پڕۆفیسۆر بێرنارد هەیكەل بۆ گوڵان: هەرێمی كوردستان ڕۆڵێكی گرنگی لە چارەسەركردنی كێشەی كورد لە سووریا دەبێت
پڕۆفیسۆر بێرنارد هەیكەل، ئوستادی دیراساتی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستە و بەڕێوەبەری پەیمانگەی دیراساتی وەرچەرخانە ناوچەییەكانە لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستی هاوچەرخ و باكووری ئەفریقیا و ئاسیای ناوەڕاست لە زانكۆی پریستۆن، لە ساڵی 1998 تێزی دكتۆراكەی بە ناونیشانی «ئیسلام و مێژوو» پێشكەشی زانكۆی ئۆكسفۆرد كردووە و، دەیان توێژینەوەی گرنگی لە بوارەكانی «سیاسەت و كۆمەڵگە، وزە» لەسەر وڵاتانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست و كەنداو كردووە، لە ئێستادا لە ناو میدیای ئەمریكیدا بە «دیارترین مەرجەعییەتی سكولاریزم لەسەر ئیسلامی سیاسی» ناسراوە. بۆ قسەكردن لەبارەی دۆخی ئێستای ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست، كە ئێستا لە هەموو كاتێك زیاتر گۆڕانكارییەكان بەردەوامن و پێشبینی ناكرێت ئاراستەكەیان بەرەو كوێ دەچێت، ئەم دیمانە تایبەتەمان لەگەڵ ئەنجام دا و بەم جۆرە وەڵامی پرسیارەكانی گوڵانی دایەوە.
* بە لەبەرچاوگرتنی ئەو گۆڕانكارییە بەردەوامانەی لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا ڕوو دەدەن، ئایا ڕۆڵی كورد لە ناو ئەم وێنە جیۆپۆلیتیكییە فراوانەدا چۆن دەبینن، بەتایبەتی هەرێمی كوردستان لە عێراقدا، ئایا خواستی كورد بۆ جۆرێك لە ئۆتۆنۆمی لە سووریا تا چەند كاریگەریی لەسەر هاوكێشەی نێوان هاوپەیمانە سیاسییەكانی ئەم پرسەدا دەبێت؟
- لە ناو ئەم هاوكێشە تازەیەدا، پرسیارە گەورەكە ڕووبەڕووی كوردی سووریا «یەپەگە» دەبێتەوە. ئەمەش لەبەر ئەوەیە توركیا بە ئاشكرا ئامانجی ئەوەیە كە دەوڵەتی تازەی سووریا «دەوڵەتێكی بەهێز و سەنتڕاڵی» بێت و تەواوی ناوچە كوردییەكانی سووریا كۆنتڕۆڵ بكات، یان هەر لەسەر نەخشە بیسڕێتەوە، هەر بۆیە ئەوان نایانەوێت كوردی سووریا خاوەنی هیچ جۆرە بەڕێوەبردنێكی ئۆتۆنۆمی بێت، ئەمەش چەندین كێشەی ڕاستەقینە بۆ چەندین هێزی ناوچەكە دەخولقێنێت. بۆ نموونە ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا كە هاوپەیمانێكی بەهێزی كوردی سووریایە لە شەڕی دژی تیرۆریستانی داعش، ژمارەیەكی زۆر لە بەندكراوەكانی تیرۆریستانی داعش لەو كەمپ و بەندیخانانەن كە لەلایەن كوردی سووریاوە بەڕێوەدەبرێن. پرسیار لێرە ئەوەیە، ئەگەر هێرش بكرێتە سەر هێزەكانی یەپەگە و تێك بشكێنرێن، ئایا چارەنووسی ئەو تیرۆریستە بەندكراوانە چی بەسەر دێت، یان هێزەكەی لەبەر یەك هەڵبوەشێتەوە؟ ئایا دەسەڵاتدارانی ئێستای سووریا كە خۆیان سۆزیان بۆیان هەیە و پێشتر ئەندامی ڕێكخراوی تیرۆریستیی داعش بوون، دەتوانن كۆنتڕۆڵی ئەو كەمپانە بكەن و ڕێگە نەدەن جارێكی دیكە ئەو تیرۆریستانەی داعش بە ناوچەكەدا بڵاو ببنەوە؟ هەر بۆیە چەندین پرسیاری بێ وەڵام سەبارەت بە بارودۆخی سووریا هەن، بەتایبەتیش كە دێنە سەر كێشەی كورد لە سووریا.
