شەڕ و گۆڕانكارییەكانی ئەم دواییەی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست و هەڕەشەكانی ترەمپ بۆ سەر ئێران، چاوەڕوانیی گۆڕانكارییەكی گەورەی لێدەكرێت. ڕۆڵی سەرۆك بارزانی و قەوارەی هەرێمی كوردستان وەكو چەتری كۆكەرەوەی هەر چوار پارچەی كوردستان، گرنگیی خۆی لەناو ئەم گۆڕانكارییانەدا بۆ گەلی كورد هەیە. گۆڤاری گوڵان دیدارێكی لەگەڵ پڕۆفیسۆری یاریدەدەر دكتۆر ماجید خەلیل، شارەزا لە مێژووی نوێ و هاوچەرخ لە كۆلێژی زانستە مرۆڤایەتییەكانی زانكۆی سلێمانی ساز دا.

 

 

* شەڕ و گۆڕانكارییەكانی ئەم دواییەی سووریا و ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست و هەڕەشەكانی دۆناڵد ترەمپ لە ئێران و میلیشیاكانی، هەلومەرجێكی نوێیە، وەكو شارەزایەكی مێژووی هاوچەرخ چۆن دەڕوانیتە ڕەنگدانەوەی ئەو گۆڕانكارییانە كە لە سیستمە جیهانییەكە هاتووەتە ئاراوە، بەتایبەتی بۆ دووبارە داڕشتنەوەی نەخشەی هێز لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست؟

- یەكێك لە سەرەداوەكانی دنیابینیی سیاسی لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا لەدوای جەنگی دووەمی جیهانییەوە، ئەوەیە كە ئەمریكا ڕۆڵێكی یەكجار گەورە و گرنگی تێدا دەبینێت. لە ئێستادا كۆمەڵێك ڕەهەندی ڕاستەقینە ڕیشەیان لەناو لۆژیكی سیاسەتكردنی نێودەوڵەتیدا هەیە. ئەم ڕەهەندانە لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا گەرمەیانە، واتا ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست چەقێكی چارەنووسسازە بۆ ئاراستەكردنی سیستمی نوێی سیاسی و ئابووریی جیهانی و ئاراستەكردنی ئایدیۆلۆژیای نوێی هەڵتۆقیو و مەزهەبە پەڕگیرەكان و بۆ ئەزموونكردنی سەركەوتن، یان دۆڕانی ئەو سیستمەی كە ئەمڕۆ دنیا شانازی پێوە دەكات، كە بریتییە لە دیموكراسی، بەم شێوەیە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست خاڵێكی گرنگی گەمە سیاسییەكان تێیدا كۆبووەتەوە. لەلایەكی دیكەوە ئەو تاك جەمسەرەی ئەمریكا و خۆرئاوا كە لە دوای جەنگی كەنداو و ڕووخانی یەكێتیی سۆڤێتی تێیدا دەبینییەوە، دەركەوت كە ئەم سیاسەتەی ڕۆژئاوا ناتوانێت بڕیاری یەكلاكەرەوە بدات، تەنانەت سیماكانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست پێمان دەڵێت، ئەم جەمسەرە نەیتوانیوە بوونێكی بابەتییانەی خۆی لە ئەرزی واقیع و وێنا سیاسییەكانی ناوچەكەدا ببینێت، بۆیە جۆرێك لە پێكدادان دەبینین، هەر لە تێزە هزرییەكانی سامۆئیل هنتگتۆن بەتایبەتی لە «پێكدادانی شارستانییەكان» كە پێشتر ئاماژە بە شكلێكی سیاسیی لەم جۆرە كراوە. ئەمڕۆ ڕاستە هەر هێزی هەژموونداری هونەری سیاسەتكردنەكە لە دەسەڵاتی ئەمریكا و خۆرئاوادایە بەڵام بە جۆرێك لە جۆرەكان جەمسەری دیكە بە شێوازی جۆراوجۆر و جیاوازی دیكە هاتوونەتە پێشەوە، وەكو ڕووسیا و چین، هەروەها لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستیشدا مۆدێلێك لە دەرەوەی دەوڵەتی نەتەوەیی زیاتر پێی ڕاكێشاوە و هەر یەك لە دەوڵەتانی ئێران و توركیا دەیانەوێت هێزی هەرێمی بن و لە دەرەوەی سنوورە تەقلیدییەكانی دوای جەنگی دووەمی جیهانی هەژموونیان هەبێت و خوازیارن لە ڕووی تیۆریی و تێڕامانی ئایدیۆلۆژیا و دینی و ناسیۆنالیزمی ڕۆڵیان هەبێت و بۆ ئەمەش جاڕی یەكجار زیاتر هەژێنتر دەدەن.

