پڕۆفیسۆر سۆزان ئەرییل ئاڕنسۆن، ئوستادی تۆێژەرە لە كاروباری نێودەوڵەتیدا، هەروەها توێژەری باڵایە لە ئامۆژگای تەكنەلۆژیای زیرەكیی دەستكردی خاوەن متمانە لە یاسا و كۆمەڵگە «TRAILS»، لە ساڵی 2019شەوە بووەتە بەڕێوەبەری «سەنتەری بارزگانیی دیجیتاڵی و داتا و حوكمڕانیی زیرەكیی دەستكرد. بۆ قسەكردن لەسەر كاریگەرییەكانی تێكەڵبوونی تەكنەلۆژیا و سیستمی زیرەكیی دەستكرد بە هەموو بوارەكانی ژیان و كۆی بوارەكانی حوكمڕانی و بازرگانی و پیشەسازی، ئەم دیدارە تایبەتەمان لەگەڵ ئەنجام دا.

 

بازرگانیی دیجیتاڵی و سەقامگیریی ئابووری

* هاوكات لەگەڵ زیادبوونی نیگەرانی و مەترسییەكان سەبارەت بە پاراستنی دیجیتاڵی «digital protectionism» لەسەر ئاستی جیهان، پرسیار ئەوەیە، ئایا گەرەنتی بۆ دەوڵەتانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست چییە بۆ ئەوەی بتوانن خۆیان تێكەڵی ئابووریی دیجیتاڵیی جیهانی بكەن، بەبێ ئەوەی ئابوورییەكەیان لەبەر یەك هەڵبوەشێت؟

- زۆر جار پاراستنی دیجیتاڵی « Digital protectionism» وەڵامێكە بۆ مەترسی و نیگەرانییە ڕەواكان، ئەوجا پەیوەندیی بە ئاسایشی سایبەرییەوە هەبێت، یان تایبەتمەندی و نهێنیی داتاكان، یان پەیوەندیی بە سەروەریی ئابوورییەوە هەبێت، كە ئەمانە دەتوانن ببنە هۆكاری ئەوەی ئابوورییەكە لەبەر یەك هەڵبوەشێنێت و زیانێكی گەورەی لێ بكەوێتەوە. بۆیە دەبێت دەوڵەتانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست بەو ئاراستەیە كار بكەن كە هاوئاهەنگ بن لەگەڵ سیاسەتە دیجیتاڵی و پێوەرە جیهانییەكاندا، هاوكات بەرگری لە پێداویستییەكانی پرۆسەی پەرەپیدانی خۆی بكات، ئەمەش دەكرێت بە ڕێگەی هاریكاریی ئابووریی ئیقلیمی، یان لەوانەیە بە ڕێگەی دامەزراندنی میساقی دیجیتاڵی عەرەبییەوە بێت، كە ئەمە دەبێتە هۆكاری ئەوەی كەمتر پشت بە هێزی دەرەكی ببەستن، یان دەبێتە فاكتەرێك كە پێگەیان لە سەر ئاستی ناوەندە فرەلایەنەكاندا بۆ دانوستاندن بەهێزتر بكات. دەبێت كرانەوە لەسەر بارزگانیی دیجیتاڵی لەگەڵ ستراتیژیەتی ناوخۆ هاوتا بكرێت و گەشەی گشتگیر و گونجاوی دیجیتاڵی لەخۆ بگرێت.

هاوسەنگی لە نێوان ئاسایشی نەتەوەیی و

كرانەوەی دیجیتاڵیدا

* لە چوارچێوەی ئەو مەترسییە جیۆسیاسی و ئەمنییە بێوێنەیەی لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا هەیە، ئایا سیاسەتسازانی ئەم ناوچەیە چۆن دەتوانن هاوسەنگی لە نێوان پێویستیی بۆ كرانەوە لەسەر بارزگانیی دیجیتاڵی و ئاسایشی نەتەوەیی خۆیاندا بكەن؟

