كە تەنانەت ڕەچاوكردنی ئیتیك لە شەڕەكاندا ئەوەی پێشی دەگوترێت تیۆری شەڕی دادپەوەرانە « Just War theory» یان ئامرازە یاساییەكان، وەك ڕێككەوتننامەی ژنێڤ و پڕۆتۆكۆڵەكانی، زۆر بە كەمی كاریان پێ كراوە و ڕێزیان لێ گیراوە.

* چۆن دەتوانین هاریكاریی نێوان پسپۆڕییە جیاوازەكانی وەك «پسپۆرانی ئیتیك و تەكنەلۆژیا و سیاسەتسازان و سەركردە سەربازییەكان» پتەوتر بكەین، بۆ ئەوەی بگەینە ئەوەی بتوانین بنەما ئیتیكییەكان لە كاتی بەكارهێنانی سیستمی زیرەكیی دەستكرددا بۆ بەرگریی سەربازی جێبەجێ بكەین؟

- پێم وایە زانایانی بواری ئیتیك « Ethicits» دەتوانن ڕۆڵی سەرەكیی لەم گفتوگۆیانەدا بگێڕێن، بە مەرجێ وك موژدەهێنەری ئیتیك «Proselytizin moralists» خۆیان دەرنەخەن، ئەوان دەتوانن یارمەتیدەر بن لە گفتوگۆكاندا لە میانی ورووژاندنی كۆمەڵێك پرسیاری بنەڕەتی، كە دەكرێت هەموو لایەنە جیاوازكان گفتۆگۆی لەسەر بكەن، هەتا ئەگەر وەڵامیشی نەدەنەوە.

دەمەوێت ئاماژە بەو چەمكە بكەم «پێشخستن و جێبەكردنی ئیتیكی» ئەم چەمكە هیچ مانایەكی نییە لەبەر ئەوەی وشەی «ئیتیك» مانای «پەسەندكردن، خوازیاریی باش» ناگرێتەوە، لەبەر ئەوەی بواری ئیتیكییەكان هەموو شەبەنگەكان بە «پەسەندكراو» و «ڕەتكردنەوە» دەگرێتەوە، بۆیە لەگەڵ ئەمانەشدا، لەو هاوكێشە ئاڵۆزەی دەبێت دروستكەرانی بڕیار چارەسەری بۆ بدۆزنەوە، ئەوەیە كە دەبێت پرسی ئیتیكەكان زۆر بە جددی و بوێرانەتر هەڵوستەی لەسەر بكەن.

من قەناعەتم بەوە هەیە كە ئاڵووێر و بۆچوونەكان بە شێوەیەكی ڕاشكاو و ڕاستگۆیانە لە نێوان ئەوانەی بەرگری لەم پرسە دەكەن، لە ناویاندا زانایانی ئیتیك، دەمانگەیەنێتە ئەو وتارە باڵایەی كە بتوانێت ڕێگەپیشاندەر بێت بۆ ئەوەی پرسیاری بنەڕەتی سەبارەت بە شێوازی بەركارهێنانی ئەم تەكنەلۆژیایانە لە بواری بەرگریی سەربازیدا لە خۆمان بكەین.