لە ناو ئەم هاوكێشە تازەیەدا ململانێش لە نێوان هێزە جیاوازەكاندا هەیە. توركیا ئاراستەیەكی ئیخوان موسلمینی هەیە و دەیەوێت هەیئەی تەحریری شام دەسەڵاتی دەوڵەتی سووریا كۆنتڕۆڵ بكات، بەڵام لە بەرانبەردا ئیمارات و سعودیە و زۆربەی دەوڵەتانی كەنداو نایانەوێت هێزێكی ئیسلامی لە دەوڵەتی سووریای نوێدا باڵادەست بێت، بە هەمان شێوە ئیسرائیل و ئەمریكاش ئەم ئاراستەیە ڕەت دەكەنەوە و نایانەوێت هێزێكی ئیسلامگەرا لە سووریا باڵادەست بێت.
لە لایەكی دیكەوە ئێران كە ئێستا دوای كەوتنی ڕژێمی ئەسەد پێگەی لە سووریا نەماوە، هەوڵ دەدات بە ڕێگەی كورد و هەندێك كەمینەی دیكەی سووریا دووبارە جێ پێیەك بۆ خۆی دروست بكاتەوە، بۆیە لەم چوارچێوەیەدا پرسیارە گەورەكە لەسەر داهاتووی سووریا ئەوەیە ئایا سووریا بە یەكگرتوویی دەمێنێتەوە، یان دابەش دەبێت بەسەر ناوچە و نفووزی هێزە جیاوازەكاندا؟ ئەگەر سەیری نەخشەی جیۆسیاسیی ئێستای سووریا بكەین، دەبینین، كورد كۆنتڕۆڵی باكووری ڕۆژهەڵاتی كردووە، درووزییەكان بە پشتگیریی ئیسرائیل كۆنتڕۆڵی باشووری ڕۆژئاوایان كردووە و، هیچ بە دووری نازانم عەلەوییەكان و كریستیانەكانیش لەوانەیە لە باكووری ڕۆژئاوا ناوچەیەك بۆ خۆیان كۆنتڕۆڵ بكەن، بۆیە بارودۆخەكە هیچ ڕوون نییە، لەسەرووی هەموو ئەمانەشەوە، ئێستا دۆناڵد ترەمپ دووبارە سەرۆكی ئەمریكایە كە كەسایەتییەكە ناتوانرێت هیچ مەزندەیەكی لەسەر بنیادبنرێت و سیاسەتەكەی بەرانبەر بە داهاتووی سووریا ڕوون نییە. ئاشكرایە لە خولی یەكەمی سەرۆكایەتییەكەی (2017-2021) خواستی ئەوەی بوو دەستبەرداری كوردی سووریا ببێت و، چرای سەوز بۆ توركیا هەڵبكات و هێزەكانی بكێشێتەوە، ئەم هەوڵەی ترەمپ ڕاوەستێندرا و، دوایی لەلایەن ئیدارەكەی ئاكامە كارەساتبارەكەی بۆ ڕوون كرایەوە. لە ناو ئیدارەی ئێستای ترەمپیشدا دوو باڵی جیاواز هەن، باڵێكیان زۆر پشتگیری لە كورد دەكەن لەبەر ئەوەی كوردی سووریا وەك هاوبەشێكی سەرەكیی ئەمریكا بەشدارییەكی كاریگەری لە شەڕی دژی تیرۆریستانی داعش كردووە. باڵەكەی دیكەیان باوەڕیان بە سیاسەتی گۆشەگیری وەك سیاسەتێكی بنەڕەتی بۆ ئەمریكا هەیە و، بە ئاشكرا دەڵێن با هێزەكانمان لە سووریا بكێشینەوە و دەستبەرداری كورد ببین و بیدەینە دەستی توركیا، یان دەوڵەتی سووریا.