- ئاسایشی نەتەوەیی و كرانەوە بە ڕووی بواری دیجیتاڵیدا دوو پرسی دژی یەكتری نین، بەڵكو هەر لایەكیان لایەكەی دیكە بەهێزتر دەكات. دەبێت حكومەتەكانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست پشت بەو پڕۆگرامانە ببەستن كە لەسەر بنەمای مەترسی «risk-based approaches» داڕێژڕاون و، هەڵسەنگاندنی ورد بكەن بۆ ئەوەی بزانن كام ژێرخانی دیجیتاڵی مەترسیی ڕاستەقینە دروست دەكات. دەبێت توانای دامەزراوەیی پێویست بونیاد بنێن، كە دەتوانێت هەڵسەنگاندن بۆ ئەو مەترسییانە بكات و كەمیان بكاتەوە، لە هەمان كاتدا دەبێت خۆی لەو بیروبۆچوونە ڕزگار بكات، كە بەردەوام ئاسایش دەكاتە بیانوویەك بۆ ڕێگرتن لە دانانی داتاكان، یان پەنا بۆ چاودێریكردنی گشتگیر دەبەن، دەبێت بزانن كە حوكمڕانیی شەفاف، سەروەریی یاسا، گفتوگۆی فەزای گشتی، فاكتەری سەرەكین بۆ پارێزگاریكردن لە متمانەی بازرگانی دیجیتاڵی.

بەهێزكردنی ئابوورییە تازە پێگەیشتووەكان

بە ڕێگەی بارزگانیی دیجیتاڵی

* چۆن ئابوورییەكانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست، لەگەڵیشیدا بازاڕە تازەپێگەیشتووەكان، خۆی ئامادە دەكات بۆ ئەوەی سوود لە بارزگانیی دیجیتاڵی وەربگرێت، ئەمە بەو مەرجەی پشت بە هێزە تەكنەلۆژیا گەورەكانی وەك ئەمریكا و چین نەبەستێت؟

- بازرگانیی دیجیتاڵی دەتوانێت ئابوورییە تازە پێگەیشتووەكان بەهێز بكات، ئەگەر بزانێت بنەما و ڕێساكانی بە باشی دابڕێژێت، نەك هەر شوێنیان بكەوێت. دەبێت دەوڵەتانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست وەبەرهێنان بكەن بۆ بەهێزكردنی توانای دانوستاندنیان لەسەر ڕێككەوتننامەی بارزگانیی دیجیتاڵیی جیهانی، كە ڕەنگدانەوەی ئەولەوییەتەكانی حكومەتەكەی خۆی بێت، ئەوجا پرسەكان پەیوەندییان بە داهێنانە ناوخۆییەكان، یان مافەكانی مرۆڤ، یان سەروەریی داتاكانەوە هەبێت، هەروەها دەبێت داتاكان لە پێناوی گەرەنتیی پەرەپێدان لە ڕێككەوتنەكانی بازرگانیدا دابنێت، دڵنیا بن لەوەی كە دانانی ئەو داتایانە خزمەتی ئامانجە نیشتمانییەكانیان دەكات، نەك بە تەواوتی پشت بە پلاتفۆرمە باڵادەستەكای ئەمریكا و چین ببەستن.

حوكمڕانیی زیرەكیی دەستكرد و

نیگەرانییە ئیتیكییەكان

* لەناو ئەو چوارچێوە جیهانییە زیرەكییەی دەستكرد، وەك یاسای یەكێتیی ئەوروپی كە ئایندەی زیرەكیی دەستكرد ڕێك دەخات، ئایا دەوڵەتانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست دەبێت كام هەنگاوانە بگرنە بەر بۆ ئەوەی هاوسەنگییەك لە نێوان پێشكەوتنی زیرەكیی دەستكرد لە ناوچەكەدا لەگەڵ پێوەرەكانی داهێنان و مافەكانی مرۆڤ دروست بكەن؟

