(*)

لە دوای ڕاپەڕینی جەماوەر دژی ڕژێمی دیكتاتۆریی سەدام و پەسندكردنی سیستەمی فیدڕاڵی لەلایەن یەكەم پەرلەمانی هەڵبژێردراوی گەلی كوردستانەوە، هەرێم چ بە شێوەیەكی نەرێنی و چ بە شێوەیەكی ئەرێنی بووەتە جێگەی سەرنجی زلهێز و دەوڵەتە هەرێمییەكان، پرسی گەلی كوردیش بووەتە جێگەی بایەخی نێودەوڵەتی، بە جۆرێك كە یەكەم بڕیاری نێودەوڵەتی بە ژمارە ٦٨٨ دەرچوو بۆ پاراستنی كوردستان لە دەستتێوەردانی حكومەتی عێراق، لەمەوە پەیوەندییەكان لەگەڵ ئەندامانی كۆمەڵگەی نێودەوڵەتی بە شێوەیەكی ئاشكرا دروست بوون. لەم ڕوانگەیەوە، بە پێویستم زانی تیشك بخەمە سەر چۆنیەتیی كاریگەریی ئەم پەیوەندییانە لەسەر سیاسەتی سیستەمی حوكمڕانی لە هەرێم و چۆنیەتیی داڕشتنی ستراتیژییەكانی، لەسەر بنەمای ئەوەی كە شوێنی هەرێم وەك ڕێگایەك كە عێراق، توركیا، ئێران و سووریا بە یەكەوە دەبەستێتەوە، وای كردووە، ببێتە خاڵی یەكتربڕینی بەرژەوەندییە هەرێمی و نێودەوڵەتییەكان، لە كاتێكدا ئاراستەی زلهێزەكان بریتییە لە پاراستنی هەرێم و پێشكەشكردنی هاوكاری مرۆیی. دەوڵەتە هەرێمییەكان لەم قەوارەیە دەترسان و پلانیان دادەنا بۆ تەسككردنەوەی دەسەڵاتەكانی و لاوازكردنی و دەستتێوەردان لە كاروباری هەرێم، بۆیە لێرەدا پێویستە ئاماژە بە ڕۆڵ و بەرژەوەندییەكانی دەوڵەتانی زلهێز لە هەرێمدا بكرێت:

1- ویلایەتە یەكگرتوووەكانی ئەمریكا

ئەمریكا ڕۆڵێكی سەرەكی هەبووە و هێشتاش هەیەتی لە پاراستنی هەرێم و پێشكەشكردنی هاوكاریی مرۆییدا، هەروەها پاڵپشتیی هەوڵەكانی هەرێمی كردووە بۆ سەقامگیری و بنیادنانی ئابووری و گەشەپێدان و یەكخستنی ڕیزەكانی حزبە كوردستانییەكان و هێزی پێشمەرگە. ناتوانرێت نكۆڵی لە ڕۆڵی ئەمریكا لە شەڕی دژی گرووپە توندڕەوەكان بەتایبەتی هێزەكانی داعش بكرێت، لەگەڵ ئەوەشدا، ئەمە ڕێگر نییە لەوەی كە ئەمریكا گرنگی بە بەرژەوەندییەكانی خۆی بدات لە پاڵپشتیی سەقامگیری لە هەر یەك لە بەغدا و هەولێر بۆ دابینكردنی پێداویستییەكانی لە سەرچاوەكانی وزە، وەكوو نەوت و گاز.

2- یەكێتیی ئەورووپا

لە ساڵی ١٩٩١ و تا ئێستا، بەتایبەتی فەرەنسا، بەریتانیا، سوید و ئەڵمانیا، وڵاتانی ئەندام لە یەكێتیی ئەورووپا هاوكاریی مرۆییان پێشكەش بە هەرێمی كوردستان كردووە و، هاوكارییان لە بوارە ئابووری و بازرگانییەكاندا بەهێز كردووە، جگە لەوەی كە هەندێك لەو وڵاتانە ڕۆڵیان هەبووە لە پێشكەشكردنی هاوكاریی سەربازی لە ڕووبەڕووبوونەوەی شەڕی تیرۆردا، بەڵام ئەم ڕۆڵە ئەو بەرژەوەندییە هاوبەشانە فەرامۆش ناكات، كە ئەم وڵاتانە هەیانە لە بەهێزكردنی ئاسایشی هەرێمی، هەروەها ڕووبەڕووبوونەوەی تیرۆری نێودەوڵەتی و دۆزینەوەی دەرفەتی وەبەرهێنان لە كەرتی وزە و ژێرخانی ئابووریدا.