* سەرۆك ترەمپ لەو كاتەی كە هێزەكانی هەیئەی تەحریری شام گەیشتنە دیمەشق، بە ئاشكرا گوتی ئەوە شەڕی ئێمە نییە، ئایا ئەمە وەك ڕەهەندێكی گشتیی سیاسەتی ئێستای ترەمپ سەیر ناكرێت؟
- بێگومان، لەبەر ئەوەی ترەمپ نەك تەنیا بەرانبەر سووریا، بگرە هیچ شەڕێكی ئەم جیهانە بە شەڕی خۆی سەیر ناكات، تیمەكەشی لەم ئیدارە تازەیەدا دابەش بوون. بەشێكیان وەك ئاماژەم پێكرد دەیانەوێت ئەمریكا ڕۆڵی لەسەر كێشە جیهانییەكان هەبێت، بەشێكیشیان پێداگری لەسەر گۆشەگیریی ئەمریكا دەكەن، تەنانەت نایانەوێت ئەمریكا پشتگیریی ئیسرائیلیش بكات، بەڵام بە شێوەیەكی گشتی، ئاراستەی زاڵ لە ئیدارەی تازەی ترەمپدا بەو جۆرەیە كە نایانەوێت بە تەواوەتی شكست و لەبەریەكهەڵوەشانەوەی هێزەكانی كوردی سووریا ببینن، بۆ ئەمەش هەرێمی كوردستانی عێراق ڕۆڵێكی زۆر گرنگی دەبێت، بەتایبەتی كە دەوڵەتانی دیكەی ناوچەكە وەك ئیمارات و سعودیە و هەندێك دەوڵەتی دیكەی ناوچەكە نایانەوێت هەژموونی توركیا لە سووریای نوێدا بەو ئاستە بێت، بۆیە ڕۆڵی هەرێمی كوردستانی عێراق بۆ كوردی سووریا كاریگەریی گەورەی دەبێت.
* بابەتێكی دیكە كە كاریگەریی لەسەر كۆی هاوكێشەكانی ناوچەكە هەیە، مەزهەبگەرایی ئیسلامی و هەژموونی دەوڵەتە زلهێزەكانی هەرێمەكەیە و، ئەو دەوڵەتانە كاریگەرییان لەسەر دەوڵەتانی دیكەی ناوچەكە هەیە. بۆ نموونە توركیا كاریگەریی لەسەر سووریای نوێ هەیە و، ئێران كاریگەرییەكی گەورەی لەسەر عێراق هەیە. ئایا بە بۆچوونی ئێوە عێراق دەتوانێت ڕێگەیەك بدۆزێتەوە بۆ ڕاگرتنی هاوسەنگیی ئەو گوشارە دەرەكییانە و سەروەریی خۆیشی بپارێزێت؟
- سەرەتا دەبێت ئەوەتان پێ بڵێم كە پسپۆڕایەتیی من لەسەر عێراق نییە، بەڵام ئەوەی لە عێراق دەیبینم، دۆخێكە هاوشێوەی دۆخی لوبنانە، لە عێراقدا بێجگە لە دابەشبوونی ئایینی و مەزهەبگەرایی، دابەشبوونی نەتەوەییش هەیە، ئەمە لە كاتێكدا لە لوبنان تەنیا دابەشبوونی ئایینی و مەزهەبگەرایی هەیە. بێگومان هێزە دەرەكییە گەورەكانی ناوچەكە سوود لەم دابەشبوونە وەردەگرن، وەك دەبینین ئێران پشتگیریی گرووپە شیعەكان دەكات، دەوڵەتانی دیكەی ناوچەكەش پشتگیریی گرووپە سوننەكان دەكەن.