* لەناو ئەم ململانێ و بارودۆخە ئاڵۆز و پڕ لە كێشمەكێشەی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا، ئایا هێزە هەرێمیایەتییەكان دەتوانن هەژموونگەرایی خۆیان پارێزگاری لێبكەن، بەتایبەتی هەردوو هێزی هەرێمایەتیی كە توركیا و ئێرانن؟

- مێژوو پێمان دەڵێت، هیچ وڵاتێك لەژێر پەردەی ناسیۆنالیزمی نەتەوەیی نەیتوانیوە هونەری هەرێمیبوون بەرجەستە بكات. جەمال عەبدولناسر لە میسر و دواتر سەدام حوسێن لە عێراق، كە لەژێر پەردەی عروبەدا ئەم بیرۆكەی ناسیۆنالیزمەیان هەبوو، نەیانتوانی بەرجەستەی بكەن، تەنانەت توركیاش نەیتوانیوە لەژێر بەرچەمی ناسیۆنالیزمی توركی ئەمە بكات، بۆیە لە ئێستادا ئەم ئاڵاهەڵگرییە كەوتە دەستی مەزهەبەكان كە خۆی كەلتوورەكە كانگای ململانێی لەم جۆرەیە لەناو سیستمە سیاسییەكەدا، هەرچەندە لە سەدەی شانزەوە وڵاتانی هەرێمی كار لەسەر پێكدادانی ئەم ململانێ مەزهەبییانە دەكەن، بەتایبەتی شیعە و سوننە، بەڵام ئەمجارە لە ململانێ هەرێمایەتییەكەدا ئیسرائیل و تا ڕاددەیەك سعودییە و وڵاتانی ئیقلیمی و میسریش بوونیان هەیە، بۆیە سیماكانی نەخشە نوێیەكە بە گۆڕانكاریی لەسەر هەژموونی مەزهەبیش دەركەوتووە، ڕاستە لە ئێستادا جێگیر نییە، بەڵام كۆتاجار ئەمانیش ناتوانن بە هاوشێوەی ناسیۆنالیزم هەژموونبوونی خۆیان بەسەر تەواوی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست زاڵ بكەن.

* هاتنی ئەمجارەی ترەمپ و ئیدارەكەی بۆ سەر حوكم زۆر جیاوازترە لە جاران، هەست ناكەیت چەمگەكانی دیموكراسی و ئازادی و مافی مرۆڤ لەم ململانێیانەی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا بوونیان نییە؟ ئایا ئەولەوییەتی دیپلۆماسی و سیاسی و سەربازیی ئەمریكا ڕەنگدانەوەی ئەو گۆڕانكارییانەیە كە لە جیهاندا هاتوونەتە ئاراوە؟