3- ڕووسیا

نكۆڵی لە ڕۆڵی ڕووسیا و پەیوەندییە سیاسی و ئابوورییەكانی لەگەڵ هەرێم و وەبەرهێنانەكانی لە پڕۆژەكانی وزە، بەتایبەتی نەوت و غاز ناكرێت، كە یارمەتیدەرە لە پرۆسەی بنیادنانی پایەكانی ئابووری و پشتگیریكردنی. هەرچەندە ڕووسیاش وەك هەموو وڵاتانی دیكە، بەرژەوەندیی خۆی هەیە لە پاراستنی هاوسەنگیی هێز لە دابەشكردنی ڕۆڵەكان لە ناوچەی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست و هەوڵدان بۆ فراوانكردن و سەپاندنی هەژموونی خۆی. سەبارەت بە كاریگەریی ئەم پەیوەندییانە لە نێوان هەرێم و ئەندامانی كۆمەڵگەی نێودەوڵەتی، ئەوا كاریگەرییەكی بەرچاوی هەیە لەسەر سیاسەتەكانی ئەمنی و ئابووری و دیپلۆماسی، بەهێزكردنی ئەم پەیوەندییانە دەبێتە هۆی بەهێزكردنی هاوكاریی نێودەوڵەتی لەگەڵ زۆربەی وڵاتانی هەرێمی و ناهەرێمی و بنیادنانی ئابوورییەكی فرەڕەهەند و بەهێزكردنی سەقامگیریی ناوخۆیی، دواجار بەمەش پێگەی كوردستان لە گۆڕەپانی سیاسیی نێودەوڵەتیدا بەهێزتر دەبێت. ڕاستییەكەی ئەوەیە كاریگەریی ئەم پەیوەندییانە بە شێوەیەكی سەرەكی ڕەنگدانەوەی لەسەر ئەم خاڵانەی خوارەوە دەبێت:

یەكەم: سیاسەتە ئەمنییەكان

لە لێكەوتەكانی ئەم پەیوەندییانە بەهێزكردنی تواناكانی ئاسایشی ناوخۆ و پاراستنی هەرێمە لە هەڕەشە جۆراوجۆرەكان، چ حكوومی، یان تیرۆریستی، یان ئابووری، هەروەها هەڕەشەی دەستوەردان لە كاروباری ناوخۆی هەرێم، بەڵام لایەنە نەرێنییەكانی ئەم پەیوەندییانە بریتین لە ورووژاندنی نیگەرانی و ترس لەلای هەر یەك لە بەغدا و وڵاتانی دەوروبەر، كە دەبێتە هۆی دروستبوونی سەرهەڵدانی گرژی لە پەیوەندییەكاندا و ڕەنگدانەوەی نەرێنی لەسەر سیاسەتە ئەمنییەكان.

دووەم: سیاسەتە ئابوورییەكان

لە لێكەوتە ئەرێنییەكانی ئەم پەیوەندییانە لە نێوان هەرێم و كۆمەڵگەی نێودەوڵەتی ئەو پەرەپێدانەیە كە لە وەبەرهێنان و هاوكارییە نێودەوڵەتییەكانەوە سەرچاوە دەگرێت، لە بواری ژێرخان و كەرتی وزە و بەدیهێنانی گەشەپێدانی بەردەوام، بەڵام لایەنە نەرێنییەكەی لێكەوتەكانی ئەم پەیوەندییانە ورووژاندنی نیگەرانیی وڵاتانی هەرێمییە لەسەر بەرژەوەندییەكانیان لەگەڵ هەرێم و بەمەش هەوڵدان بۆ ئەنجامدانی فشارە سیاسی و ئابوورییەكان بۆ سنوورداركردنی كاریگەرییەكانی ئەم پەیوەندییانە.