عێراق ئەگەر هەوڵ بدات كێشە ناوخۆییەكانی وڵاتەكەی بەبێ گوشار و كاریگەریی هێزی دەرەكی چارەسەر بكات، دەتوانێت ڕۆڵێكی گەورە بگێڕێت، ئەمەش جۆرێكە لە تاقیكردنەوە. ئەگەر سەركردە شیعەكانی عێراق بە ئێران بڵێن: «ئێوە ڕاستە بەرژەوەندیتان لە عێراقدا هەیە، بەڵام دەست لە كاروباری ناوخۆی ئێمە وەرمەدەن، ئێمە ڕێز لە سەروەریی وڵاتی ئێوە دەگرین و ئێوەش ڕێز لە سەروەریی وڵاتی ئێمە بگرن. ئەگەر بتوانن ئەم هەنگاوە هەڵبگرن، كارێكی زۆر باش دەكەن، بەڵام بە پێچەوانەوە «عێراق، سووریا، لوبنان» هەروەك گۆڕەپانێكی تۆپی پێ دەبن و ئەو تیمە جیاوازانەی لەلایەن هێزە دەرەكییەكانەوە پاڵپشتی دەكرێن بۆ شەڕكردنی نێوان گرووپە جیاوازەكان، وەك خۆیان بەردەوام دەبن و گەمەی خۆیانی تێدا دەكەن.
* سەبارەت بە ڕۆڵی سعودیە لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست، لە ئێستا سعودیە ڕۆڵێكی سەنتڕاڵی لەسەر ئاستی سیاسەتی هەرێمی و بازاڕی وزەی جیهانیدا دەگێڕێت. ئایا چۆن سەیری ڕۆڵی سعودیە دەكەیت لە لایەك لە هەوڵە نەریتییەكەی خۆی كە دەیەوێت جۆرێك لە سەركردایەتیی جیهانی عەرەبی بكات، لە هەمان كاتدا لەسەر ئاستی ناوخۆ هەوڵی كرانەوە و مۆدێرنەی كۆمەڵگە دەدات لەبەر ڕۆشنایی ستراتیژیەتی ڤیژنی 2030؟
- وەك ئاشكرایە، ئێستا عەرەبستانی سعودی وەرچەرخانی ئابووری و پەرەپێدانی ژێرخانی وڵاتەكەی خستووەتە سەرووی هەموو شتێكی دیكەوە. یەكێك لە هەنگاوەكانی ئەوەیە ستراتیژیەتی هەمەچەشنی سەرچاوەی داهات بۆ وڵاتەكەی دروست بكات و تەنیا پشت بە داهاتی نەوت نەبەستێت و، بناخە بۆ ئابوورییەكی نوێ دابڕێژێت، هەوڵەكانی بۆ ئەوەیە زیاتر وەبەرهێنان لە سێكتەرەكانی «تەكنەلۆژیا، پیشەسازیی لۆجیستی، گەشتیاری و.. هتد» بكات، بۆ ئەوەی وڵاتەكەی لە بەرانبەر ئەو وەرچەرخانەی چاوەڕوان دەكرێت بە سەر كەرتی وزەدا بێت، خۆڕاگر بێت. كەواتە ئێستا ستراتیژیەتی سەرەكیی سعودیە بەم ئاراستەیەیە. كەواتە ئەم ئاراستەیە پێمان دەڵێت، عەرەبستانی سعودی بەو جۆرە سەیری كۆی هەرێمی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست دەكات، كە خزمەتی بەرژەوەندییە ناوخۆییەكانی بكات، كە ئەویش دۆسیەی خزمەتگوزاریی ناوخۆییە و چەندە ناوچەكەش سەقامگیر بێت، خزمەتی بەرژەوەندییەكانی سعودیە دەكات. لە ئێستادا سعودیە ئامانجی ئەوەیە كە مەترسیی ئێران بڕەوێنێتەوە، بۆیە لە هەوڵی ئەوەدایە پەیوەندییەكی زۆر باشیان لەسەر ئاستەكانی ئابووری، بازرگانی، فەرهەنگی