- یاسای یەكێتیی ئەوروپا بۆ ڕێكخستنی زیرەكیی دەستكرد، دەستكەوتێكی دیارە، بەڵام چارەسەرێكی گشتگیر نییە بۆ هەموو كێشەكان، دەبێت دەوڵەتانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست بەو جۆرە سەیری حوكمڕانیی زیرەكیی دەستكرد بكەن، كە دەرفەتێكە بۆ سەركردایەتی، نەك پاشكۆیەتی، ئەمەش مانای ئەوەیە پرانسیپی ئیتیكی تایبەت بە خۆیان دابنێن لەسەر بنەمای ئەو بەهایانەی لە سەر ئاستی هەرێمەكەیان و مافەكانی مرۆڤ و ئامانجەكانی پەرەپێدان ڕیشەی داكوتیوە، هەروەها مانای ئەوەیە كە دەبێت بەشداریی گفتوگۆ جیهانییەكان بكەن، وەك ئەو كۆڕبەندانەی كە لەلایەن ڕێكخراوەكانی هاریكاریی ئابووری و پەرەپێدان، یان یونسكۆوە سەركردایەتی دەكرێت، بۆ ئەوەی گوێیان لەو دەنگانە بێت، كە لەو دیوی سنووری دەوڵەتەكانیانەوە ستاندەرەكان دادەڕێژن.

چارەسەركردنی بێلایەنی

لە سیستمی زیرەكیی دەستكرددا

* لەگەڵ زیادبوونی كاریگەرییەكانی زیرەكیی دەستكرد لەسەر ئاستی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست، بەتایبەتی لە بوارەكانی «چاودێریی تەندروستی، جێبەجێكردنی یاسا، خوێندن و...هتد»، ئایا ئەو ڕێوشوێنانە چین كە پێوستە بیگرنەبەر بۆ ئەوەی بێلایەنیی زیرەكیی دەستكرد پارێزراو بێت و بە شێوەیەكی دادپەوەرانە لە كۆمەڵگەدا جێبەجێ بكرێن؟

- بێلایەنیی سیستمی زیرەكیی دەستكرد ڕەنگدانەوەی شێوازی دروستكەرەكەی و ئەو داتایانەیە كە سیستمەكە لەسەر ڕاهێنانی پێ دەكرێت. سەبارەت بە دەوڵەتانی ڕۆژهەڵات كە فرەییەكی دیموگرافی و زمان و كەلتووری گەورەی هەیە، سیستمی زیرەكیی دەستكردی هاوردە كراو پێداویستییەكانی هەموو كۆمەڵگەكان پڕ ناكاتەوە، بۆیە لەسەر حكومەتەكانە كە داوای شەفافییەت بكەن، سەبارەت بە چۆنیەتیی ڕاهێنانی ئەو ئەلگۆریتمانەی بەكاری دەهێنن، بەتایبەتیش لە سێكتەر هەستیارەكاندا، دەبێت پشكنینێكی سەربەخۆ و بێلایەنانەی گشتگیر بۆ داتاكا بكەن و ئاسانكاری بكەن بۆ ئەوەی هەمووان بەشداریی تێدا بكەن، ئەمانە دەبنە گەرەنتی بۆ ئەوەی بەكارهێنانی زیرەكیی دەستكرد، ئاكامێكی دادپەوەرانە بۆ هەموو لایەك فەراهەم بكات.

داتاكانی حوكمڕانی و نهێنی و تایبەتمەندی

* لە ئێستادا سەروەریی داتا «Data Sovereignty» بووەتە پرسێكی سەرەكی لەسەر ئاستی ئاستی جیهان، ئایا ئێمە چۆن پارێزگاری لە پاراستنی داتای هاووڵاتیانمان بكەین، كە دەمانەوێت بەشداری لە ئابووریی دیجیتاڵیی پێكەوە گرێدراوی جیهاندا بكەین؟

- دەوڵەتانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست ڕووبەڕووی ئالنگارییەكی دووسەرە دەبێتەوە، یەكەمیان: پاراستنی داتای هاووڵاتیانیەتی كاتێك بەشداریی ئابووریی جیهان دەكەن كە لەسەر بنەمای داتاكان دامەزراوە، ئەم ئالنگارییە بەوە چارەسەر دەكرێت پەرە بەوە بدات كە داتاكانی حوكمڕانی لەسەر بنەمای مافەكان « rights-based data» مامەڵەی لەگەڵ بكات، ئەمەش بەو مانایەی جەخت لەسەر ئەوە بكاتەوە ئەو داتایانە تەنیا ئابووری نین، بەڵكو داتاكان هۆكارێكن كە كاریگەرییان لەسەر شكۆ و ناسنامە و سەربەخۆیی هاووڵاتیانی هەیە، بۆیە پێویستە لەسەر سیاسەتسازانی ئەو دەوڵەتانە بە شێوازێكی شەفافانە یاساكان بۆ پاراستنی داتاكان جێبەجێ بكەن، كە لەگەڵ پێوەرە جیهانییەكاندا بگونجێت و نەبنە ئاستەنگ لە بەردەم بارزگانیدا.