3- سیاسەتە دیپلۆماسییەكان

یەكێك لە گرنگترین لێكەوتەكانی پەیوەندیی نێوان هەرێم و كۆمەڵگەی نێودەوڵەتی، بەهێزكردنی پێگەی هەرێمە لەسەر ئاستی نێودەوڵەتی و بایەخدانی ڕێكخراوە مرۆییە نێودەوڵەتییەكان و ڕێكخراوەكانی كۆمەڵگەی مەدەنیی نێودەوڵەتییە بە هەرێم، سەرەڕای بایەخدانی حزب و كەسایەتییە سیاسییە جیهانییەكان و دەربڕینی هاوسۆزی لەگەڵ گەلی كورد و پشتگیریكردنی و بانگهێشتكردنی بۆ بەشداریكردن لە كۆنفڕانسە ئابوورییەكان و فیستیڤاڵە جیهانییەكان. سەبارەت بە لایەنە نەرێنییەكان كە ڕەنگە لەم پەیوەندییانە بەدی بێن، ئەویش ورووژاندنی نیگەرانیی وڵاتانی دراوسێ و حكومەتی بەغدایە و ناڕەزایی دەربڕینیانە لەسەر ئەم جۆرە پەیوەندییانە، كە دواجار ڕەنگدانەوەی دەبێت لەسەر هەڕەشەكردنیان، بە گرتنەبەری ڕێوشوێنی یاسایی، یان ئابووری، یان دارایی، یان كۆسپ خستنە بەردەم ناردنی مووچە و پشكی كوردستان لە بوودجەی فیدراڵیدا، لەگەڵ بەردەوامبوون و بەهێزكردنی پەیوەندییەكانی هەولێر لەگەڵ كۆمەڵگەی نێودەوڵەتیدا، ئەوا ئەمەش كۆمەڵێك ئالنگاریی دیكەی لێ دەكەوێتەوە كە هەوڵن بۆ هێنانەكایەی ئاستەنگ لەبەردەم ڕێڕەوی ئەم پەیوەندییانەوە، لەوانە:

أ- گرژی لە پەیوەندییە سیاسی و ئابووری و داراییەكان لەگەڵ بەغدا و ورووژاندنی كێشەكانی دابەشكردنی سەرچاوە داراییەكان و بوودجەی حكومەت و پرسی نەوت و غاز و ماددەی (١٤٠)ی دەستوور و دابەشكردنی دەسەڵاتەكان و بەشی كوردستان لە بوودجەی فیدڕاڵی.

ب- زۆربوونی فشارە هەرێمییەكان و هەڕەشە ئەمنییەكان كە ڕەنگە كاریگەریی نەرێنی لەسەر سەقامگیریی ئاسایش و ئارامی لە هەرێم و دەرفەتەكانی وەبەرهێنان و گەشتوگوزار دروست بكەن، بەڵام ئەمە نابێت ڕێگر بێت لە هەرێم بۆ ڕووبەڕووبوونەوەی ئەم ئالنگارییانە و بەردەوامبوون لە بەهێزكردنی پەیوەندییەكان لەگەڵ ئەندامانی كۆمەڵگەی نێودەوڵەتی، بەتایبەتی دەوڵەتە مەزنەكان، بۆ دڵنیابوون لە بەدەستهێنانی پشتگیریی ماددی و مەعنەویی بەردەوام، كە ببێتە هۆی بەهێزكردنی سەقامگیریی ئەمنی و زیادكردنی توانای هەرێم لە مامەڵەكردن لەگەڵ ئالنگارییە سیاسی و ئابوورییەكان و، بنیادنانی ژێرخان و پەرەپێدانی ستراتیژیەتەكانی هەمەچەشنكردنی سەرچاوە داراییەكان و، تێپەڕاندنی ئابووریی پشت بە نەوت بەستن، دواجار ئەم پەیوەندییانە دەتوانن كاریگەر بن لە نزیكبوونەوەی نێوان حزبە كوردستانییەكان، هەروەها سیاسەتێكی گشتگیری ئەمنی و ئابووریی پەسند بكەن، كە توانای هەرێم بەهێز بكات بۆ مامەڵەكردن لەگەڵ ئالنگارییەكان و، باشتركردنی ژینگەی سیاسی لە بنیادنانی پەیوەندیی ئەرێنی لەگەڵ وڵاتانی دراوسێ و، خۆپاراستن لە گرژی و بەهێزكردنی هاوكاریی هەرێمی، هەروەها هەرێم دەتوانێت لە ڕێگەی ئەم پەیوەندییانەوە پێگەی ستراتیژیی خۆی بەهێز بكات و، ئامانجە سیاسی و ئابوورییەكانی بەدی بهێنێت.

 (*)

شرۆڤەكاری سیاسیی سەربەخۆ