لەگەڵدا دروست بكەن، بۆ ئەوەی بەرژەوەندییەك لە سەقامگیریی ناوچەكە بۆ ئێرانیش دروست ببێت. دەیانەوێت شەڕی ناوخۆی سودان كۆتایی بێت و سەقامگیری بگەڕێتەوە بۆ سودان. ترسی ئەوەیان هەیە ئەگەر شەڕەكە بەردەوام بێت، خەڵكێكی زۆر ئاوارە بن و ڕوو بكەنە عەرەبستانی سعودیە. هەروەها دەیانەوێت ڕێككەوتنی ئاشتی لە نێوان حوسییەكان و هێزە سیاسییەكانی دیكەی یەمەندا بێتە ئاراوە، بۆیە سعودیە هیچ هەنگاوێك هەڵناگرێت كە خزمەتی دۆسیەی سیاسەتی ناوخۆی وڵاتەكەی نەكات، هەر بۆیەشە جارێكی دیكە پارە لە لوبنان و فەلەستین خەرج ناكات، ئەگەر لە بەرژەوەندیی سیاسەتی ناوخۆی خۆی نەبێت.
* لێرەوە جارێكی دیكە دێمەوە سەر بارودۆخی عێراق، بێگومان عێراق وڵاتێكە كە ئیسلامی سیاسیی شیعە و ئیسلامی سیاسیی سوننە هەژموون و باڵادەستییان تێیدا هەیە، لە ئێستا ئیسلامی سیاسیی شیعە دەسەڵاتی لە دەستدایە، ئایا ڕۆڵی ئیسلامی سیاسی لە پڕۆسەی حوكمڕانیی وڵاتدا چۆن هەڵدەسەنگێنیت؟
- وەك ئاماژەت پێ كرد، لە عێراقدا ئیسلامی سیاسیی «شیعە و سوننە» هەیە. هەردوو مەزهەبەكە دوو ئایدیۆلۆژیەتی گشتگیرن و بڕوایان بە لێبوردەیی و یەكتر قبووڵكردن نییە، كە تەنیا لێبوردەیی و یەكتر قبووڵكردن ناسنامەیەكی نیشتمانیی یەكگرتوو بنیاد دەنێت، بەڵام ئەم ناسنامە یەكگرتووە لە عێراق و لوبنان نابینم و هۆكارەكەش باڵادەستیی ئیسلامی سیاسییە. بوونی هێزگەلێكی ئیسلامی سیاسی بەبێ پشتگیریی دەرەكی نابێت، لەبەر ئەوەی ئیسلامی سیاسی بڕوای بە ئاوەدانكردنەوە و دۆزینەوەی هەلی كار و بەرژەوەندیی وڵاتەكەی خۆی نییە، ئەو ئەو كارانە دەكات كە هێزە دەرەكییەكە ئاراستەی دەكات. لە ئێستادا ئیمارات و عەرەبستانی سعودی بە هیچ شێوەیەك پشتگیریی هیچ هێزێكی ئیسلامی سیاسی ناكەن و بڕوایان بە ئیسلامی سیاسی نییە. ئەو وڵاتانەی لە ئێستا پشتگیریی هێزەكانی ئیسلامی سیاسی دەكەن قەتەر، توركیا و ئێرانە. بۆیە لە ناو هاوكێشەكەدا ناتوانن بەرژەوەندیی وڵاتی خۆیان ڕەچاو بكەن. هەر بۆ نموونە لە شەڕی ئەم دواییەی نێوان ئیسرائیل و حەماس، هەموو لوبنانییەكان دژی ئەوە بوون كە حزبوڵڵا هێرش بكاتە سەر ئیسرائیل، بەڵام حزبوڵڵا بەردەوامیی بە هێرشەكانی بۆ سەر ئیسرائیل دا، هەتا ئەو هەموو كاولكارییەی بەسەر لوبناندا هێنا. بێگومان ئەو میلیشیا چەكدارانەی عێراقیش كە وەك حزبوڵڵا بیر دەكەنەوە، هەرگیز بەرژەوەندییەكانی عێراق لەبەرچاو ناگرن و تەنیا ئەو كارانە دەكەن كە هێزی دەرەكی ئاراستەیان دەكات.