ئاسایشی سایبەری لە سەردەمی دیجیتاڵیدا

* ڕۆژ لە دوای ڕۆژ هەڕەشەكان لەسەر ئاسیشی سایبەری زیاتر دەبن، ئەمەش كاریگەریی لەسەر ڕەوتی بازرگانی و ئاسایشی نەتەوەیی هەیە، ئایا دەوڵەتان دەبێت چی بكەن بۆ وەرگرتنی ڕێوشوێنەكان بۆ ئەوەی ئاسایشی سایبەری لە ڕێككەوتنی بازرگانییە دیجیتاڵییەكاندا بچەسپێنن، بۆ ئەوەی خۆیان بپارێزن لە مەترسییە سایبەرییەكان كە بەردەوام لە هەڵكشاندایە؟

- دەبێت هەموو لایەنەكانی ئاسایشی سایبەری تێكەڵی سیاسەتی بارزگانیی دیجیتاڵی بكرێت، كە ئەمەش دانانی ستاندەر لە ڕێككەوتنە بارزگانییە دیجیتاڵییەكان بۆ هاوكاری و وەڵامدانەوەی ڕووداوەكان و بونیادی توانایەكی بەهێز بۆ ژێرخانێكی ژیاری لەخۆ دەگرێت، هەروەها ئەم پرسە پێویستی بەوەیە كە پرانسیپەكانی دیموكراتی لەگەڵ ئاسایشی سایبەری پێكەوە گرێ بدرێنەوە، هەروەها دەبێت حكومەتەكان شەفافییەتی تەواو لە بواری چاودێریكردن «surveillance» پیشان بدەن و، كۆمەڵگەی مەدەنی لە داڕشتنی ئاسایشی سایبەری بەشداری پێ بكەن، هەروەها گەرەنتیی ئەوە بدرێت، كە یاساكانی ئاسایشی سایبەری نەبنە پەردەیەك بۆ سەركوتكردنی ئۆپۆزیسیۆن و ئازادیی ڕۆژنامەگەری.

ئایندەی بارزگانیی دیجیتاڵی و زیرەكیی دەستكرد

* ئەگەر سەیری ساڵی 2030 بكەین، ئایا چۆن ئەو وەرچەرخانە دەبینیت كە لە هاوسەنگیی هێز لە ئابووریی دیجیتاڵیی جیهانیدا دیتە ئاراوە؟ ئایا ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست دەبێت چ ڕۆڵێك لەو داهاتووەدا بگێڕێت، بەتایبەتیش لە بواری بارزگانیی دیجیتاڵی و حوكمڕانیی زیرەكیی دەستكرددا؟

- لە ساڵی 2030دا، بازرگانیی دیجیتاڵی و حوكمڕانیی زیرەكیی دەستكرد تەنیا بەرژەوەندیی ئابووری دروست ناكەن، بەڵكو بەهای سیاسییش بەرهەم دەهێنن، دەرەفەتێك دێتە پێشەوە كە دەوڵەتانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست دەتوانن ڕۆڵێكی پێشەنگ و هاوبەش لە پێكهێنانی ئەو ئایندەیەدا بگێڕن، بەتایبەتیش ئەگەر كاراكتەری سەرەكیی ئەو مودێلانە بن كە جەخت لەسەر گشتگیری و ماف و داهێنانی بەرپرسیارانە دەكەنەوە، دەبێت هەوڵ بدەن، هاوپەیمانی لەگەڵ دەوڵەت و ئاراستە هاوشێوەكان و كۆمەڵگەی مەدەنی بكەنەوە، بۆ ئەوەی بگەنە ئەو قەناعەتەی كە ئابووریی دیجیتاڵی فرەیی جیهانییە، نەك تەنیا خواستی چەند دەوڵەت و كۆمپانیایەكی گەورە و بەهێز بێت.