- ڕاستە گوتاری كۆمارییەكان لە دیموكراتییەكان جیاوازە و كەمتر پەیامی سەرەكی، هاتنی ئەمریكا بۆ ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست ڕیفۆرم بووە، هەروەكو ئەوەی لە سەردەمی بەهاری عەرەبیدا بینیمان، بەڵام ئەمجارە كۆمارییەكان بە سەرۆكایەتیی ترامپ لە كارنامەی كابینەكەیدا ڕیفۆرم وەكو چەمكێك بۆ پێكەوەژیان و فرەیی و دیموكراسی و ئازادی و مافی مرۆڤ و نەمانی توندوتیژی، هەر باسیش لەوە ناكەن. هەر بۆ نموونە ئێران كە نیزامێكە زیاتر لە 40 ساڵە لەسەر حوكمە ئەمریكا بۆ تۆمەتكردنی ئاماژەی بە مامەڵە خراپی بۆ مافی مرۆڤ و ئازادییەكان و دیموكراسی دەهێنایە پێشەوە، كەچی لە ئێستادا تەركیزەكە لەسەر بەرنامە ئەتۆمییەكەی و دانانی سنوورێكە بۆ دەستتێوەردانی لە وڵاتان و ناوچەكە و نەمانی هیلالی شیعەیە كە بە ڕووخانی ڕژێمی بەشار ئەسەد كۆتایی بە هیلالەكە هات و پاشەكشە و شكستیان بە ئێران هێنا، هەر بۆیە ئەمجارە ئامانج و مەبەست و شێوازی ململانێكە گۆڕانكاریی گەورەی بەسەردا هاتووە و ئەمریكا تا ئەم ئامانجە نەپێكێت، كۆتایی بە ململانێكە و جێگیریی نەخشەی هێز و هەژموونگەرایی هەرێمی دەرناكەوێت و تەنانەت پێشبینی و پێشهاتەكانیش بۆ تێپەڕاندنی دۆخی ناسەقامگیری ئاسان نییە.

* پرسی كورد بەگشتی و هەرێمی كوردستان بەتایبەتی لەناو ئەم شەڕ و پێكدادان و ململانێیانەدا چۆن دەبینیت؟ ئایا تا چەند كورد لەم قۆناغەدا پێویستی بە یەكڕیزیی و تەبایی هەیە، بۆ ئەوەی لەم وەرچەرخانە مێژووییە سوودمەند بێت؟