* لەبەر ئەوەی من وەك گەنجێكی هەرێمی كوردستان ئەم دیمانەیەت لەگەڵ دەكەم، لەگەڵ ئەوەی دەشزانم پرسیارەكەم ناكەوێتە ناو چوارچێوەی پسپۆڕییەكەت، بۆیە تۆ ئازادی وەڵامم بدەیتەوە، یان نا. ئێستا باهۆزی پێشكەوتنی تەكنەلۆژیا و گلۆبالیزەیشن كاریگەریی لەسەر گەنج زۆرە، ئێمە لە هەرێمی كوردستان هەست بەو كاریگەرییە دەكەین. ئایا ئێمەی گەنج چۆن دەتوانین جۆرێك لە هاوسەنگی لە نێوان بەها نەریتییەكانی كۆمەڵگە و كاریگەریی ئەو پێشكەوتنانەدا ڕابگرین؟
- بێگومان ئەم پرسیارەت ناكەوێتە ناو چوارچێوەی پسپۆڕیی منەوە، بەڵام بە شێوەیەكی گشتی وای دەبینم بە هۆی بڵاوبوونەوەی تۆڕە كۆمەڵایەتییەكانەوە گەنجی ئێستا مەیلی ئەوەی هەیە كە بزانێت لە ئێستای جیهاندا چی دەگوزەرێت، هەروەها ئاواتیان ئەوەیە وەك گەنجی ناوچە پێشكەوتووەكانی جیهان بژین و خاوەنی كاری خۆیان بن و خۆشگوزەران بژین. ئەگەر بۆ نموونە سەیری گەنجانی وڵاتێكی وەك سعودیە بكەین، سەرنجم داوە، نایانەوێت خۆیان زۆر تێكەڵاوی كێشمەكێشی سیاسەت بكەن، زیاتر حەزیان لە «میوزیك، ئاهەنگ، كۆمیدیا»یە، بۆیە بڵاوبوونەوەی ئەم كەلتوورە زۆر بە گرنگ دەزانن و بایەخی پێدەدەن، بۆیە بۆچوونی من ئەوەیە گەنجانی كوردستانیش ئاواتیان ئەوەیە كۆمەڵگەیەكی لەم جۆرەیان بۆ دابین بكرێت.
بۆ تێگەیشتن لە خەون و ئاواتی گەنجەكان، زۆر گرنگە سەركردایەتیی سیاسیی وڵات گەنج سەركردایەتیی بكات، ئەوانەی بەتەمەنن، زۆر بە باشی لە خەون و ئاواتی گەنجی ئەم سەردەمە تێناگەن، تا بتوانن وەڵامدەرەوەی خواست و ئاواتەكانیان بن، بەڵام سەركردەی گەنج لە خواست و ئاواتەكانیان تێدەگات، ئەو زەمینەیە فەراهەم دەكات كە گەنج خەونی پێوە دەبینێت. هەر بۆ نموونە سەركردەی گەنج هەوڵ دەدات «كۆنسێرتی گەورە، یاریگەی جیاواز بۆ هەموو وەرزشەكان وەك «زۆرانبازی و بۆكسێن، تۆپی پێ، یارییە ئەلیكترۆنییەكان و...هتد» دروست بكات. ئەم پرسانە زیاتر سەركردەی گەنج ئاراستەی دەكات و ڕێگە نادات تەواوی كۆمەڵگە بە سیاسی بكرێت.