- ئەوەی نوێنەرایەتیی دۆزی گەلی كورد دەكات و دۆست و دوژمنی كورد لە دنیادا چاویان لە سەریەتی، مەرجەعی گەلی كورد سەرۆك بارزانییە، كە ڕەمزی یەكگرتوویی و سەقامگیری نەتەوەیی و پارێزەری ئەزموونی بەرجەستەی بونیادی هەرێمی كوردستانە و لەناو كوردی هەرچوار پارچەی كوردستان ڕێز و قورسایی خۆی هەیە، كە توانیویەتی وێڕای ئالنگاری و دژایەتییەكان قەوارەی ئەم هەرێمە بپارێزێت و لە دنیای دەرەوە بە ئەزموونێكی سەقامگیر و پێشكەوتوو دادەنرێت. بۆ یەكەمین جارە كورد ئەزموونێكی حوكمڕانیی زیاتر لە 30 ساڵە بەڕێوە ببات، ئەمە قسەی من نییە، قسەی زانكۆ و توێژینەوە بەناوبانگەكانی جیهانە. ڕاستە ئەزموونەكەمان كەموكورتی و گرفتی هەیە، بەڵام سەرۆك بارزانی و هەرێمەكە توانیویەتی هاوسەنگییەكی دیپلۆماسی و سیاسی یەكجار گەورە و سەردەمییانە بەرانبەر هەموو ئەو كەلتوورە نامۆیانە لە نەزمی سیاسیدا بپارێزێت و شوێنی خۆی بكاتەوە لەناو جەنگەڵستانی پڕ لە توندوتیژی و كوشتار و ناسەقامگیری ڕۆژهەڵاتی ناواڕەستدا، بگرە بووەتە ناوەندێكی سەرەكی و سیمایەكی دیاری چارەسەری كێشەكانی ئەوانی دیكەش و دەبێتە پردێك بۆ دیاریكردن و چارەنووسی كوردانی توركیا و ئێران و سووریا. پەیامەكەی عەبدوڵڵا ئۆجەلانی سەرۆكی پەكەكە و هاتنی مەزڵووم عەبدی و شاندی ئیمڕاڵی و نزیكبوونەوەی یەكێتی و پارتی ئاماژەیەكی ڕوون و ئاشكران بۆ پێگەی سەرۆك بارزانی و قورسایی هەرێمی كوردستان. بۆیە سەرۆك بارزانی و هەولێر دەبێت بە چەقی ئەو گۆڕانكارییانەی كە لە هەرچوار پارچەی كوردستان ڕوو دەدات. ئەمڕۆ پێگە و گڵۆڵەی گەمە سیاسییەكەی ئێران لە عێراقیشدا كەوتووەتە لێژی بە زاڵبوونی هێزە سوننەكان لە ناوچەكەدا، كە لە دوای ڕووداوەكانی 16ی ئۆكتۆبەر شیعەكان بەرانبەر گەلی كورد و حكومەتەكەی ڕۆڵێكی باشیان نەگێڕا و بەردەوام لە سەنگەری دژایەتیكردن و برسیكردن و داگیركردنی خاك و نەهێشتنی قەوارەی هەرێمی كوردستان و شكاندنی كەرامەتی تاكی كورد بوون، كە هەرگیز لە ڕوانگەی مەزهەبییەوە نەیتوانیوە كورد بخوێنێتەوە، بۆیە لە قۆناغی داهاتوودا كورد لە بەرانبەر خراپترین فشارەكانیش دەربازی دەبێت. قۆناغەكە و وەرچەرخانە مێژووییەكە پێمان دەڵێن، ئەركێكی نەتەوەیی و نیشتمانییە هەمووان لە دەوری مەرجەعی خۆمان سەرۆك بارزانی كۆببینەوە، ئەو مەرجەعەی سرووشتی مێژوویی و جووڵانەوەی بزووتنەوەی ڕزگاریخوازی كورد كردوویەتە ناوەندێكی نەریتی لە جووڵانەوەی ڕزگاریخوازیی كورد، ئەمە گەڕانەوەی ئەو مێژووەیە بۆ گەلی كورد لە هەرێمی كوردستان كە لە شۆڕشی ئەیلوول بە ڕابەرایەتیی مەلا مستەفا بارزانی سەریهەڵدا و داوای مافی گەلی كوردی كرد و شۆڕشێك بوو، نەك تەنیا لە زاخۆوە تاوەكو خانەقین، بەڵكو بە درێژایی سنوورەكانی باكووری كوردستان لە شۆڕشی ئەیلوولدا ماڵێك نەبوو وێنەی بارزانی تێدا نەبێت. پارتیی كوردستانی توركیا لە ساڵی 1965 دروست دەبێت و دواتر ئەم ئەدەبیاتە دەگوازرێتەوە بۆ ڕۆژئاوای كوردستان و لە پەنجاكاندا پارتی دیموكراتی سووریا دروست بوو، خۆیان لە لە میتۆدیاندا دەڵێن: ئێمە بەشێكین لەو شۆڕشە و پارتیی دایك و پارتی فایەق بووجاك و فەهمی بیلال و دكتۆر سەعید ئاڵچی و پارتی كەسایەتییەكی وەكو موسا عەنتەرە، ئەمانە بناغەی ڕێكخستنی سیاسی و ڕێنیسانسی ڕاسانن لە باكووری كوردستان، ئەو كاتە كە لە شۆڕشدا بووین، چەقێكی چارەنووسساز بووین و لە ئێستادا كە ئەزموونێكی فیدڕاڵی و ڕێپێدراوین، دەبێت زیاتر چەقێكی چارەنووساز بین. ئەوەتا ئێستا وەزیری ناوخۆی ئێمە لەناو جەرگەی لەندەندا وەكو وەزیری وڵاتێكی گەورە پێشوازی لێدەكرێت و ناوەندە جیهانییەكان باسی دەكەن. بۆیە هەرێمی كوردستان بە بناغەیەكی كاریگەریی ئەم عێراقە دادەنرێت كە لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا زۆرترین چاوی لەسەرە. بەداخەوە هێزگەلێك لە ناوخۆ هەن كە دەركیان بە گرنگیی سەرۆك بارزانی و قەوارەی هەرێمی كوردستان نەكردووە و نەیانتوانیوە لە چوارچێوەی تیرۆری فیكری دەربازیان بێت و دوای نەیار و دوژمنانی كورد كەوتوون، بۆ ناشیرینكردنی ئەزموونی هەرێمی كوردستان، ئەوەیان لەبیر كردووە كە سەركەوتن هەر بۆ نیشتمانپەروەر و ئەو كەسە نەتەوەیی و دڵسۆزانەیە كە لە ڕۆژە سەختەكاندا پێگەی پۆڵایینی پاراستنی ئەم ئەزموونەیان لە هەر چوارپارچەی كوردستان بەر نەداوە.